J. I. Kraszewski 
KORDECKI 
TOM PIERWSZY 
I 
Na podniosłym, kamienistym wzgórzu, wśród okolicy zasianej wioskami, 
pagórkami, na których sterczą zamków zwaliska, i piaszczystymi 
przestrzeniami, wśród widnokręgu opasanego w dali sinych wzgórków 
pasmem, wznosi się klasztor i kościół częstochowski, około którego 
siedziby ludzi, lasy, pola, grody, kaplice zdają się, jak ciżba posłuszna 
przed panem, pochylać czoło. Stary ten gmach warowny, zamczysko 
Maryi, budowany powolnie przez długie wieki, obwiedziony murem jak 
rycerskim pasem, którego brama zdaje się z dala klamrą ozdobną, 
ścianami kościoła wybiegł wysoko ponad inne budowy, a wyżej jeszcze 
nad nie wieżyca z gankami wspięła się pod obłoki, na ramionach krzyż 
piastując złocisty. Nieco niżej, pod cieniem jego, na dachu kościelnym, w 
promienistym kole, obraz Najświętszej Panny wskazuje mnogim z daleka 
pielgrzymom, że tu ich Opiekunki stary a święty wizerunek złożono. 
Dokoła gmachu kościelnego cisną się przybudowane kaplice, ule, z 
których, jak brzęki pszczół, dolatują głosy modlących się zakonników, 
pszczółek tej Bożej pasieki. Tuż blisko kilku facjatami1 bieleje klasztor 
obszerny i piękny, po którym znać, że go królewskie i książęce wznosiły 
dłonie, że go troskliwa wiernych zdobiła pobożność, że go rozszerzała 
gorliwość ludu o chwałę Bożą i chwałę Maryi. Wcześnie to święte 
miejsce, w rycerskim kraju na pograniczu stojące, kilkakroć napadane i 
rabowane, przywdziało zbroję murową. Po rogach kortyn2 strażnice 
krągłe i czworogranne, różnych lat i pochodzenia, z kolei przyszły 
pilnować Jasnej Góry i zwrócone w różne strony poglądają, jakby 
czuwały od nieprzyjaciela. 
U podnóża góry, o kilkaset kroków od twierdzy jasnogórskiej, niewielki 
kościółek św. Barbary, świeżej jeszcze (w roku 1655) budowy, bo lat 
zaledwie kilkadziesiąt liczący, błyszczy się ponad nowicjatu klasztornego 
kamienicą. Z drugiej strony kościół św. Rocha, patrona od morowej 
zarazy, łączy niejako twierdzę z miasteczkiem klasztornym, którego fara 
starożytna ponad czarne dachy mieszczańskich domostw dźwiga się 
poważnie. Dokoła murów (znać dawno nie widziały wojny i nie służyły 
za ochronę) poczepiały się swobodnie drewniane kletki, jak gniazda 
jaskółek, coraz rozprzestrzeniając się dalej a szerzej. Są to kramiki 
przekupniów, którzy pod murami klasztoru stoją, czekając na 
pielgrzymów, z pamiątkami Jasnej Góry; znajdziesz u nich obrazki 
Bogarodzicy, wielkie i małe, drogie i tanie, złociste i skromne, na blasze i 
na papierze; pobożne książeczki, pieśni na chwałę Bożej Matki, 
szkaplerze z Jej imieniem, krzyżyki, paciorki, różańce i owe listy 
misternie sztychowane, w których środku błyszczy obraz cudowny, i 
tysiące innych drobnostek, co je w każde święto i niedzielę święcą 
paulini u ołtarza, ocierają o cyprysową deskę i rozdają nazad 
wędrowcom. Znaczna tu część uboższych mieszczan pod płaszczem swej 
Opiekunki na życie zarabia, żywiąc się pobożnością tłumów, które falami 
płyną do cudownego obrazu. 
I dziś tu niepusto; lecz jakże to było w święte owe, w złote wieki wiary 
niezachwianej jeszcze i gorącej czci Bogarodzicy! Nie tylko Polska cała, 
Ruś, Litwa, Śląsk pograniczny dostarczały pobożnych pątników; słały je 
Czechy, Morawy, Węgry i Niemcy i dalsze świata kraje, bo obraz 
częstochowski na cały świat słynął. I jak do Rzymu z południa, tu z 
całego północo–wschodu Europy długie karawany pielgrzymów szły z 
modlitwą i pieśnią do Orędowniczki strapionych. Jak w ognisku 
wielkiego koła skupiają się promienie, tak tu jednoczyły się i spotykały 
ze wszech stron biegnące tłumy, schodząc się pod Jasną Górą z jednymi 
łzami, z jedną modlitwą: Poratuj! 
Ci szli pieszo, bogate wiodąc za sobą cugi i liczne dwory, których 
pomocy dobrowolnie się wyrzekali; drudzy powolniej jeszcze, trzy kroki 
naprzód, dwa nazad postępując, sunęli się z gorliwymi prośbami; inni 
pielgrzymowali o chlebie i wodzie, inni o jałmużnie i ubóstwie 
umyślnym, ofiarowanym Bogu, inni pokutując wlekli się na kolanach, 
dźwigając na sobie krzyże i ciężkie łańcuchy; a wszyscy ci cierpiący 
boleścią i cierpiący grzechem, zbolali i potrzebujący pomocy, schodzili 
się, ubogi z bogatym, wieśniak z senatorem, razem u jednego ołtarza, 
równymi dziećmi jednej Matki. Piękny to był i rozrzewniający widok, 
gdy naprzeciwko strudzonym pielgrzymom wychodzili paulini z 
krzyżem, chorągwiami, witając ich i wiodąc do przybytku, którego straż 
powierzona im była. Znużonym przybywało naówczas siły, wypłakane 
oczy łzą się świeżą zlewały, modlitwa gorliwszą i gorętszą wyrywała się 
z ust spiekłych i każdy, padając na twarz przed odsłonionym obrazem, 
uczuwał, jakby mu brzemię wielkie z ramion się stoczyło, jakby cały 
ciężar boleści złożył u stóp Najświętszej Matki. 
Obraz ten na Jasnej Górze od wieków już przyświecał Polsce 
błogosławionym światłem cudu, budząc w sercach wiarę, przywołując 
grzeszników ku sobie, sypiąc jak promieniami łaski dokoła. Nie było 
nikogo, co by stąd odszedł nie pocieszony, nie rozrzewniony, nie 
uspokojony na duszy, maluczką ofiarę swej boleści złożywszy przed 
Matką Tego, który, Bogiem będąc, chciał dla nas cierpieć jak człowiek i 
jak złoczyńca umierać. Wpatrując się w obraz tej Matki Bolesnej, tego 
ukrzyżowanego Boga, malało i drobniało cierpienie ludzkie 
wspomnieniem wielkiej, krwawej, tajemniczej ofiary. 
Od XIV wieku piastowała obraz Jasna Góra, a królowie i książęta, 
ubodzy i żebracy zarówno z możnymi, do podniesienia tego tronu 
Patronki Królestwa się przyczynili. Każdy tu przyniósł, co mógł; król dał 
garść złota, hetman buławę swoją wieszał u obrazu, ubogi święcił mu 
pierścień swój ślubny, żebrak woskową nogę lub rękę lnem obwiniętą 
kładł z groszem u skarbony, biskup przekazywał swój kielich złoty, 
szlachcic zawieszał lampę; każdy stroił, ubierał, bogacił to miejsce, imię 
swe zapisując dobrodziejstwem. I z tych ofiar tysiącznych wznosił się 
powoli kościół, dźwignęły mury klasztorne, wyrosła wieżyca, zabłysły 
ołtarze, lane ze srebra posągi świętych stanęły orszakiem przy obrazie 
Bogarodzicy, a skarbiec stał się istotnie skarbcem, bo w nim droższe od 
klejnotów gromadziły się pamiątki. 
Nie było domu, nie było kościoła, gdzie byś Najświętszej Panny 
Częstochowskiej nie znalazł — a cudami wsławione Jej wizerunki 
rozsiane były po całym kraju: w Głogówku na Śląsku, w Sokalu na Rusi, 
w Topolnie pruskim, w Uchaniu na Wołyniu, w Oporowie w księstwie 
Łowickiem, w Mstowie, Krakowie, w Neustadt w Austrii, w Rzymie 
nawet pobożni, nie mogący dostać się do Częstochowy, znajdowali 
obrazu świętego Łukasza kopie, równie cudowne jak cyprysowa deska, 
na której, wedle podania, ewangelista w chwili natchnienia odtworzył 
oblicze Najświętszej Niewiasty. Drobne obrazeczki były wszędzie, w 
chatach wieśniaków, nad łożem ubogim, na zbroi szlachcica, na 
pierścieniach kobiet, u mniszych różańców. 
Możemyż nie powiedzieć choć słów kilku o dziejach tego miejsca i 
obrazu? 
Wieść niesie, że św. Łukasz, malarz ewangelista, ów patron artystów, 
twarz Bogarodzicy sam w zachwycie odmalował na stoliku cyprysowym, 
który służył Świętej Dziewicy, na którym, wedle słów legendy, „roboty 
odprawowała i Pismo Święte czytała, o tajemnicach i rzeczach 
niebieskich rozmyślając. Stolik ten, tablicę tę, łzami swemi świętymi 
skrapiała i poświęcała, a gdy posiłku było potrzeba, przy nim używała 
pokarmu”. 
Na tej desce cyprysu, którą sam Jezus, przybrany syn ubogiego cieśli, 
miał ręką wszechmocną na prosty stół dla matki wyciosać, dając nam 
przykład pracy, malarz święty twarz Bogarodzicy z synaczkiem na ręku 
wyraził dla pobożnych niewiast jerozolimskich. Obraz w ciągu wieków 
przechodził rąk wiele, nim się do Polski dostał. Miała go sobie objawiony 
cesarzowa Helena3 (gdy i w zburzeniu Jeruzalem przez Tytusa4 cudownie 
ocalał) i uwiozła go z sobą do Konstantynopola. Irena5 ocaliła go od 
wściekłej zajadłości ikonoklastów6. Nicefor cesarz nareszcie uczynił z 
niego ofiarę Karolowi Wielkiemu. Później wizerunek ten towarzyszył w 
jego wyprawach; lecz jak przyszedł od tego podbójcy Słowian do 
słowiańskiego na Rusi księcia, Bóg to wie jeden. Znajdujemy go później 
w ręku Władysława, księcia opolskiego, wedle podania w Bełzie. 
Częstochowa, późniejsza tej relikwii strażniczka, która miała Polsce 
Patronkę zachować, była naówczas niewielką osadą w pobliżu potężnego 
Olsztyna. Olsztyn, dzieło ręki ludzkiej, dziś w gruzach i upadku; dojrzysz 
go z wieży szczerbami murów rozsypanych ciemniejącego w dali. 
Częstochowa, pobożności wieków córka, przeżywa jego ruinę, coraz się 
wyżej podnosząc. W czternastym, zdaje się, wieku miejsce to silniej 
wzrosnąć musiało, znaczniejsza utworzyła się tu osada, a Władysław 
Opolski, który niespokojne posiadanie Rusi zamienił w roku 1377 na 
księstwo Dobrzyńskie, Bydgoszcz, ziemię Wieluńską i starostwo 
Olsztyńskie, pierszym był twórcą przyszłej wielkości świętego miejsca. 
Na zamku w Bełzie Władysław oblężony został przez Tatarów, ów bicz 
Boży na słowiańskie ziemie, którego chłosta wyrobić miała w ludach 
rycerskiego ducha, męstwo i siły na przyszłość. Najście tatarskie było 
gwałtowne, niespodziane i zastało księcia z garścią ludzi, bezsilnego, 
więcej rachującego na pomoc Bożą, niż na odwagę załogi. Obraz był 
naówczas w domowej księcia kapliczce; przed nim padł na twarz z 
rzewnymi modły, błagając o ratunek, Władysław. Gdy na modlitwie 
klęczy, a załoga, jak może, opiera się jeszcze tatarskiej nawale, strzała 
poganina brzękła oknem kaplicy, świsnęła nad głową księcia i uwięzła w 
szyi obrazu. Na widok tego świętokradztwa, którego ślady nosi deska do 
dziś dnia, książę ze łzami zawołał o pomstę do Boga. I oto burza z 
gromami i wichrem ogromnym przyszła w odsiecz oblężonym; popłoch 
się wszczął między oblegającymi; załoga, wsparta piorunami i 
ciemnością, wyskoczyła, księcia mając na czele. Tatarzy uciekli rozbici. 
Po tym zwycięstwie nad niewiernymi Władysław, cudu pamiętny, obraz 
chciał uwieźć z sobą na Śląsk do Opola, ale objawienie we śnie wskazało 
mu, by go Częstochowie zostawił. 
W roku 1382 wizerunek święty stanął na miejscu przeznaczenia i oddany 
został straży paulinów, zakonu w Węgrzech z pobożności i gorliwości 
wsławionego. Wśród rozległej płaszczyzny, którą przepływa Warta dążąc 
ku Odrze, na wzniosłej skalistej górze, panującej szerokiej okolicy, 
pobudowano pierwsze domostwa dla zakonników, a stary kościółek, już 
tu istniejący, opromienił się nową świętością i stał zarodem gmachów, 
które wieki powolnie wznosić miały. 
Paulini, zakon zwany „braćmi śmierci”, mieli sobie nadane niektóre wsie 
w okolicy, czynsze, dziesięciny i dochody z młynów i miodów. Po 
śmierci króla Ludwika Olsztyńskie Starostwo z Częstochową powróciło 
do Polski, choć nierychło. Władysław Jagiełło był z królów naszych 
pierwszym dobroczyńcą tego miejsca. Paulinom dodano Częstochowę 
Starą, kilka wsi bliższych i roczny dochód z czynszów miejskich. 
Uwolniono klasztor od ciężkich naówczas obowiązków podejmowania 
własnym kosztem urzędników i posłów. Pobożny Jagiełło w lat 
kilkadziesiąt później ponowił swoje nadania, gdyż już sława 
częstochowskiego obrazu, rozszerzając się coraz głośniej, nie tylko z 
Polski, ale z sąsiedniego Śląska, Moraw, Prus i Węgier, zwabiała tysiące 
pielgrzymów. 
Jak niegdyś za Chrobrego lud jeszcze, świeżo z pogańskiego błędu do 
wiary przyszedłszy, zdjęty chciwością, napadał na świeżo założoną 
pustelnię, o bryle złota w niej posłyszawszy, tak i tu znowu mnogość 
ofiar, rozgłos skarbów wznieciły w ludziach zarażonych niewiarą 
husytów, a niewiele pojmujących świętości, żądzę rabunku i łupieży. 
Nieszczęściem, swoi to nawet, pod imieniem husytów ukryci, zebrawszy 
włóczęgów i rabusiów z pogranicznych krajów, byli sprawcami tego 
napadu na Częstochowę. Niejaki Jakub Nadobny z Rogowa Działosza, 
Jan Kuropatwa z Łańcuchowa Śreniawita i inni jacyś, zebrawszy ciurów 
ze Śląska, Czech i Moraw, w sam dzień Wielkiej Nocy wpadli na Jasną 
Górę, nieobronną wówczas jeszcze i stojącą otworem, bo nie obawiającą 
się napaści, tak ją zdawała się świętość obrazu osłaniać. Szukali oni 
skarbów, a znaleźli to tylko, co pobożność w ofierze złożyła na ołtarzu: 
kielichy, krzyże, blachy okrywające cyprysową tablicę i poświęcone 
naczynia kościelne. Jęli się więc tego rabusie i sam nawet obraz, z ołtarza 
wydarłszy, unieśli, zapewne dla bogatych jego sukni, których zerwać nie 
mogli; chcąc odbić blachy, szablami i rapirami cięli kilkakroć starożytny 
wizerunek, ale nie mogąc tego dokonać, choć połamali deskę, rzucili ją i 
uciekli. Zbrodnia ta ukryć się nie mogła; dwaj naczelnicy i z nimi 
spólnicy ich w więzieniu lub pod mieczem życie skończyli. 
Podanie mówi, że świętokradcy, wielkością swej zbrodni przejęci, jakby 
obłąkani, czy to dla ciężaru, jakim cudowny obraz, na wóz rzucony, od 
porwania się bronił, czy z innego powodu, o ziemię nim cisnąwszy, 
rozłupali go między Krowodrzą a Dźbowem, a sami w większej części 
nagłą śmiercią poginęli. Zakonnicy, ochłonąwszy z przestrachu, biegli 
zapewne szukać śladu złoczyńców, gdy natrafili na obraz w błocie leżący 
i strzaskany. Dla obmycia świętego wizerunku wytrysło źródło, gdzie 
później stanął kościółek św. Barbary. Na próżno starano się cięcia 
mieczów i ślady uderzeń zamalować; pozostały one na świadectwo 
występku wiekuiste, stokroć zakryte, zawsze na wierzch wracały i odtąd 
są jakby męczeństwa obrazu blizną. 
W piętnastym wieku paulini z tej szkółki i rozsadnika częstochowskiego 
rozeszli się po Polsce, niosąc z sobą wszędzie cześć Matki Bożej 
Częstochowskiej: do Pińczowa, do Wielunia, Włodawy i innych miejsc. 
Nawy napad Czechów w roku 1466 spustoszył Częstochowę i okolicę, 
mnisi jednak okupić mu się mogli i świętokradzkie dłonie nie dotknęły 
obrazu. Odtąd cicho było na Jasnej Górze; rosły tylko nadania, cisnęli się 
tłumnie pielgrzymi, sypały pobożnych ofiary. Kazimierz Jagiellończyk 
przybywa z rodziną i dworem pomodlić się przed Opiekunką Polski, 
niosąc Jej nowe dary królewskie, nadania włości i swobód. Królowie 
wszyscy potwierdzają przywileje poprzedników, pomnażają je i bogacą 
kościół i klasztor. Sama osada Częstochowska pod skrzydłami 
Orędowniczki wzniosła się znacznie, urosła i pomnożyła w ludność, z 
mieściny na gród poważny wychodząc. 
Zygmunt I, wzorem braci, złożył na ołtarzu nie tylko kartę 
konfirmacyjną7, ale droższe dzieło rąk swoich. Król ten, artysta, co 
kochał się w tworach sztuki i sam je w chwilach odpoczynku wykonywał 
z pomocą biegłych kunsztmistrzów, ofiarował relikwiarz w kształcie 
krzyża misternej roboty, z częścią drzewa krzyża świętego i wielką, 
piękną monstrancję. Skarbiec częstochowski musiał już wówczas 
zawierać mnóstwo szacownych darów i drogich pamiątek, których część 
do naszych czasów dochował, gdy Zygmunt umyślnym listem upomniał 
paulinów, aby ich nie trwonili. 
Odtąd wznosiła się., budowała tylko i stroiła Częstochowa. 
Za Zygmunta III, gdy smak w budownictwie nowym coraz się bardziej 
upowszechniał, a stare, drobnych rozmiarów kościółki gotyckie po całej 
Polsce na wielkie gmachy zmieniać się poczęły, częstochowski kościół i 
klasztor, zapragnąwszy zrównać się z innymi, poczęły się dźwigać do 
góry. 
Świątynię murem otaczać, wznosić budowy okazalsze i trwalsze czynnie 
zaczęli paulini w samą porę, bo znów napady i niepokoje do czuwania 
zmusić ich miały. W końcu pierwszej ćwierci XVII wieku już 
przynajmniej mur okolny otaczał Jasnej Góry szczyty. Rzym obdarzył ją 
przywilejami i odpustami Domku Loretańskiego, którego szczątek 
zachowywała Częstochowa, bo stołu brakło w Loreto. 
Ofiara ubogiego zakonnika, ostatniego mówcy, co gorzał płomieniem 
wiary, księdza Piotra Skargi, godną jest wspomnienia. Przysłał on do 
ołtarza gromnicę ręką swoją zlepioną; dopaliła się z nim razem i zgasła w 
chwili jego zgonu. 
Syn Zygmunta, pobożny i waleczny Władysław IV, obsypał darami 
Częstochowę. Sam on w roku 1633, jakby błagając o siły Nieba na trudne 
panowanie nad krajem, upadł twarzą i westchnął do Matki Bożej. On 
także, jakby przeczuwał przyszłe wichry i burze, przyśpieszał ukończenie 
rozpoczętej twierdzy i otoczył przybytek ten od napaści, którą, nie wiem, 
czy przewidział... Prorocze chyba miał oko i serce prorocze, a może 
tęskne przeczucie mówiło mu, że nie zostawi potomka i w ręce słabego 
Jana Kazimierza odda jagiellońskie berło. 
Jadąc za zwłokami żony, wstąpił po raz drugi popłakać w Częstochowie. 
ale jeszcze u boku jego stał pocieszyciel syn, którego mu wkrótce Niebo 
odebrać miało. Piszą, że dziecię dwa razy nie przestrzeżone upadło z 
uczuciem przed obrazem Maryi, jakby wypraszając się śmierci, jakby 
modląc niewinną duszą za kraj, nad którym panować miała; ale Bóg 
wziął je do siebie, nim dotknęło korony ojców swoich, czystej, smutnej, 
świętej, ale cierpieniem przeplecionej. 
Poprzednik Jana Kazimierza był jednym z królów, którzy najwięcej 
po sobie pamiątek zostawili w Częstochowie. Kilka razy sam zwiedzał to 
miejsce, a dogorywający już na łożu śmierci, doznawszy ulgi w 
cierpieniach, słał tu jeszcze wota i modły dziękczynne –ostatnie. Umarł. 
Po nim Jan Kazimierz słabą dłonią wziął ciężką spuściznę. Jadąc na 
koronację, pobożny Jagiellonów potomek nie minął obrazu Bogarodzicy; 
powtórnie potem, żonaty już, przyszedł po błogosławieństwo małżeństwa 
— i później, w dniach trwogi i niebezpieczeństwa, niejednokrotnie 
zabiegał na Jasną Górę, tuląc się pod opiekuńczy płaszcz Orędowniczki 
strapionych. 
II 
Już na szczycie Jasnej Góry wznosiły się poważne ściany nowego 
kościoła, kaplicy i klasztoru: u stóp jej, na miejscu, gdzie wytrysło 
źródło, wystawiono mały kościółek św. Barbary; z drugiej strony, jakby 
na straży, stanęła kapliczka św. Rocha, z trzeciej św. Jakuba. Kaplica 
obrazu Maryi rozszerzyła się i powiększyła znacznie, a z darów i 
skarbów, przyzbieranych przez wieki, pomyślano o ulaniu srebrnych 
posągów, o ubraniu w czarny heban i srebro wielkiego ołtarza, na 
podnietę łakomstwa nowych husytów. 
Chmurzyło się tymczasem niebo nad Polską; złowrogie znaki, które w 
owych czasach pełen wiary lud za oznajmienie litościwego Boga uważał, 
przepowiadając chłostę, nim nadeszła, mnożyły się co chwila. Na kilka 
lat przed chwilą, o której mowa, spłonęła podpalona przez złoczyńców 
Częstochowa-miasteczko; rok przed wielkimi najazdy ogień 
przypadkowy zniszczył wyniosłą wieżę kościelną. Na niebiosach iskrzyły 
się miotły i tajemnicze błyskały postacie; przestrach uciskał serca 
wszystkich. 
Pobożni z przerażeniem upatrywali tych znamion wróżebnych na ziemi i 
niebie, na twarzach gwiazd i słońca; wierzyli jeszcze, że Ojciec wprzód, 
nim dopuści karę, przestrzega. I niepróżne były obawy, bo straszne 
zbliżały się czasy niebywałych klęsk, nie widzianego upokorzenia i 
niedoli. 
Kozacy z Rusi porwali się, długo tłumionej puszczając wodze niechęci. 
Car zajmował Wilno, którego Radziwiłł nie bronił, czy że był przystał do 
Szweda, czy że pilniej mu było pójść włości swoje od grabieży zasłaniać. 
Karol Gustaw, podbechtany przez zdrajcę Radziejowskieg1, aż nadto 
dobrze znającego Polskę, złamał pod czczym pozorem rozejm, mający 
trwać do roku 1661, i wylądował 15 sierpnia 1655 roku .dla podbicia 
Polski i zawładnienia królestwem stojącym otworem zamachom 
nieprzyjaciół, których tylko sława dawnej potęgi w dali jeszcze trzymała. 
Polska nie miała obrońcy, sprzymierzeńców, przyjaciół — cała jej 
nadzieja była w Bogu. 
Wieść o napadzie Karola Gustawa zdawała się w początku fałszem, tak 
dziwnym sądzono, by się odważył posunąć na kraj, którego wszystek lud 
mógł powstać jak jeden człowiek, w obronie rodzinnego ogniska. 
Mówiono z początku: nie przejdzie Noteci i Warty! Ale Bóg chciał 
ukarać i za narzędzie swej plagi użył zdrajcy. 
Jeszcze się ze Szweda śmiano, a już podkanclerzy swymi praktykami w 
Wielkiej Polsce uroczyste mu przyjęcie gotował. Nagle krzyk i przestrach 
rozległy się szeroko; Karol Gustaw już przeszedł Noteć i Wartę, a 
Grudziński, wojewoda kaliski, Opaliński, poznański, połączyli się z nim. 
Wielkopolanie, wyprzysiągłszy się swojego króla, szeroko otwarli wrota 
najeźdźcy, podali mu dłoń zbrojną. 
Jeszcze Polska nie ochłonęła, zdumiona wnijściem Szweda, gdy ten 
już zagarnął Poznań, Kalisz, Kościan, Kruszwicę, Bydgoszcz i sunął się 
szybko ku stolicy, Warszawie. Zdrada Wielkopolan była hasłem 
wszystkich nieszczęść późniejszych, bo była przykładem, bo wskazywała 
możność tego, o czym nikt wprzódy, krom Radziejowskiego, nie 
pomyślał — wyrzeczenia się króla swego, złamania przysiąg, poddania się 
dobrowolnego najeźdźcy bez praw, bez żadnego związku i sympatii z 
Polską, przychodzącego nią zawładnąć. 
Jan Kazimierz, zwątpiwszy o królestwie, którego synowie na pierwszym 
wstępie, kropli krwi nie przelawszy, przeszli w szeregi napastnika., z 
tęsknym sercem i uczuciem swej bezsilności ustąpił do Krakowa; ale i tu 
nie było się czym bronić. Męstwo Stefana Czarnieckiego i garści jego 
towarzyszów nie mogło ocalić stolicy, a naraziło drogi ten klejnot na 
zniszczenie. Więc z Krakowa król-wygnaniec na Spisz odjechał, a 
Kraków bronił się jeszcze sił ostatkiem i potężniejszą od swych sił 
nadzieją. 
Ostatni sprzymierzeniec Polski katolickiej, płatny jej przyjaciel, chan 
tatarski, co dziś Chmielnickiemu, jutro służył hetmanom, widząc 
rozgrabiony kraj, zalane prowincje, a króla na wygnaniu, poszedł w swe 
stepy czekać a patrzeć, na kogo miał napaść, z kim wojować... Dla niego 
wszyscy niewierni byli równi; lepszy tylko, kto płacił. 
Trudno sobie wystawić, jak straszny był stan kraju w tej chwili 
przerażającej i sobą, i tym, co zwiastowała: nie było króla, brakło 
obrońców, zewsząd czernieli najeźdźcy, ze wszystkich stron zjawiali się 
nieprzyjaciele i rozerwana spuścizna Jagiellonów rozpadała się na części. 
W Wilnie rządził Chowański, Krakowa jenerał szwedzki Wittemberg 
dobywał; w Warszawie gubernatorował Szwed ze zdrajcą; po 
województwach przysięgi Karolowi Gustawowi sypały się co dnia 
gęstsze i serdeczniejsze. Nie było otuchy, nie było ratunku, a ostatnia 
godzina długiego, jasnego żywota zdawała się wybijać i brzmieć 
dźwiękiem grobowym nad głowami przelękłych dzieci, które się nie 
miały do kogo przytulić. Stan umysłów był taki, że ostatek uchylał 
nadziei: garnęli się niemal wszyscy do zdrajców, do nieprzyjaciół; reszta 
wzdychała, wyglądając posiłku... od Tatara. Chodziły z rąk do rąk 
podawane i przepisywane listy, oznajmiające o tym sprzymierzeńcu, a 
tymczasem zamek po zamku, gród po grodzie poddawały się przerażone. 
Na pograniczach wszędzie wrzał bój, a raczej srożyły się najazdy nad 
bezbronnymi. Ukraina we krwi się kąpała, Kamieniec oblegał 
Chmielnicki, ruskie miasta już klucze dla kozackich złociły hetmanów, 
drżał szlachcic w drewnianym dworku, choć go częstokołem opasał i 
śmigownicami najeżył: modlono się po kościołach, zguba zdawała się 
nieuchronną. 
Szwed tymczasem w zajętej przez siebie części Polski gospodarował po 
swojemu. Jednano szlachtę jak było można, datkiem i pięknymi słowy, 
rozdawanymi w przyszłości dostojeństwy, pochlebstwem, obietnicami, 
groszem, co go kościelne dostarczyły srebra, i poszanowaniem 
doczesnym wiary a prawa. Trochę wierniejszych garść, choć niewielką a 
straszną, Karol Gustaw chciał zastraszyć uniwersałem, który wszystkim 
niższym, wszystkiemu ludowi, najnieoświeceńszej, a namiętnej klasie 
społeczności, dawał moc nad panami, dozwalając posądzonych zaledwie 
o niesprzyjanie sobie żywych lub martwych dostawiać Szwedom i 
przyrzekając nagrody. Szczęściem ta zachęta do łupieży i mordów, 
rozprzęgająca zasadnicze społeczeństwa ogniwa, więcej oburzyła, niżeli 
serc pozyskała. Po pierwszym szale, ze smutkiem i żalem, ze zgryzotą 
poglądali wszyscy, którędy by się wrócić nazad, na czyściejszą 
powinności drogę. 
Byli wszak ludzie, co po pierwszych, acz wielkich, klęskach nie stracili 
nadziei w Bogu, nie wyrzekli się męskiej odwagi i skłonieni pod mściwą 
rękę Wszechmogącego, karzącą za grzechy, oczekiwali, by Ojciec, co 
dotknął, przebaczył. 
III 
Do Częstochowy zewsząd dochodziły wieści straszliwe o Szwedach. 
Goniec za gońcem, poseł za posłem nieśli nowiny coraz bardziej 
przerażające. Spodziewano się już co chwila napaści i na wierzchołku 
wieży siedzący strażnik, braciszek klasztorny, niespokojnym okiem 
przebiegał dalekie obszary, każdy dymek w polu, każdą gromadkę 
jeźdźców biorąc za nieprzyjacielską wycieczkę. Znikli liczni pielgrzymi, 
co dawniej nawiedzali święte miejsce, głucho tu było i pusto; wszędzie 
Szwed gościł lub obawiano się kozaków, nikt z domu nie ruszał, chyba 
do obronnych grodów z życiem i mieniem lub w głębokie lasy i góry się 
chroniąc. Szlachta tylko, sąsiedzi, kiedy niekiedy zjechali się do przeora, 
nie kwapiąc się jeszcze z rzuceniem domu, a już przewidując, że będą 
musieli szukać pod skrzydłem Matki Boskiej bezpieczniejszego 
przytułku. Niejeden wiózł już z sobą skrzyneczkę, głęboko w wózeczku 
ukrytą, w której złożył klejnoty swoje i żony, papiery lub trochę sreberka 
i rządzik jaki ozdobny, co go miał jeszcze od pradziada. 
Wcześnie oddawano je na skład paulinom, a ojcowie przyjmowali te 
depozyta, sami jeszcze nie wiedząc, jak ich Bóg obroni. Słychać tu było 
wprawdzie, że Karol Gustaw zapewniał kościołom i klasztorom 
bezpieczeństwo ich własności, opiekę dla wiary i jej obrzędów, ale 
zarazem Częstochowa, jako miejsce obronne, panując dokoła, na 
pograniczu Śląska, na drodze Szwedów do Krakowa, mogła im być 
potrzebnym stanowiskiem. Pobożniejsi myśleli, że choć różnowierca, o 
tak sławne świętością nie pokusi się miejsce, by od siebie serc katolików 
tą napaścią nie odstręczyć. Inni wnosili, i nie bez przyczyny, że 
łupieżców przyciągnąć tu musi zarówno rozgłos o skarbach 
zgromadzonych na Jasnej Górze, jak i potrzeba umocnienia się na tym 
punkcie. Nic jednak dotąd nie zwiastowało, żeby Szwedzi pomyśleli już 
o Częstochowie, u której podnóża nikt się jeszcze z Gustawowskich 
żołnierzy nie pokazał. Ale ta cisza miała w sobie coś straszliwego; odgłos 
wrzawy dalekiej — coraz wybitniej brzmiał w uszach zakonników, a 
nocny wicher jesienny, każdy huk oddalony, każda u wrót wrzawa 
zdawała im się oczekiwanych nieprzyjaciół oznajmywać. 
Rano dnia pierwszego listopada 1655 roku przeor, ksiądz Augustyn 
Kordecki, siedział w swej celi i odmawiał pacierze, gdy do niej zapukano 
w sposób naglący. Dozwalając wnijść, złożył kapłan książkę z 
westchnieniem, jak gdyby bolał, że go z lepszego świata odrywano na 
ziemię, i spojrzał na obraz Ukrzyżowanego, niby Go prosząc o posiłek i 
radę. 
Wtem wszedł ksiądz Piotr Lassota, zakonnik, z kilku listami, 
ucałowawszy rękę przełożonego, jak to dawniej było w zwyczaju dla 
przypomnienia posłuszeństwa, oddał mu je milczący, ale z twarzą 
widocznie strapioną i zamgloną smutkiem. Ksiądz przeor spojrzał na 
pieczęcie i napisy, nie śpieszył z rozpieczętowaniem i usiadł. 
Był to średniego jeszcze wieku człowiek, wzrostu miernego i twarzy 
wcale nie bohaterskiej.; rysy jego znamionowały tylko silną duszę, 
charakter nieugięty i rozum jasny, dobroduszna łagodność łączyła się w 
nich z męstwem i wytrwałością. Siwe źrenice bystro spoglądały wprost 
na każdego, nie schylając się przed nikim, nie obawiając śledczego 
badania, same wnikając w głąb duszy; nad nimi brew gęsto zarosła już 
siwieć poczynała. Czoło miał szerokie, zorane kilku poprzecznymi 
marszczkami, które raczej wiek i praca, niż troska, zakreśliły; usta 
rumiane i szeroko roztwarte miały ten wyraz siły i dobroci razem, który 
oznajmuje wielkich mężów, zawsze gotowych do boju i pewnych 
dotrwania. Widać było, że często igrał na nich uśmiech łagodny; że 
rozkazując umiały rozkaz ten uczynić miłym, a w potrzebie 
nieodwołalnym i strasznym tą potęgą woli niezłomnej, której nikt 
wytłumaczyć nie potrafi, a wszyscy słuchać muszą. Takim był ksiądz 
Kordecki, postać poważna z siwiejącym włosem i długą, na piersi 
spływającą brodą, w chwilach codziennego żywota; lecz kto by go 
widział na modlitwie, nie poznałby może, tak go zmieniało podniesienie 
ducha ku Bogu, tak rozjaśniało się i świetniało oblicze jego. Inny to 
naówczas był człowiek, i grom dział nie byłby go zbudził, chociaż szmer 
cichy ust ludzkich, odzywających się doń łagodnie, wnet od Boga ściągał 
myśl jego ku ziemi, gdy się tu czuł potrzebnym. W powszednim obejściu 
nikt dziwniej połączyć nie umiał surowości z łagodnością, dwóch na 
pozór sprzecznych sobie przymiotów; nikt dzielniej nie przekonywał, 
nikt silniej nie pociągał nad niego, nikt potężniej nie gromił. 
Wiek XVII był jeszcze naprawdę u nas wiekiem szczerej i głębokiej 
wiary, ale w nim nawet mało było ludzi Kordeckiemu podobnych. Nie 
celował on jako teolog uczony i chętnie sam się nazywał nieukiem; ale 
ilekroć choćby najzawikłańszą sprawę rozwiązać było potrzeba, szedł po 
słowo jej do serca swego, a ta skarbnica chrześcijańska zawsze mu go 
dostarczyła. Rozum jego, rzec można, słynął przez serce, przejęte 
bogobojnością, płonące jasno miłością Bożą. Nigdy żadna namiętność 
ziemska nie okopciła go nieczystym wyziewem, nie zeskwarzyła 
płomieniem. Dziecię pracowitych a ubogich rodziców, za wcześnie 
duchem wstąpiwszy do zakonu, powołany do niego, jak apostołowie, od 
skiby zlanej potem dziadów, z chatki, którą nawiedzał niedostatek, 
dobrowolnie wyrzekł się świata, nie żałując go wcale; wesół u portu, 
czując błogość całą stanu, szedł dalej z chrześcijańską nadzieją 
szczęśliwego żywota poza kratami krótkiego życia ziemskiego i śmiercią, 
której z uśmiechem wyglądał. 
Rodzice Kordeckiego byli to ubodzy wieśniacy z Iwanowic w Kaliskiem. 
Wychował się wśród ludu na roli i wieśniaczą prostotę przyniósł na 
ofiarę Bogu. Z wiejską siłą i czystością od dzieciństwa, Klemens na ręku 
pobożnej matki wzdychał do ciszy klasztornej, do zaparcia się siebie i 
poświęcenia Chrystusowi. Ale nierychło ciężkie porzucił więzy i 
trzydziestoletni dopiero zakonnikiem został. 
Wśród zgromadzenia, które między członkami swymi liczyło dzieci 
najznakomitszych rodzin szlacheckich, syn kmiecy rychło wygórował 
pobożnością i rozumem; bracia postawili go na czele. Przeorem w 
Oporowie i Pińczowie naprzód, następnie na Jasnej Górze przełożonym 
został, teraz już powtórnie; a na świeczniku stojąc, jaśniał coraz 
gorętszym płomieniem cnót i zasługi. 
Niezmordowany w pracy, nigdy na nic nie stękał; biegł do niej z 
radością, wracał, szukając oczyma nowej; sił mu Bóg dostarczał. Z 
młodszymi był starszym bratem, dla winnych pobłażającym ojcem, który 
przebacza, żądając poprawy, z zatwardziałymi sędzią surowym, ale 
zawsze miłosiernym, byleby ujrzał promyk skruchy i łzę żalu: wszędzie i 
zawsze chrześcijańskim kapłanem Boga, co światu miłość objawił. 
W milczeniu oddał listy ksiądz Lassota, a przeor okiem je badał, nie 
śpiesząc z otwarciem; potem, zwracając wejrzenie na zakonnika, spytał 
go powolnie: 
— Słychać co nowego, ojcze? 
— Nie, jedno i jedno. 
— Zawsze źle? 
— Bogu to wiadomo, co złe, a co dobre — odparł Lassota — nam tylko, że 
cierpimy. 
— Masz słuszność, bracie! — żywo zawołał przeor. — Poprawiłeś niebaczne 
słowo moje; dziękuję ci za to. 
— Ja? — podchwycił rumieniąc się ksiądz Lassota — ja śmiałbym... 
— Tak jest, tak — kończył Kordecki. — Bóg wie, co nam daje, a nam z Jego 
ręki przyjmować należy z dziękczynieniem. Ot, tak, wyrwało mi się „źle” 
z pośpiechu, którego mi żal szczerze. Trudnoż bo nie zaboleć. 
To mówiąc, westchnął. 
— Kto wam oddał listy? 
— Jeden z nich od posłańca z Radziątka, drugi przywiózł z sobą pan 
Paweł. 
— Pan Paweł przyjechał? 
— Tylko co przybył, wysłany, jak mówił, od kasztelana. 
— Gdzież jest? 
— Chciał się przebrać, zaprowadziłem go do prowincjalskiej celi. 
— Bardzo wam dziękuję, a i sam zaraz ku niemu pośpieszę. 
To mówiąc począł rozpieczętowywać listy, a ksiądz Lassota, widząc to, z 
cicha pokłoniwszy się,wysunął się ku drzwiom i wyszedł. 
Znać było z twarzy przeora, że listy nowe przyniosły strapienie, bo mu 
pochmurniało czoło, ciężkie westchnienie dobyło się z piersi i oczy 
podniósł ku niebu; potem, jakby opamiętawszy się, jął czytać znowu, 
położył je, ukląkł, pomodlił się gorąco a krótko i śpiesznie wyszedł. 
Jeden z nich zwłaszcza był smutny i przepowiadał Częstochowie ciężkie 
do przeżycia losy. Obawiali się paulini od początku wojny o cudownego 
obrazu przybytek, przelękli bardziej jeszcze, gdy listy królewskie, 
rozesłane po wszystkich twierdzach i zamkach, doszły do nich, gotowość 
ku obronie zalecając i przepowiadając, że Szwed, złakomiony skarbami 
Częstochowy, rychło się na nią pokusić może. Prowincjał paulinów, 
ksiądz Teofil Broniowski, pobiegł natychmiast do króla, chcąc u niego 
wyjednać pomoc jaką dla twierdzy, prosząc o posiłek dla utrzymania 
załogi czasu wojny potrzebnej. Ale cóż mu nad radę, przestrogę i 
życzenie mógł dać naówczas Jan Kazimierz? Prowincjał powrócił z kilku 
słowami, niepewny posiłek przyrzekającymi w razie nagłego 
niebezpieczeństwa. 
— Róbcie, co można — powiedział król — a jeśli gwałtowne nastąpi 
oblężenie, postaram się o posiłki dla was... 
Tę to odpowiedź królewską zwiastował prowincjał przełożonemu, zdając 
na Boga, czego od ludzi spodziewać się nie było można. 
Pan Paweł, przybyły w tej chwili do klasztoru, był to Warszycki, 
stryjeczny brat Stanisława, kasztelana krakowskiego, członek rodziny, 
którą paulini do opiekunów i dobroczyńców swoich liczyli. Człowiek już 
niemłody, nie bardzo majętny, dostojnością, którą brat piastował, ze 
szlachcica podniesiony na podpanka; czuł świeżą jeszcze godność, cenił 
ją wysoko i lękał się wielce, by brat uporem siebie i rodziny nie zgubił, 
stojąc wiernie przy Janie Kazimierzu. Niemało go bolało położenie, w 
jakim pozostawał z krajem razem, i niczego tyle nie życzył, co 
uspokojenia, bodaj ze Szwedem, byle mu ono dozwoliło powrócić 
swobodnie do jego stad, gospodarki i swobodnego wiejskiego żywota. 
Był to bowiem gospodarz zawołany w całym znaczeniu tego wyrazu: 
rolnik naprzód, miłośnik bydła i owiec, pilno krzątał się około stadniny i 
pszczelnictwa; kopał stawy, zarybiał je, stawiał młyny, nie spuszczał z 
oka żadnej gałęzi gospodarstwa, mogącej podnieść dochody i ulepszyć 
majątek. Srodze go też bolała wojna, która wszystkie te rozerwała 
zajęcia, pomieszała porządek, porozpraszała wieśniaków, rozegnała 
sługi; Szwed też i kwarciani1 wybierali stacje2 niesłychane, plądrowali po 
gumnach, nie pytając o pozwolenie, spasali pola, chwytali bydło, a 
kochane stadko pana Pawła musiało uciekać gdzieś w lasy, żeby i do 
niego nieprzyjaciel się nie dobrał. 
Ksiądz przeor zastał pana Pawła, łysego, krągłego, z jasnym wąsem 
człowieczka, już wdziewającego kontusz; sługa, stojący blisko, pas mu 
gotowy trzymał. 
— A! przepraszam księdza przeora! 
— Nic, nic, gospodarz jestem: wolno mi wejść. 
— Darujesz wasza przewielebność, że mnie tak zastajesz, przebacz z łaski 
swej, a pozwól złożyć należne uszanowanie. 
To mówiąc, pan Paweł, choć nie opasany, rzucił się chyżo naprzeciw 
poważnego przełożonego i, skinąwszy na sługę, by odszedł, pośpieszył 
podsunąć krzesło księdzu Kordeckiemu. Drzwi zamknęły się za sługą, 
pozostali sam na sam. Ale zaledwie usta otworzył pan Paweł, mając 
rozpocząć rozmowę, gdy na progu, puknąwszy z lekka, ukazała się 
postać nowa: słuszny, pięknego wzrostu, w sile lat i zdrowia mężczyzna, 
z czarnym wąsem i włosem, z szabelką w czarnych pochwach u pasa, z 
czapką w ręku i delią3 na plecach; otworzył drzwi z ukłonem, jakby pytał, 
czy wnijść może. 
— Wolno? — szepnął, uśmiechając się. 
— Pana Krzysztofa, kochanego i miłego gościa, prosimy, prosimy! — 
zawołał, podchodząc do drzwi, przeor. 
Pan Krzysztof (był to niejaki Żegocki, starosta babimojski, dobry 
przyjaciel księdza Kordeckiego i całego klasztoru, a do tego i sąsiad 
niedaleki) zrzucił z siebie delię i z pogodną twarzą postąpił powitać 
gospodarza naprzód, potem pana Pawła. Aż miło było spojrzeć na tego 
nowego przybysza, tak spokojne miał oblicze, wśród posępnych i 
chmurnych, które go otaczały, dziwnie odbijające. Jaka twarz, taka dusza, 
i nie było też pod niebem szczęśliwszego nadeń człowieka; u niego wiara 
w Opatrzność i zdanie się na Boga tak były potężne i silne, że go ksiądz 
przeor często liliją nazywał, od słów psalmu o ptakach i liliach polnych, 
zwykle powtarzanych przez Żegockiego. Żadne dotąd nieszczęście nie 
mogło mu odjąć pogody duszy poczciwej, żaden cios nie zachwiał wiary 
jego na chwilę. I dziś nawet, gdy kraj cały szarpali nieprzyjaciele, gdy 
znaczną część majętności utracił, gdy byt przyszły zdawał się mroczyć, 
on z tak jasną i pogodną szedł twarzą, że ksiądz Kordecki uściskał go w 
progu, wskazując panu Pawłowi. 
— Oto, panie, człowiek wedle Boga — rzekł, całując przybyłego — 
spojrzyjcie na niego i na nas, poznacie wnet, kto ma wiarę. 
— Ale, księże przeorze drogi, proszę mnie tak nie upokarzać — przerwał 
skromnie pan Żegocki.. 
— Słuszna pochwała nie upokarza, daj nam tylko Boże wszystkim 
jegomościną rezygnację i ufanie. Ale... cóż tam słychać? 
— Zechcieliście: starą piosnkę śpiewamy, znać, że nam będzie lepiej 
kiedyś, bo dziś coraz gorzej a gorzej; a złe przecie przesilić się musi. 
Druga nowina — dodał pan Krzysztof — że gości księdzu przeorowi 
prowadzę. 
— Chwała Bogu! Gość w dom, Bóg w dom. 
— Ale przed wojną tak objadać klasztor częstochowski, nie wiem, czy się 
godzi — uśmiechając się, dodał Żegocki. — Kto wie, co wypaść może: 
każdy kawałek chleba drogi. 
— Nie frasujcie się, jakkolwiek Bóg nami rozrządzi; gdyby i chleba nie 
stało, krucy, co na pustynię nosili chleb pustelnikom, i nam go też 
odrobinę rzucą. 
— Otóż i ja dziś trochę krukiem będę — rzekł śmiejąc się Żegocki — alem 
nie chleb przyniósł, tylko trochę ryby, za którą przepraszam, że nie 
najlepsza. 
— Wy zawsze z darami: Bóg zapłać, siadajcież; ale jacyż to goście? — 
spytał Kordecki. 
— Nie z daleka, księże przeorze dobrodzieju, nie z daleka: pan Sebastian 
Bogdański i pan Stefan Jackowski. 
— Sąsiedzi; to się za gości nie liczy. 
— Widziałem ich obu do bramy podjeżdżających, gdym most przebywał; 
pewnie z nowinami śpieszą, bo tego dziś nie kupić, chodzi ich po świecie 
jak komarów na pluchę. 
— Ot, brat pana kasztelana krakowskiego, dobrodzieja konwentu naszego 
— obracając się do pana Pawła, przerwał przeor — najpewniejszych nam 
wiadomości dostarczyć może. 
Pan Paweł spojrzał, podniósł oczy, i jakby nie wiedział, co mówić, 
chwilę się wstrzymał, potem bardzo po cichu rzekł do zbliżających się ku 
sobie: 
— Król Jegomość już na Spiszu w Lubowli. 
— Ale to chwilowo, spodziewam się — przemówił przeor — póki sił nie 
zgromadzi i środków nie obmyśli, nie osieroci nas tak ze wszystkim. 
— Co tu radzić! Co tu myśleć! — podchwycił, ruszając ramionami, pan 
Paweł. — Nieszczęście i po wszystkim, pogrom zupełny, zginienie! 
Szwed już całą niemal Polską zawładnął, kozacy rebelizują. 
— Ale Brandenburczyk i chan tatarski! — zawołał nie tracący nadziei 
Żegocki. — Wreszcie własne nasze siły, którycheśmy jeszcze nie 
spróbowali. 
Pan Paweł ruszył tylko ramionami znowu. 
— Tatar w stepie, Brandenburczyk o sobie myśli, a nasze siły! Ba!... 
— Jak to! Przecież to lennik i sprzymierzeniec. 
— Przyznam się wam — dorzucił ksiądz Kordecki — że Tatarzyn przyjaciel 
gorzej wroga. Pożal się Boże na niego rachować i wstyd. Ale klin klinem 
może wybić będziemy musieli, cóż robić! Bisurmanem wypchnąć, kiedy 
inaczej nie podołamy. No, ale co słychać o chanie? 
— Chan, słyszę, jak zobaczył, że już w Polsce Gustaw się rządzi — ciągnął 
dalej pan Paweł — poszedł sobie w swoje pustynie, powiadając, że był 
sprzymierzeńcem króla Jana Kazimierza, a gdy Polacy innego sobie za 
króla obrali, poczeka, aż z nim nowe zawrą przymierze. 
— Tak z nim, jak bez niego — rzekł ksiądz przeor. — Baba z wozu, kołom 
lżej! — mruknął po cichu. 
— Tymczasem — sypał jak z rękawa pan Paweł — wszystko się poddaje, 
przysięga, broń składa i przechodzi do nieprzyjaciela. Pan wojewoda 
Tyszkiewicz na zamku w Uhaczu carowi przysiągł, w Warszawie 
Radziejowski rej wodzi, a Krakowa silnie dobywają i dobędą, skoro go 
nie ma komu bronić. 
— Cóż to znowu mówicie? — przerwał pan Żegocki. — Do tego nie 
przyjdzie: hetmani, Czarniecki, szlachta, pospolite ruszenie, wojsko... nie 
damy się, nie damy! 
— A kiedyśmy się dali! — rzekł pan Paweł. 
— No, to się odbierzem! — zawołał szlachcic, machając ręką wesoło. 
Ksiądz przeor słuchał na pozór zimno, twarzą ni słowem nic znać po 
sobie nie dając, gdy wtem drzwi się znowu otwarły i weszli obiecani 
goście, Sebastian Bogdański i Stefan Jackowski, szlachta, sąsiedzi 
częstochowscy, którzy często bywali w klasztorze, a teraz, na dzień 
Wszystkich Świętych, przyjechali dla nabożeństwa i narady z przeorem. 
Pierwszy z nich, siwy już i zgięty na pół, wszedł o lasce powolnie i, 
skłoniwszy się nisko, zginając aż w kolana, z kolei przytomnych jak 
najpokorniej powitał, nie szczędząc im najwymyślniejszych form 
przesadzonej grzeczności. Za nim idący pan Jackowski, otyły, z orlim 
nosem i ruchawym wzrokiem, pleczysty mężczyzna, kulał trochę na 
nogę, bo ją był niedawno, z chartami jeżdżąc za zającem, nadwichnął. 
Był to zajadły myśliwiec, dawniej wojskowy i krzykacz, zawadiaka, do 
kielicha i do korda gotowy, zresztą szlachcic w całym znaczeniu, 
szlachcic owych czasów, gdy pan brat panował w Polsce sam jeden. W . 
polityce i nowinach trzymał on się zdania swojego arendarza, i nic mu z 
głowy nie mogło wybić tego, że Żydzi o wszystkim najlepiej wiedzieć 
muszą. A że Żydzi posługiwali Szwedowi, zdradzając go jednak po 
troszeczku, gdzie było można, nie narażając się na powieszenie; że Żydzi 
obiecywali po dworach sto tysięcy Nogajców i Perekopców, idących na 
obronę Rzeczypospolitej; pan Jackowski gotów był także tymczasowo 
przystać do Szweda, a potem się go znów wyrzec po przybyciu Tatarów. 
Po przywitaniach i przedstawieniach, obfitych w przypomnienia 
familijne i trafnie smażone komplementa, których sobie nie szczędzili 
przytomni, wszyscy zasiedli i rozmowa prędko wróciła do pierwotnego 
toku... 
Pan Paweł Warszycki na nacieranie szlachty powtórzył, co był już 
wprzódy powiedział; i wszyscy, poglądając po sobie, umilkli posępnie, 
jakoby czekali, żeby się kto pierwszy odezwał ze zdaniem, jak sobie 
począć wypadało. 
Przeor milczał także. 
— Sekretów tu między nami być nie powinno — rzekł po chwili pan Paweł 
— powiem więc państwu, że w przekonaniu wszystkich statystów4 
poddanie się całego królestwa Karolowi Gustawowi niechybne. Prędzej 
później, a zwłaszcza gdy Kraków zdobędą, co lada chwila nastąpić musi, 
bo się w nim kasztelan kijowski ze swoją garścią nie utrzyma, pójdziemy 
wszyscy w ręce Szweda. 
— Jeszcze to widłami pisano — odparł pan Żegocki — kogo Pan Bóg 
pokarze, tego i pocieszy. 
Bogdański milczał, ale wzdychał na wszelki wypadek, a Jackowski żywo 
dodał: 
— A gdybyśmy i przysięgli Szwedowi znów, to co? Nie pierwsi my i nie 
ostatni. 
Na te słowa płomieniem oburzenia oblała się twarz księdza przeora, oczy 
jego zajaśniały i mignęła w nich błyskawica; powstał z krzesła, ale 
zmieniony, groźny, jak prorok, jak natchniony; wszyscy jak gdyby uczuli 
przewagę ducha w nim, wprzód niżeli usta otworzył, zamilkli, a silny 
głos księdza Kordeckiego zagrzmiał po obszernej sali. 
— Podda się cały kraj — zawołał — podda się, mówicie? Nie! Nie! Bóg tego 
nie dopuści i nie cały wyprze się swojego pana, bo Częstochowa zostanie 
i wytrwa przy Janie Kazimierzu. 
— Jak to? — zdumiony podchwycił pan Paweł. — Gdyby Szwedzi nadeszli, 
co bardzo być może, bo już słychać o Wejhardzie, że się w tę stronę z 
Sadowskim puścić zamyśla: będziecie się więc bronić? 
— Będziemy! — odparł przeor spokojnie. — Tak jest, z pomocą Bożą 
będziemy się bronić i obronimy się. 
— Całej sile szwedzkiej? — dodał Jackowski. — Wojsku, artylerii, 
żołnierzom i wodzom starym a wytrwałym? 
— Najlepszy żołnierz Pan Bóg, kochany panie Stefanie — odpowiedział 
przeor, nieco zniżając głos — w Nim ufając, z Nim idąc, nie zlękniemy się 
potęgi Gustawa. Tak jest, jeśli mi Bóg życia dozwoli, ani świętego 
obrazu, ani uświęconej jego pobytem Jasnej Góry nie oddam w ręce 
heretyków; zagrzebiemy się raczej w jej gruzach... 
Warszycki słuchał nie wierząc uszom swoim, ze strachem jakimś, że 
zdumieniem niepojętym, które się dobitnie wyryło na jego twarzy. 
— Jak to, księże przeorze, doprawdy? Myślelibyście? 
— Myślę tak i uczynię z pomocą Bożą; z opieką Maryi Panny nie oddamy 
Szwedowi Częstochowy! 
— Właśnie i mój brat, kasztelan... — rzekł pan Paweł, poczynając, ale się 
zaraz opamiętał i urwał. 
— Mówcie, mówcie! — podchwycił, biorąc go za rękę przeor. — 
Wszyscyśmy tu swoi, tajemnic nie mam, to przyjaciele klasztoru. 
— A zatem otwarcie — rzekł Warszycki — powiem waszej przewielebności, 
co mi mój brat polecił. Już to żadnej wątpliwości nie ulega, że oddział 
Millera, Wejhard, pułkownik Sadowski, co go może i znacie, bo mieszkał 
u nas, gotują się iść na Częstochowę. 
Szlachta pobladła, Bogdański ręce załamał, przeor słuchał, jak gdyby już 
wcześniej wiedział, co mu powiedzieć miano. 
— Kilka razy już podobno wybierali się z Kalisza, ale to jakoś jeszcze do 
skutku przyjść nie mogło. Potrzebują pieniędzy; nie bez tego, żeby nie 
słyszeli o skarbach świętego miejsca, przyjdą więc niezawodnie, przyjdą 
z siłą znaczną, a zdaniem mojego brata. pana kasztelana, potrzeba ocalić, 
co można, uwożąc na Śląsk kosztowności, a przede wszystkim cudowny 
obraz, skarb całej Polski. 
— Święte słowa, rada najmędrsza — szeptał pan Bogdański — znać w niej 
statystę. 
— I ja w to biję — dodał Jackowski. 
— A pan co na to? — odezwał się z dziwnym uśmiechem ksiądz przeor, 
obracając się do Żegockiego. 
— Ja słucham, co ksiądz przeor powie, i z góry się na to piszę. 
— Powiem więc państwu — rzekł stanowczo Kordecki — że, co mi Pan Bóg 
natchnął w tej chwili, tego nie odstępuję; można wywieźć co 
najdroższego dla spokojności naszej, ale niemniej bronić się potrzeba, 
bronić będziemy i oprzemy bodaj całej sile szwedzkiej w Częstochowie. 
— Księże przeorze dobrodzieju! — przerwał z uśmiechem pan Paweł. — 
Unosi cię zapał, nie jesteś żołnierzem, nie masz ludzi. 
— Ale mam opiekę Matki Boskiej nad sobą i silną wiarą w nią wierzę. 
Pan Paweł skłonił głowę. 
— I myślicie nawet obraz cudowny narażać na nieuchronne 
niebezpieczeństwo? 
— To co inszego — odparł Kordecki. — Namyślimy się, naradzimy i 
uczynimy z tym skarbem, co Bóg natchnie; co się tyczy Częstochowy, 
miejsca tego uświęconego nie oddam i bronić będę do ostatniej krwi 
kropli. 
— Z kimże? — spytał Warszycki ironicznie, ruszając ramionami. 
— Bodaj sam ze siedmdziesięciu braćmi — dodał stanowczo Kordecki. 
— W siedmdziesięciu przeciwko tysiącom? 
— Będziemy kamykiem małym w ręku Bożego Dawida. 
— Śliczne to są i wymowne wyrazy, ale cóż po tym — przerwał pan Paweł 
— gdyście, księże przeorze, nie obmyślili wprzód, iż to rzecz tak 
niepodobna, jak niepodobna z motyką porwać się na słońce. 
— Daruj mi, panie Pawle — rzekł przeor pokornie, ale stale przy swoim 
stojąc. — Słowo moje nie jest wcale rzuconą na wiatr pogróżką; myślałem 
długo, radziłem się Boga na modlitwie, Opiekunki naszej Maryi, 
szukając u Niej natchnienia, świętego zakonodawcy naszego i 
błogosławionych braci, w szczęśliwym dziś żyjących świecie, i mam 
przekonanie, żem to uczynić powinien i uczynię. 
Wszyscy coraz większe okazywali zdumienie, a pan Paweł poczynał się 
trochę niecierpliwić. 
— Wasza przewielebność — rzekł trochę urażony — nadto może 
zapatrujecie się w niebo, a zbyt mało macie czasu spojrzeć na ziemię; 
piękne to są słowa, ale my ludzie doświadczeni... 
— Nie ujmuję, nie ujmuję — podchwycił Kordecki — nikomu; istotnie, choć 
grzesznym wzrokiem poglądam w niebo, jednak Bóg sługę swojego 
niegodnego obsyła czasem natchnieniem. Co mówiłem, tom rzekł ż 
pobudki głosu wewnętrznego, który wyraźnie odzywa się do mnie: Stań i 
walcz, a zwyciężysz! A oto chorągiew moja — rzekł, wskazując na obraz 
Matki Boskiej wiszący na ścianie: — In hoc signo vinces5 
Taka była potęga wyrazu oczów i twarzy przeora, gdy słowa te 
wymawiał, że wszyscy uczuli się nimi dźwignieni i podbudzeni, wyrobiło 
się męstwo w sercach wszystkich. Jeden pan Paweł, gospodarz ów 
wielki, co istotnie zbyt patrzał na ziemię, nie doścignął sercem 
bohaterskiego zapału kapłana. Stary Bogdański nawet odmłodniał i łzy 
mu się w oczach zakręciły, postąpił kilka kroków w milczeniu, poszedł i 
ucałował z przejęciem drżącą rękę Kordeckiego. 
— Tak jest — kończył przeor, poglądając na zmianę, jakiej dokazał kilku 
słowami. — Mamże oddać w ręce innowierców miejsce, oblane tylu łzami 
świętymi, wsławione cudami tylu, gdzie Bóg tyle łask na naród nasz 
zlewa, gdzie monarchowie nasi szukali tylekroć pomocy i składali ofiary, 
gdzieśmy przywykli podnosić wszyscy wzrok błagalny, od kolebki do 
zgonu, we wszystkich potrzebach naszych? Nie! Nie! Myśmy tu 
postawieni na straży; dość nieszczęścia, że święty wizerunek pokłuły 
strzały Tatarów, pocięły szable husytów. Szwedzi się nad nim pastwić 
nie będą i stopa ich tutaj nie postanie. 
— Wszystko to piękne, wszystko to wymowne i śliczne — po chwili odparł 
cichym swym, jednostajnym głosem pan Warszycki –ale, ojcze a 
dobrodzieju, choć Bogu nic trudnego, nie wiem, czyśmy zasłużyli na to, 
żeby dla nas cud uczynił tak wielki? 
— O! Żeśmy nie zasłużyli, to pewna — zawołał przeor. — Wielkie, wielkie 
a straszne są grzechy nasze, ale i kara straszna i zlitowanie przyjdzie po 
niej. Bóg wielki! Bóg łaskaw! 
— Boby to inaczej, jak cudem, nazwać nie można — kończył pan Paweł — 
gdyby Częstochowa obroniła się Szwedowi. Jeśli odepchniecie garść, 
przyjdzie ich oddział cały; oprzecie się temu, skupi się wojsko, napłynie 
ćma i poddacie się nareszcie. 
— Zginiemy może i pragniemy tego gorąco, żebyśmy krew naszą za wiarę 
świętą przelali — rzekł przeor. — Zginiemy może, ale się nie poddamy, to 
pewna. 
— Dziwne zaiste przekonanie! — cicho do siebie odezwał się pan 
Warszycki. 
— Chciałeś pan dobrodziej powiedzieć: upór — z uśmiechem dodał 
Kordecki. — Masz prawo tak to nazwać. Nazwijcie więc, jak chcecie, i 
myślcie, co wola wasza, a ja powtarzam swoje, choć nie z siebie: nie 
podda się Częstochowa. 
Szlachta poglądała na przeora, wodząc za nim oczyma; twarz jego, ciągle 
rozpromieniona, jasna, uśmiechnięta niemal, zdawała się widzieć 
przyszłość i błyszczała odwagą nadziemską. Jeden pan Paweł jeszcze się 
nie poruszył... taki to był dobry gospodarz! 
— Bardzo by to było dobrze i pięknie tak mówić — rzekł, coraz widoczniej 
się tylko niecierpliwiąc — gdyby najazd Szweda mógł być uważany za 
doczesny, ale... 
— Ja inaczej nie widzę — zawołał Kordecki. 
— Jak to? Król wygnany, wojsko rozproszone, stolica jedna zabrana, 
druga może w tej chwili poddająca się, szlachta, a po części i magnaci, ze 
Szwedem połączeni, Litwa w rękach cara... 
— A jakoś nas Bóg z tego podźwignie — spokojnie odpowiedział 
Kordecki. — Łokietek także tułał się po kraju i ukrywał po jaskiniach, był, 
jak Jan Kazimierz, wygnańcem, przecież powrócił i szczęśliwie panował; 
i Janowi, panu pobożnemu a bogobojnemu, nie uskąpi Wszechmocny 
łaski swojej. 
Pan Warszycki lekko tylko ramionami ruszył, skłonił się i, zaprzestając 
sporu, odezwał się: 
— Chciejcie mi powiedzieć, bym to mógł bratu mojemu donieść, jak i z 
czym bronić się myślicie? 
Przeor pomyślał chwilę. 
— Jest nas — rzekł — w klasztorze zakonników i braci siedmdziesięciu, 
szlachty, co się tu z nami zamknąć obiecuje, kilkadziesiąt familii, załogi 
zwykłej ludzi z pięćdziesiąt, dwakroć tyle jeszcze zbierzemy ochotnika z 
wiosek klasztornych i miasteczka; działa porządne, prochu dosyć i kul 
dostatkiem, żywności zapas, wody studnie dostarczą, a resztę da sam 
Bóg. 
— Ale przypuszczając, że Szwedzi podejdą, któż tym wszystkim 
dowodzić będzie, kto pokieruje? 
— Naprzód Bóg i Opiekunka nasza, i Paweł święty — rzekł przeor. 
Na te słowa lekki, nieznaczny uśmiech przebiegł po ustach pana Pawła. 
— Potem — kończył Kordecki — pan Stefan Zamojski, miecznik sieradzki, 
który tu w tych dniach przybywa z całą rodziną swoją, uchodząc od 
Szwedów, i pan Piotr Czarniecki, rodzony pana Stefana, kasztelana 
kijowskiego. Do dział mamy Niemców dwu, jednego zwłaszcza zdatnego 
i znającego rzecz swoją a niezgorszego człowieka. Spodziewam się także 
panów: Zygmunta Moszyńskiego, Jana Skórzewskiego, Mikołaja 
Krzysztoporskiego i kilku innych dobrych żołnierzy; nikt też tu z 
założonymi rękoma siedzieć nie będzie. 
— Ale Szwed nadejść może lada chwila! — dorzucił pan Warszycki. 
— Tak, słusznie pan mówi! Święte słowa jego! Lada chwila powtórzył 
cicho Bogdański. 
— Jam też niemal gotów — rzekł przeor. 
— Jak to? Jużeście to przypuszczali? 
— Trochę.., czekam wodzów, zbieram żołnierza. 
— Niepojęta rzecz! Niepojęta! — wykrzyknął pan Paweł, wpatrując się w 
Kordeckiego. — Decyzję waszą słyszę i ledwie uszom moim wierzę. Ale 
gdy odradzać byłoby próżno... 
— Zupełnie próżno! — odparł wytrwale Kordecki. 
— Zatem dziej się wola Boża! 
— Dziej się wola Boża! — z westchnieniem powtórzył pan Bogdański. 
— A ja, mości przeorze — zawołał z szerokim dobrodusznym uśmiechem 
Żegocki — przybywam z dwojgiem rąk zdrowych i służby moje wam 
ofiaruję; ręczę, że darmo chleba klasztornego jeść nie będę. 
— Prosimy z nami i dziękujemy, Bóg wam to nagrodzi. 
— My, panie Stefanie — cicho szepnął stary Bogdański do Jackowskiego — 
zaraz po nabożeństwie zmykajmy stąd, tak mi się widzi. 
— Masz słuszność. sąsiedzie, nie ma tu co długo popasać; nużby nas 
Szwed pochwycił i do noszenia kul i muszkietów zaparł! 
— Przecie bezpieczniej w domu. 
IV 
Trzeciego listopada, przed chórem1 północnym, wszyscy zakonnicy 
zgromadzili się, powołani przez przeora, do wielkiej sali, zwanej 
definitorium. Nikt z braci nie wiedział powodu wezwania; wszyscy 
jednak z posłuszeństwem zakonnym pośpieszyli w milczeniu i zasiedli 
miejsca swoje. Kilka lichtarzy z żółtymi woskowymi świecami stało 
pośrodku na stole przed krzesłem, przygotowanym dla przełożonego; 
naprzeciw na ścianie wisiał ogromny drewniany, poczerniały krucyfiks, u 
którego stóp bielała głowa trupia i dwie na krzyż złożone kości. Nie było 
to dzieło snycerza, ale z cmentarza wzięta czaszka zżółkła i dwa 
nadbutwiałe piszczele. Pod krzyżem w złocistych ramach czerniała twarz 
łagodna Najświętszej Opiekunki klasztoru. Na prawo i lewo w ciemnych 
drewnianych ramach zawieszone ogromne obrazy okazywały wśród 
cieniów mało oświeconej sali postacie świętych zakonników i królów. 
Zdawali się oni należeć do tego zgromadzenia ojców, siedzących 
poważnie w ławkach dębowych tak nieruchomie jak posągi lub obrazy. 
Gdzieniegdzie zabłąkany promyk światła padał ukośnie na blade lica 
paulina i otoczoną nimbusem2 twarz błogosławionego, zarówno je 
ożywiając. Cichość głęboka panowała jeszcze w wielkiej sali, niekiedy 
tylko westchnienie, spadający z różańca kościany paciorek, szmer cichej 
modlitwy lub słowo z ust wymykające się przerywały milczenie. Ojcowie 
powoli schodzili się jeszcze, starsi szli o kiju, prowadzeni przez 
profesów3, raz po raz otwierały się drzwi i który z zakonników wsunął się 
z hasłem zwyczajnym, po cichu wymówionym, zajmując miejsce 
oczekujące na niego. 
Przeora i kilku starszych nie było jeszcze, a chwila oczekiwania na nich 
zeszła na rozmyślaniu, którego ciężkie dumy widać było po zasępionych 
twarzach braci. Nareszcie drzwi się otworzyły i ksiądz Kordecki wszedł 
powolnym krokiem, zajął miejsce swoje, ukląkł przed krucyfiksem, 
rozpoczynając ze wszystkimi modlitwę do Ducha Świętego... 
Słuchać było szmer upadających na ziemię kolan i cichy szept, jakby 
orzeźwiający deszcz wiosenny zaszumiał po sali. 
— Amen! — Powstali wszyscy. Ksiądz Augustyn Kordecki jeszcze chwilę 
z rękami założonymi, z oczyma dźwigniętymi w niebo, choć usta miał 
zamknięte, modlił się gorąco, duszą całą. Ojcowie oczekiwali, by zszedł 
ku nim; w powadze, rozrzewnieniu niektórzy poglądając na niego. 
Wtem podniósł się żywo, opromieniony, z pogodnym czołem, z 
uśmiechem słodkim, otwierając usta powitaniem zwykłym w zakonie, i 
tak mówić zaczął: 
— Kochani bracia, wezwałem was na radę, bo sam nie mogę brać na barki 
moje wielkiej odpowiedzialności w okolicznościach teraźniejszych kraju 
i świętego gniazda tego się tyczących. Nie ma już wątpliwości, że Szwed, 
który zalał całą Polskę, i na naszą twierdzę jasnogórską się zbiera; nie 
wiemy dnia ni godziny. Nie pytam was, bracia. mili, czy tego miejsca, 
powierzonego naszej straży od półtrzecia wieku, bronić będziemy od 
napaści heretyków, bo to jest obowiązkiem naszym i wątpliwości żadnej 
nie ulega; ale rad bym zdania waszego zasięgnąć o tym, czyli przystoi 
święty obraz zostawić tutaj, lub ukryć go należy w bezpieczniejszym, w 
nie znanym schronieniu. Bronić się musimy i będziemy do ostatniej krwi 
kropli, winni będąc przelać ją tutaj za Boga naszego i wiarę, za wierność 
królowi poprzysiężoną. Ale któż wie? Może Bóg nie pobłogosławi 
usiłowaniom naszym, może nie podołamy obronie, może śmierć nas 
spotkać, a wróg opanować lub zniszczyć Jasną Górę? Godziż się, by 
obraz wystawiony był, nie mówię, na jego razy, ale nawet na wzrok 
urągliwy i szyderski? Mówcie więc, bracia, i radźmy w imię Boże. 
Naprzód wy, ojcze Ignacy! 
Ojciec Ignacy (Mielecki), krzepki starzec z siwą włosów koroną, 
olbrzymiej prawie postawy, pogodnej twarzy, ale surowego wejrzenia, 
skłonił się przełożonemu, spojrzał po braciach, jakby się wymawiał, że 
pierwszy głos zabiera, i tak mówił: 
— Bronić się heretykowi konieczna i piękna; umrzeć bodaj w obronie tego 
świętego miejsca, jak straży przystało, którą wódz postawił na ważnym 
stanowisku, chlubna by nam była. Podołamy walce, bo nas BógCzłowiek 
Odkupiciel nie opuści i Matka Najświętsza płaszczem łaski 
swej osłoni. Nie znajdzie się tu pewnie, kto by radził poddanie sromotne. 
Prawda, że kraj cały pokląkł, jako obłąkani Izraelici przed cielcem 
złotym; ale komuż, jeśli nie nam, dać przykład wytrwania i dochowania 
przysięgi? Co się tyczy świętego obrazu, o ile umiem słabym rozumem 
radzić i wnioskować, skryć by go należało wprzód, niżeli wróg 
nadejdzie; skryć także srebra i drogocenne kościoła naczynia i ofiary, aby 
się nimi heretyk nie cieszył, jeśli Bóg na nas dopuści zniszczenie. Sami 
pozostaniemy świętego miejsca do ostatka żołnierzem wiernym i nie 
wzdrygniemy się boju. 
Przeciwko księdzu Mieleckiemu oświadczył się ojciec Jan, wnosząc, by 
w razie obrony obraz pozostał w miejscu dla zagrzewania ducha i opieki, 
dowodząc, że kapłani i lud zarówno, odważniej bić się będą, widząc 
Orędowniczkę przy sobie i stojąc w Jej obronie. 
Na to ksiądz Mielecki odpowiedział, że bezpieczeństwo obrazu i miejsca 
pogodzić się mogą, gdyż o ukryciu prawdziwego wizerunku, a włożeniu 
na miejsce jego kopii zupełnie podobnej, zakonnicy sami tylko wiedzieć 
by powinni. 
Po nim wezwany kaznodzieja ksiądz Stradomski w podobny odezwał się 
sposób, ale obszerniej, unosząc się zapałem, rad nieco wrażeniu, które 
widocznie czynił. Dodał on, że o miejscu ukrycia obrazu, dla krewkości 
ludzkiej, na wszelki wypadek, dwóch tylko ojców wiedzieć ma oprócz 
przeora, i ci przysięgą winni się będą zobowiązać, że schronienia nikomu 
nie wydadzą. 
Trzej czy czterej ojcowie z małą różnicą powtórzyli zdanie pierwszych i 
nie rozszerzali się wcale: Kolej przyszła na księdza Piotra Lassotę; ten w 
początku zaniemiał, lecz przynaglony od przeora, jakby się obawiał 
powiedzieć, co myślał, nieśmiało głos podniósł. 
— Nie śpieszę — rzekł — z myślą moją, bo złą być może, a przecież 
winienem ją, choćby grzeszną i ułomną, wypowiedzieć, jaką jest we 
mnie. Przebaczcie mi więc, ojcowie, jeśli waszego nie podzielam zdania, 
ani mi za złe nie bierzcie, że mam własne. Z wami razem, skoro taka 
będzie wola starszych, gotów jestem ochotnie walczyć i ginąć, z radością 
życie niosąc nikczemne na ofiarę Panu Bogu mojemu; ale sądzę, że nie 
mnicha jest rzeczą walczyć i krew przelewać. Nam w udziale dostała się 
modlitwa, rozmyślanie, rozmowa z Bogiem i pokuta; miecz nie powinien 
dotknąć rąk zakonnika, nie przystoi mu zbroja, a morderca dwakroć 
grzeszy, gdy jest posłannikiem Boga, który nieprzyjaciołom przebaczać i 
drugi policzek nadstawiać rozkazał. I nie naszą to rzeczą, i nie naszych sił 
sprawa obroni twierdzę jasnogórską od silnej wprawnego i mocnego 
nieprzyjaciela napaści. Winni będziemy krwi przelanej, a cóż, gdy się 
ona na nic nie przyda i tylko wroga rozjątrzy? Weźmijmy więc skarb 
nasz, obraz święty na ramiona, ubodzy, pieszo, z krzyżem w ręku, 
wyjdźmy stąd, zostawując skarby ludziom, co do nich przywiązują cenę, 
a sami schrońmy się do Głogowa lub innego jakiego klasztoru na Śląsku. 
Gdy to mówił ksiądz Lassota, a mowa jego zdawała się jednać sobie 
chętne przyjęcie u niektórych braci, przeor powstał. 
— Prosiłem rady; jako szczerą a z serca pochodzącą, przyjmuję ją 
wdzięcznie — rzekł — ale się na to zdanie wasze zgodzić nie mogę. 
Zakonnik w potrzebie walczyć i bronić świętości powinien, a nie 
poddawać się nieprzyjacielowi wiary. Mamy tego dowody w 
ustanowionych przez świętych założycieli zakonach rycerskich, które 
ore, corde, ense (słowem, sercem, mieczem) pracowały na zbawienie 
swoje i ludów; mamy tego przykłady w Piśmie Świętym i w dziejach 
mężów, których orężowi błogosławiło Niebo. Przysięgaliśmy wszyscy, 
jako obywatele kraju naszego, na wierność królowi Janowi 
Kazimierzowi; nie godzi się nam łamać i lekceważyć przysięgi. Mamyż, 
gdy na nas oczy kraju całego są obrócone, gdy wszyscy wyglądają stąd 
cudu, aby się nim pokrzepić, mamyż ustąpić, ocalając życie, a zostawić 
miejsce święte, jako gniazdo próżne, na łożysko heretyckiej gawiedzi, by 
je nie zastygłe jeszcze bluźnierczą mową i sromotnymi czyny splamili? 
Święty to obraz, święty stół, bracia moi, ale uświęcona nim przez wieki 
Jasna Góra równie dla nas drogą być powinna. Tu walczyć, tu stać i tu, 
jeśli wola Boża, zginąć nam przystoi. 
Ksiądz Piotr Lassota skłonił głowę i nic nie odpowiedział, a dalsi ojcowie 
głosowali raczej za przeorem, niż za nim. Kilku tylko jeszcze, z innych 
powodów, przypominając słabość miejsca, niedostateczne środki obrony, 
radziło wytargować sobie jak najkorzystniejsze warunki u Karola 
Gustawa, posłać wcześnie do Wittemberga, do Horna, do przyjaznego 
dawniej miejscu świętemu Wejharda i, przewlekając poddanie, czekać 
dalszych wypadków. 
Gdy głosy zebrane zostały, okazało się, że znaczna większość była za 
ukryciem bezpiecznym a niezwłocznym obrazu świętego i za obroną do 
ostatka Jasnej Góry. Z radością widoczną obliczył je przeor i przemówił 
jeszcze, dodając ducha mniejszości: 
— Wiary! Wiary! Wiary potrzeba nam; o nią prośmy tylko, o nią 
błagajmy, módlmy się o nią, a zwyciężym. Samson szczęką oślą pobija 
Filistynów, Dawid maluczki kładzie trupem Goliata olbrzyma, bo z nim 
jest duch Boży; nie zawsze siła tylko przemaga: zwyciężał, z kim jest 
Bóg. Mamy wielkich orędowników w niebiesiech, a choć grzeszni, w 
chwili gorącej modlitwy podniesiem głos, by nas usłyszał Ojciec. Wiary 
tylko, wiary silnej, wiary niespożytej i potężnej! A nawet, po ludzku już 
rachując i nie licząc posiłków anielskich, które to święte miejsce otaczać 
będą, czemuż by twierdza tak mocna, budowna, w przybory wojenne 
obfita, w żywność zasposobiona, stać i wojskom wielkim opierać się nie 
miała? Widzieliśmy przykłady u nas zamków i grodów, które 
cierpliwością i wytrwaniem dziesięćkroć silniejszego napastnika 
przemogły. Inna jest napadać, a inna bronić. Jeśli my nie wojownicy, 
znajdą się wodze bieglejsi, co nam rady i przewodnictwa nie odmówią, 
znajdą się posiłki, byle wiara była. 
Domawiał tych wyrazów, gdy do drzwi definitorium zapukano. Profes 
Rudnicki otworzył je, poszeptał coś z cicha i zbliżył się do przełożonego. 
— Stróż od bramy przyniósł to pismo, pilne, jak powiada; żebraczka 
Konstancja mu je podała, jej zaś konny jakiś, pod mury podjechawszy, 
rzucił ze zleceniem, aby je natychmiast do przeora zaniesiono. 
Ksiądz Kordecki rozwinął zbrukaną kartę i odczytawszy, rzekł powolnie: 
— Nowe to potwierdzenie wieści o zbliżaniu się Szwedów i zamiarach ich 
na Częstochowę. Ktoś to przyjazny nam, znać z kwarcianych czy z 
innego polskiego żołnierza, umyślnie oznajmienie to przysłał. Ręka i styl 
nieznajomy, ale myśl poczciwa... 
I począł czytać po łacinie te słowa: 
„Szanowni Ojcowie! 
Rzeczą jest niezawodną, że postanowiono już uderzyć na Jasną Górę i 
pierwszej zaczepki spodziewać się możecie najdalej w pięć lub sześć dni 
po odebraniu tej wiadomości. Wyznaczony do tego hrabia Wejhard 
Wrzeszczewic, katolik, niegdyś opiekun i dobroczyńca klasztoru 
waszego, ale Szwedowi przyjazny, który od razu może gwałtownych nie 
użyje środków; lecz, jeśli mu się nie uda zająć twierdzy, znaczniejsze siły 
podesłane będą. Nie traćcie nadziei, pora opóźniona, nie do wojny; z 
Polaków nikt na Jasną Górę się nie porwie; zamknijcie się co najrychlej; 
wpuszczajcie tylko pewnych i znajomych, a resztę Bogu powierzcie”. 
List ten podpisany był trzema krzyżykami. Słuchali czytania jego 
ojcowie spokojnie, aż ksiądz Ignacy Mielecki się odezwał: 
— Jeśli hrabia Wejhard wysłany zostanie, nic nam złego zapewne uczynić 
nie zechce; znany to przyjaciel zakonu, czciciel świętego obrazu: imię 
jego w księgach ofiar niejeden raz zapisane; miałżeby chcieć łupić, co 
zbogacał, znieważać, co czcił?... 
— Bóg to wie — rzekł przeor — a ostrożność nie zawadzi; tymczasem dziś 
jeszcze pójdziemy poklęknąć przed obrazem, który już jutro w 
Częstochowie znajdować się nie będzie. Ojcowie strażnicy, co z nim 
pojadą, wyznaczeni będą po chórze północnym, ja sam go wywiozę do 
bezpiecznego miejsca z nimi. Drudzy zabiorą srebra klasztorne, które w 
stawie zatopić wypadnie pod miasteczkiem. Mieszczanin tam jaki oko na 
nie mieć może. Ludzie z wiosek klasztornych, z Krowodrzy, Grabówki, 
Lgoty, Dźbowa, w części już sprowadzeni, nad rankiem i koło południa z 
resztą pośpieszą. A teraz kończymy, jakośmy zaczęli — z Bogiem i 
modlitwą! 
Na tym skończyła się narada, i nazajutrz rano, choć nikt nie wiedział o 
podróży przeora, o uwiezieniu obrazu, choć nic nie zmieniło się w 
kaplicy i nabożeństwie, a obcy zamiany by poznać nie mogli, prawdziwy 
wizerunek częstochowski daleko już był od tego miejsca, na którym 
kilkaset lat przebywał; w jego zaś ramach, sukience i klejnotach kopią 
zupełnie podobna, jakich zawsze kilka w pogotowiu miano, zawieszona 
została. Srebra klasztorne, zamknięte w beczki, utopiono w stawie tejże 
nocy. 
V 
Ruch wielki panował dokoła klasztoru. Odżywać zdawała się okolica, ale 
nie było to dawniejsze, swobodne, pobożne i wesołe życie, jakim się 
uśmiechała Częstochowa; inne wcale je zastąpiło. Dziś wszyscy jadący 
do twierdzy twarze mieli posępne, wzrok zafrasowany i niespokojny, 
śpieszyli i oglądali się spotykając, witali milczącym skinieniem głowy 
lub przemawiali do siebie półgłosem. Od miasteczka ciągnęły ładowne 
wozy, napełnione żywnością; groźnie warcząc, odzywał się obudzony 
młyn prochowy; z sąsiedztwa zwożono zboże, oręż, kule, ołowie i zbroje 
stare; lud z wiosek powolnie zbierał się do wrót i zapełniał dziedzińce. 
Tu mnisi sami jeszcze prawie rozporządzali, co było potrzeba na 
wypadek oblężenia, które przewidywano; na mury ciągniono działka, 
śmigownice1 i organki2 , zwożono kule, kamień i belki; po kortynach 
zamurowywano niepotrzebne otwory, podwajano słabą murów grubość, 
w niektórych miejscach wrzątkiem zastygające rozrabiając wapno; z 
tarcic i brusów wmurowywano blankowania nowe. 
Na wysokiej, świeżo po pożarze odnowionej wieżycy straż czujna 
odzywała się niekiedy, otrąbiając i dając znak, że wartuje. W 
podwórkach gospodarowali, kręcili się zakonnicy, do tego rodzaju pracy 
niezwykli, ale oddający się jej gorąco. Jedni przyjmowali, co 
przywożono, i składali na wcześnie przygotowane miejsca, drudzy 
wydawali ze składów stare zapasy wojenne, dawne przybory i rynsztunki, 
które rdza, wilgoć i długi spoczynek nadwątliły. 
Dziwny to był widok tych mnichów, z ciekawym okiem a niewprawną 
dłonią podejmujących zbroje ciężkie, hełmy od rdzy sczerniałe, berdysze3 
wyszczerbione, siekiery i topory wojenne, żelazne łuskowe pancerze i 
kopie, których drzewce robak stoczył, liczących kule nagromadzone 
kupami, chodzących około dział i muszkietów. Czeladź klasztorna 
oczyszczała uzbrojenia; płatnerz je, sprowadzony z Olsztyna, naprawiał 
zaraz, dotaczano rzemień, przyszywano sprzączki, zabijano gwoździe, 
toczono szable. Lud tymczasem, który był wyznaczony do obrony 
świętego miejsca, poglądał na te przygotowania okiem posępnym i 
zdumionym. Od pługa świeżo, od brony, od motyki przechodząc w 
szeregi wojowników, nie oswoił się jeszcze z nową pracą, nie wierzył 
zmianie. 
Janasz Węgrzyn, jeden z tych awanturników, co raz porzuciwszy 
ojczyznę, a z wojny uczyniwszy rzemiosło, włóczą się po Bożym 
świecie, wybierał zdatniejszy lud i rozporządzał nim razem z księdzem 
Mieleckim, mnichem dzisiaj, a dawniej wojakiem, któremu 
przypomnienie pierwszego stanu smakowało, choć uczucie to grzeszne 
od siebie odpychał. Jednych odłączono do posług klasztorych, drugich, 
co ochotniej brali się do tego, naprędce obeznawano z orężem i 
obowiązkami, jakie spełniać mieli. Ukazywano im miejsca, dawano w 
ręce oręż, a niektórzy, przywdziawszy ciężkie zbroje, spoglądali na siebie 
z dziwnym zdumienia uśmiechem. Ojciec Stradomski, kaznodzieja, 
wszystkim tym nowozaciężnym wyniósł po szkaplerzu i po obrazku 
Najświętszej Panny, gorącą ich mową zagrzawszy, dodając otuchy 
obietnicą, że i sami wespół z nimi walczyć będą, a płacę zapewniając 
dostatnią. 
Wśród tego tłumu postaci rozmaitych i dziwnie z sobą sprzecznych, 
wśród zjeżdżającej się co chwila szlachty, która tłumoczki swe do 
zabudowań klasztornych przenosiła, wśród niezwykłego w ciszy 
zakonnej kwilenia dzieci, głosów kobiecych, uderzała przemykająca się 
tu i ówdzie ze śmiechem, z pocieszeniami, powitaniami i żartami stara 
niewiasta w żebraczym odzieniu, dobrze znana mieszkańcom 
Częstochowy. Zwano ją, po imieniu tylko, Konstancją, a lud prosty, dla 
pozoru może, może ze swawoli, mianował ją zwyklej Kostuchą. Istny to 
też był szkielet, na którym tylko wyżółkła trzymała się skóra, osobliwszą 
siecią zmarszczek pokryta. Wysokiego wzrostu, chuda, nieco 
przygarbiona, z kijem w ręku, z płachtą szarą na głowie, w odartym 
sieraku i chustach pooplątywanych na ramionach, z torbą pustą na 
plecach, godłem stanu, Kostucha tego, co ją raz pierwszy zobaczył, 
uderzała wyrazem twarzy zeschłej, bladej, a ożywionej jakby obłąkanym 
uśmiechem, który jej nigdy nie opuszczał. Czarne oczy, ogniste, spod 
brwi siwej błyskające, od tego śmiechu wiekuistego otoczyły się 
promienistymi fałdami, rozchodzącymi się od ust i na czoło. Gęba 
bezzębna, na wpół otwarta, śmiała się także, a nos prosty, niewielki 
poruszał się przy tym z całą twarzą, drgającą i jakby wykrzywiającą się. 
Kilka kosmyków siwych włosów wymykało się spod płachty i na skroń 
spadało. Ruch żebraczki nad wiek jej był żywy, głos donośny, a wśród 
poskoków, śpiewów i chichotania, z jakimi ją zawsze widywano, coś 
smutnego się przebijało, cechującego obłąkanie, owoc wielkiej, 
przecierpianej boleści... Nie była wszakże szaloną: pamięć, przytomność, 
przebiegłość, nawet dowcip jej pozostał; ale ten śmiech, okryty 
łachmanami i zgrzybiałością, zdawał się wyrobionym siłą, wywołanym 
postanowieniem jakimś. Zwykłym jej mieszkaniem były kramiki pod 
murami klasztornymi, w których noc spędzała latem i zimą na garści 
słomy. W wielkie mrozy czasem ją kto miłosierniejszy z mieszczan okrył 
starym kożuchem, czasem do chaty zawezwał. We dnie, rychło brzask, 
stawała u drzwi kościelnych; tu lub w kruchcie modliła się na ogromnym, 
drewnianym różańcu, z nadzwyczajnym przejęciem i gorliwością, nigdy 
się o jałmużnę nie przypominając nikomu. Najczęściej grosz jej rzucony 
inny żebrak pochwycił. Kostucha tylko się na to uśmiechała, bo kawałek 
chleba zawsze miała przy furcie, a o resztę zdawała się nie dbać. Skoro 
skończyło się nabożeństwo, wziąwszy kij, szła pod kramy, do miasteczka 
lub na cmentarz, śpiewając, skacząc czasem i chętnie zawiązując z 
każdym rozmowę, której pragnęła, którą lubiła. Znała tu wszystkich, bo 
od lat kilkudziesięciu siedziała pod murami twierdzy, i nikogo nie było; 
co by się z jej żartów nie uśmiechnął, co by na powitanie jej nie 
odpowiedział. Przy ludziach zawsze się dziwnie okazywała wesołą. 
Mówiono wszakże, iż gdy samu została, gdy sądziła, że na nią nikt nie 
patrzał, siedziała posępna, płakiwała nawet; ale skoro na nią padło 
ludzkie oko, natychmiast poczynała piosenkę i otwierała usta na uśmiech 
swój zwykły. 
— A z tobąż, Kostucho, co będzie? — spytał Janasz Węgrzyn, gdy się ku 
niemu zbliżyła. — Może i ty nam tu kule nosić pomożesz? 
— Zobaczymy — odparła, kłaniająć mu się nisko a szydersko. — Nie chce 
mi się opuszczać moich pałaców, i choćby wojsko szwedzkiego chana 
nadciągnęło, ja sobie zostanę, siedzieć będę, jak siedziałam, pod murem. 
— Ba! A kule? 
— Mnie one nie wezmą. Ho! Ho! Widzicie, skórę mam twardą i kości nie 
miększe. Będę zbierała je jak orzechy i odnosiła wam, by ich nie zabrakło 
w klasztorze. 
— Hę! To i wy myślicie, że się Szwedzi na klasztor pokuszą? 
— Jak dziś dzień; i czekałam na to jak kania dżdżu. To będzie harmider! 
Buch! Bach! Dzwony sobie, armaty sobie, waćpanowie sobie — aj! aj! 
Muzyka także, aż miło! Bal! Bal!... A nasza Najświętsza Panna z góry 
stanie w obłokach i jak skinie białą rączką — już po Szwedach, jak 
wymiótł... 
— Chwała Bogu! Dobrze nam prorokujecie! 
— Komu dobrze, a komu licho — cicho szepnęła Kostucha. 
— No, alboż co?– spytał Janasz z wejrzeniem na wpół żartobliwym, na 
wpół niespokojnym. 
— Bo was taki, Janaszu, kochanie moje, kula nie minie. 
— Patrzcie, jaki mi z tego obdartusa prorok! 
— Cha! cha! — zaśmiała się Kostucha. — A jak się uląkł, jak pobladł! 
— Ja? Ja? — odparł Węgrzyn, prostując się i spluwając pogardliwie. — To 
się po mnie nie pokaże, żebym babskich proroctw słuchał. 
— Kochanku Węgrzynie od Złotej Bani, przynajmniej się wyspowiadaj 
zawczasu, bo cię święty Piotr nie puści na piwo do Abrahama, a słychać, 
że ono lepsze niż wareckie. 
To mówiąc, Kostucha rozśmiała się i zaczęła skakać przed Węgrzynem, 
dziwne robiąc krygi, od ust posyłając pocałunki, kłaniając się, 
chichocząc. Janasz spuścił głowę, niby nic nie uważał, ale sposępniał 
widocznie. Od niego poszła żebraczka do jakiegoś chłopa, który obracał 
muszkiet z obawą i niezgrabnością; zbliżyła się, pokłoniła mu się i 
poczęła go musztrować. Chłop na widok tego dziwowiska gębę szeroko 
otworzył, a Konstancja, korzystając z zagłupienia parobka, jęła mu 
szybko dawać nauki o strzelbie i wojaczce. 
— Bo ty nie wiesz — odezwała się groźnie — że ja jestem pułkownikiem 
regimentu Bosaków... Strzelba na ramię... ale nie tak, jakbyś cepisko 
trzymał! Słyszysz? Nabijaj! Celuj! Pal! A pamiętaj, serdeczny mój, jak 
będziesz strzelał do Szweda, to go nigdy nie bierz na cel w piersi, bo u 
niego żebra mosiężne, a ramiona żelazne i łeb kamienny; zawsze rychlej 
mierz w obwisłe brzucho i we flaki, to go zwalisz pewniusieńko, bo u 
niego całe życie w kałdunie. Szwed też, żebyś wiedział, kochanku, ma 
ręce słomiane. Kiedy zechce bić, nastaw mu się tylko, a nie poczujesz 
razu, byle śmiało! 
Wtem nadszedł ksiądz Mielecki, a żebraczka ustąpiła, śmiejąc się 
jeszcze, i powitała go: 
— Chociaż ja pułkownikiem jestem, a to hetman, widzisz, gburze, skłońże 
się jak przed wodzem. 
— Ej, stara! Stara! Że też ciebie jeszcze trzymają się żarty! 
— Prawda, ojcze! Wzięły się mnie, gdyby pijawki i puszczać nie chcą: 
Cóż robić, ,aby dalej! Czołem, panie hetmanie, pójdę dalej, oglądać 
wojsko wasze. 
I wywijając kijem jak muszkietem, posunęła się w podwórze, ku 
przybywającej szlachcie. 
— Sługa jaśnie wielmożnego pana! — odezwała się z przysadzistym 
ukłonem do łysego szlachetki, który wózkiem przybył i nigdy podobno 
takiego tytułu nawet od ludzi swoich na wsi nie słyszał. , 
— Poczekaj, moja kochana, poczekaj! — odparł przyjezdny. Worek 
zapakowany, dam ci później jałmużnę. 
— Bardzo dziękuję jaśnie wielmożnemu panu, za dziesięć lat stawię się po 
nią. 
To powiedziawszy, poskoczyła ku bramie chyżym krokiem, zaczepiając 
po drodze każdego słowem, ruchem, ukłonami — wymknęła się na most i 
znikła. 
VI 
Właśnie w tej chwili znaczny pociąg i orszak liczny wjeżdżał w 
podwórzec. Byli to ludzie i konie pana Piotra Czarnieckiego, który od 
dawna oświadczył się przeorowi, że gdy niebezpieczeństwo przyjdzie, i 
on stawić się do Częstochowy nie omieszka; jakoż dotrzymał słowa i z 
pocztem porządnym, z zapasem dla niego potrzebnym ściągnął do 
klasztoru. 
Był to godny brat wielkiego Stefana. Toż samo w nim męstwo, jedna 
wytrwałość, jedna prostota obu. Ze szlachtą i prostym ludem łagodny i 
miękki, serdeczny brat i ojciec, z panami czasem opryskliwy i nieco 
dumny, a wysoko podnoszący głowę. Zresztą przede wszystkiem żołnierz 
i, jak żołnierz, nie patrzący jutra, chętnie czyniący ofiarę z mienia i krwi 
własnej. Wesoły zwłaszcza w boju, lubiący pracę, w spoczynku łatwo się 
nudził. Pobożny duszą, ludzki, towarzyski i braterski, nawet z twarzy 
miał nieco podobieństwa do pana kasztelana kijowskiego, tylko zawczasu 
ołysiał, co mu powagi dodawało, a brodę podgalał. Strojem jego 
szaraczkowy kontusz, burakowy żupan z wyszarzanej jedwabnicy, szabla 
stara i doświadczona na rzemiennym pasku, klamrą spiętym, na głowie 
czapeczka ze skóry, przeszywana gęsto, jakiej pod hełm używano, tak że 
tylko na nią wdziać żelazo, pancerz opiąć — i gotów do boju. Jechał sam 
konno, za nim czeladzi kilku, a wozy, skórami okryte, po cztery i pięć 
koni, ciągnęły zapasy potrzebne, które się w domu znalazły, a w 
Częstochowie przydać się mogły. Ledwie ujrzeli go księża i rodzony brat 
jego, ksiądz Ludwik Czarniecki, zaraz pośpieszyli przybywającego witać. 
Ksiądz Mielecki znalazł się najbliżej. 
— Otóż i mnie macie! — rzekł wesoło, z konia zsiadając i czapeczkę 
zdejmując, pan Piotr. — Jak mnie widzisz, tak mnie pisz! Niewiele 
zdużamy, ale co podołamy, to wasze, z całego serca przychodzę dzielić z 
wami, jaką Bóg zdarzy, złą czy dobrą dolę. Ja, trochę czeladzi do flinty 
sposobnej, kilka wozów rupieci, ot cały przybytek. 
— Bóg wam zapłać za waszą nad biednymi mnichami litość — rzekł z 
ukłonem ojciec Mielecki. — Wielki to przybytek jedno serce mężne i 
dwoje rąk dzielnych. 
— Każcie mi tam gdzie jaki kątek dla mnie i moich ludzi wyznaczyć — 
odparł, ściskając brata, pan Czarniecki. — Ja tymczasem pośpieszę 
hetmana naszego powitać. 
— Kogo? — spytał ksiądz Ludwik. 
— A jużciż nie kogo, tylko księdza przeora, poczciwego Kordeckiego. 
Tych słów domawiał, gdy ksiądz przeor, pośpiesznie dążący naprzeciw, 
by pożądanego powitać gościa, stanął przed nim. 
— Witajże nam, cny obrońco Częstochowy! 
— Do nóg upadam księdza przeora dobrodzieja! Gotów, jak mnie 
widzicie, z dłonią i szablą na usługi klasztorne się stawić. Odebrałem 
listy wasze i co się zebrać mogło, w posiłek przywodzę, a naprzód siebie 
samego. 
— A to najdroższa, bo afektu dowodzi ku Świętej kraju Patronce i tym 
progom, i dla sług Jej niegodnych. Rozgośćcież się, szanowny panie, w 
naznaczonyrn wam mieszkaniu i gospodarujcie tu jak u siebie. 
— Przede wszystkiem, ojcze dobrodzieju, gdzież jest moja cela? 
— Panu Stefanowi Zamojskiemu, który dziś niechybnie ma przybyć z 
żoną i synem, naznaczyliśmy najobszerniejsze mieszkanie, a dla pana w 
klasztorze samym za klauzurą1 gościnny pokój, obszerny także i 
wygodny. 
— Mnie o ton nie idzie; ojcze mój kochany — przerwał pan Czarniecki — 
dziękuję wam bardzo za troskliwość, ale pokój gościnny wasz znam i 
przyjąć go nie mogę. Pamiętajcie, że to nie gościa i nie brata pana 
kasztelana mieścicie, ale żołnierza, któremu być potrzeba jak najbliżej 
murów, aby i w chwili spoczynku ucho miał na nie i oko. Dajcie mi 
siaką–taką ciupkę przy węgle murów, to dopiero mnie ucieszycie, bom ja 
tu nie przyjechał rozkoszować się, ale pracować z wami, i dalipan od 
serca. 
— I z tej celi do murów niedaleko — rzekł z rozrzewnieniem przeor. — 
Zajmujcie ją, proszę bardzo, gdzie indziej byłoby wam niewygodnie. 
— Kto teraz, ojcze, o wygodzie myśli? Byle gdzie głowę położyć na 
chwilę, i po wszystkim. Jeśli mi chcecie łaskę uczynić, lokujcież mnie, 
jako sam proszę, przy murach, przy murach... 
— Tam są tylko liche izdebki, a hałas gawiedzi... 
— Tegoż mi potrzeba, oko mieć będę; stawcie mnie gdzie w narożniku. 
— A kule szwedzkie, jeśli Bóg nas nimi nawiedzi! 
— O! Znam ja grubość częstochowskich murów i spokojny jestem o to; 
zresztą, wszakże mi idzie, żeby być jak najbliżej kul, a zatem, tak! tak! na 
dole w baszcie. 
— Chcecie tego naprawdę? — spytał Kordecki. 
— Ani ustąpię od tego! 
— Więc wola wasza. Ojcze Ignacy, każcie oczyścić izbę! Czyńcie, jak się 
wam podoba! A teraz powiedzcie mi, jakie wieści? Co słychać? 
— Stare! Stare! Szwed dobywa Krakowa, już mu jednej stolicy nie dosyć; 
może go i dostał — rzekł z westchnieniem pan Piotr.– Miałem pismo od 
kasztelana, źle! źle! Kraków wezmą; chodzi tylko o to, by dobre artykuły 
wytargować. 
— Król jeszcze na Spiszu? 
— Dotąd, i ani myśli ruszać: dokąd? Z kim? 
— A na nas tam nie mierzą? 
— I owszem. Wiem z pewnością, że lada godzina jakiś się oddział tu 
wybierze; naradzają się tylko (od swoich to mamy), kogo naprzód 
wyprawić: zda się, że poczną od politycznych układów i katolika tu 
wysforują, byleby się tylko wkręcić, pod pozorem wzmocnienia załogi 
twierdzy. Myślę, że Wejhard podejmie się tego i pokłoni Częstochowie 
lisią czapką... 
— Wola Boża! Niech przychodzi, kto chce, jesteśmy już spokojni. Obraz 
— rzekł przeor cichuteńko — na miejscu bezpiecznym, sreberko także, a 
my, mając garść ludu i pomoc w takich mężach, jak wy, pan Stefan 
Zamojski i opiekę w Matce naszej, nie zlękniemy się. I traktować 
potrafimy, i bić się, na wszystko gotowi. 
— Jeszcze nie przybył pan miecznik? 
— Nie ma go, ale dziś być musi. Szlachta już, gnana panicznym strachem, 
gromadzi się do nas, i za to dzięki Bogu! Więcej głów i więcej rąk mieć 
będziemy. Dzisiaj powitaliśmy pana Żegockiego, Zygmunta 
Moszyńskiego i kilku innych; każdy z sobą przynosi więcej niż 
najdroższy skarb, bo męstwo i wiarę w to, że się Częstochowa ostoi. 
Nawet pan Aleksander Jaroszewski z Lubidzy żonę tu swoją, pobożną a 
świętą niewiastę, z dziećmi przysłał, pewien ich bezpieczeństwa. I zdarzy 
Bóg, nie damy się! 
— Nie damy się — powtórzył wesoło Czarniecki, oglądając się po murach i 
po dworcach, pełnych ludu krzątającego się dokoła, pełnych wrzawy, 
gwaru i stukotu, oznajmującego wielkie przygotowania. 
— A widzę, nie śpicie, księże przeorze — rzekł — bo tu istotnie, jak na 
zamku, przybór do wojenki, aż serce rośnie. 
— I dziś, dzięki Bogu — odpowiedział ksiądz Kordecki, wznosząc w niebo 
oczy łzą zroszone — byleby przybył pan miecznik, w zupełnej staniemy 
gotowości. Mam już z górą stu sześćdziesięciu ludzi, nie licząc nas 
zakonników i szlachty, która na dowódców się wybierze, nie licząc 
czeladzi i posługaczów klasztornych. Działa na miejscach, tylko je 
poświęcić, kule i prochy pod ręką, a dla rozweselenia serc frasobliwych i 
kapela klasztorna swoją broń sztyftuje. Bo, jak poszcząc przykazał nam 
Chrystus twarz mieć wesołą, tak i tu, ciężką a smutną spełniając 
powinność, pełnić ją potrzeba z twarzą rozjaśnioną. Ale tu stoimy — 
rzekł, opamiętując się Kordecki — a ja, niegościnny gospodarz. nie proszę 
pana spocząć; wnijdźmy więc, jeśli łaska. 
— Ja bym raczej mury chciał opatrzyć — rzekł pan Czarniecki żwawo, 
wąsa sutego kręcąc. 
— Na to będzie czas jeszcze, bo nieprzyjaciel, spodziewam się, tak zaraz 
na kark nam nie spadnie. Chodźmy więc słusznego zażyć odpoczynku. 
Skłonił się pan Piotr i, wziąwszy pod rękę przeora, razem wsunęli się do 
klasztornego gmachu, gdy tymczasem ludzie i czeladź wozy odprzęgali i 
manatki znosili do baszty, którą sobie Czarniecki obrał za mieszkanie. 
Nad wieczorem przyjechał spodziewany miecznik sieradzki, pan Stefan 
Zamojski, z żoną i synem, młodym chłopcem, wyrostkiem, który miał 
imię ojcowskie Stefana. Nie należał on, jakby z nazwiska sądzić można, 
do zacnej rodziny Zamojskich, już podówczas ze szlachty do magnatów 
przechodzącej, do Jelitczyków, potomków Floriana Szarego, których 
wielki Jan2 wwiódł za sobą na senatorskie krzesła, między familie 
dawniej pańskie, choć nie tyle może zasłużone, co oni. Pan miecznik, z 
nazwiska Zamojski, całkiem innego był rodu; Zamojscy sieradzcy byli 
herbu Poraj, a pan miecznik mieszkał w dziedzicznych dobrach 
Strzelczu. Podobnie jak pan Czarniecki, kasztelan kijowski, 
przesławnych dygnitarzy między przodkami nie liczył. Pan Stefan był 
całą gębą szlachcic tylko, ale fortunka piękna, imię uczciwe 
pokrewieństwa mogły go popchnąć wyżej. Nie piął się on wcale na pana, 
woląc być sobie dobrym szlachcicem niż lada jakim podpankiem. A. był 
to człowiek, co w swoim wieku za typ szlachcica mógł uchodzić. 
Rzekłbyś, że się urodził do konia i szabli, tak mu łatwo przychodziło 
wszystko, co się tknęło rycerstwa, tak od młodu, instynktowo, nim się 
wyuczył, już zda się umiał swoje rzemiosło wojaka; nie było konia, 
którego by nie dosiadł, szablicy, co by nie świstała w potężnej jego dłoni, 
zbroi, co by mu zaciężyła na barkach. Służył w wojsku i wyszedł z niego 
nie tylko żołnierzem, ale wytrawnym dowódcą. Ale zdjąwszy zbroję, 
rolnik był z niego i gospodarz wyśmienity; nie na sposób pana Pawła 
Warszyckiego, który w gospodarstwie grosz tylko widział, ale z potrzeby 
pracy, z zamiłowania wioski i roli, zresztą — z obowiązku. Lud kochał i 
był od niego kochany jak ojciec. A choć trzymał wszystkich w ryzie, 
każdy mu oddawał sprawiedliwość. że nigdy nawet pośpiesznym słowem 
niesłusznie nie zgromił. Prawo znał także na palcach. Nie lubił 
wprawdzie pieniactwa, bo mu święta zgoda nad wszystko była miłą; ale 
czuł to, że jako obywatel kraju, prawa jego znać powinien. A w życiu 
codziennym, acz poważny i umiejący okazać, że znał godność swoją, 
przyjacielski był i miły, że się bracia szlachta Sieradzanie posiekać by za 
niego dali. Miał tylko jedną wadę, jeśli się to owymi czasy wadą nazwać 
mogło, a z niej jeszcze u ludzi na chlubę sobie zarabiał: był wymowny i 
chętnie, może do zbytku, prawił oracje, byleby się sposobność nadarzyła. 
Wymowa jego była wyszukana i najeżona przypomnieniami, toteż jej 
gwoli spisywał w swej księdze, co tylko piękniejszego w tym rodzaju 
spotkać mu się trafiło. Tu był niewyczerpany, nieprzesłuchany, ale też 
byle chrzciny, oddawanie marcepanów, przyjmowanie panny, zamiana 
pierścieni, dobijano się o niego w całej Sieradzczyźnie, ba! i z dalszych 
stron, tak mu łatwo było, bez przygotowania, mowę przednią powiedzieć. 
Postać malowała człowieka: ogromny, barczysty, pleczysty, silny jak 
żubr, z włosem czarnym, z wąsem potężnym, podkręconym ku górze, 
płeć miał białą i rumianą, oko pełne a ogniste, czoło podgolone wysoko. 
Głowę nosił do góry, chętnie w bok się ręką podbierał, a kiedy kroczył, 
to z taką powagą i z taką razem grzecznością i przymileniem, że znajomi 
i nieznajomi witali go czapką i uśmiechem od razu, na pierwsze 
wejrzenie będąc już dla niego dobrze uprzedzeni. Lubił się pięknie ubrać 
i nikt nadeń w okolicy nie nosił wykwintniejszych kontuszów, taratatek, 
katanek, węgierek lamowanych, bramowanych, guzami i pętlicami 
strojnych, nikt piękniejszych nie miał czapek, szabel i siedzeń na konie, i 
rzędów, i zbroi. Bodaj sam jeden był w domu, zawsześ go zastał czysto i 
starannie ubranym; a kiedy w pole lub na polowanie (był i myśliwy 
dobry) na bułanym jechał stępaku, to choć rząd był z rzemienia, ale 
węgierski i misterny, i było co na niego popatrzeć. Słowem — i do korda, i 
do różańca, i do tańca, i do roli, i do prawa, i do szabli, i do książki, pan 
Zamojski nic gospodarskiego nie poczytywał sobie za obce; do 
wszystkiego gotów, mawiał, że w naszym kraju szlachcic takim być 
musi, bo, będąc wszystkim, we wszystkim sam sobie wystarczać 
powinien. 
Takim to był pan miecznik sieradzki, który, raźno w dziedzińcu zsiadłszy 
z konia, otrząsnąwszy się, skierowawszy żonę, jej dwór i syna ku 
wskazanemu mieszkaniu, sam żywym krokiem, wśród szeptów 
przytomnych, pośpieszył do klasztoru. Na pół korytarza powitali go: 
ksiądz Ignacy Mielecki i Piotr Lassota, i tuż zaraz poczęły się długo 
trwać grożące mowy obustronne, gdy je pan Piotr Czarniecki, z księdzem 
przeorem nadchodząc, przerwali: szli także naprzeciw miecznika. 
Nie mógł tak uroczystej opuścić okazji pan Zamojski i, ucałowawszy 
rękę dostojnego przeora, byłby palnął sążnistą orację, ale ksiądz 
Kordecki, widząc już, na co się zanosi, uściskał go zaraz, zagadał i 
zapoznał z panem Czarnieckim. To poznanie o mało znów nie 
sprowadziło oracji, bo pan miecznik brata sławnego kasztelana 
kijowskiego chciał godnie powitać i począł już: 
— Kogóż to oglądają szczęśliwe oczy moje?... 
Ale mu nie dano dokończyć; wmieszali się przytomni i za chwilę, 
markotnego z przerwanego wylewu wymowy, wiedziono do przeorskiej 
celi, gdzie lekki posiłek wieczorny był już 'przygotowany. Nie wszyscy 
zebrali się tu goście, kilku tylko przedniejszych, resztę zaś ojciec 
podprzeorzy i inni traktowali w refektarzu poufalej i dla nich samych 
milej, bo, jakkolwiek wszyscy byli bracia szlachta, ale panowie Zamojski 
i Czarniecki, jeśli nie rzeczą, to nazwiskiem trochę im imponowali. 
VII 
Dzień ósmy listopada upłynął na zwyczajnych modlitwach i krzątaniu się 
w klasztorze. Wątpliwości już najmniejszej nie zostawało, że Szwedzi 
rzucić nie zechcą Częstochowy, leżącej im na drodze, i zostawić nie 
zajętą; wiedziano, że się o nią pokuszą niechybnie. 
Goniec, przybyły do przeora dniem wprzódy, zwiastował wreszcie, że już 
Szwedzi ku Częstochowie są w drodze. List, przez nieznajomego 
przyjaciela pisany, dokładnie objaśniał, że Wittemberg polecił zająć 
Jasną Górę najwięcej podobno dla sreber klasztornych, z których, dla 
ujęcia sobie wojska polskiego, bić chciano monetę na gotowe 
kazimierzowskie stemple. Wyznaczony był do tego bliski podobno 
krewny wodza naczelnego, jenerał-lejtnant Burchard Miller; lecz, że się 
nie spodziewano wcale, iżby mnisi pomyśleli nawet o oporze, 
wyprawiono przodem z Wielunia część oddziału, z Janem hrabią 
Wejhardem Wrzeszczewicem, Czechem z rodu i katolikiem, i 
Sewerynem z Kali Kalińskim, starostą bracławskim, pułkownikiem 
polskim. Ci mieli, jako katolicy, łatwiejszy przystęp otrzymać do 
twierdzy i Szwedom utorować drogę. Wejhard prowadził z sobą około 
dwóch tysięcy ludzi i kilka małych działek polowych, które po 
jesiennych; rozbłoconych drogach z trudnością się wlokły. 
Wychodząc z Wielunia, tak się Szwedzi rozrachowali, nie sądząc, żeby o 
nich w Częstochowie wiedziano, aby w nocy stanąć pod jej murami, 
natrzeć, huknąć, nastraszyć, nie dać się opamiętać, z jednej strony 
zagrozić ogromnie, z drugiej wiele przyrzekać, wsunąć się do Jasnej 
Góry w płaszczu przyjaciół katolików i wrota jej otworzyć Millerowi. 
Naówczas owi katolicy mieli się z niedotrzymania umowy wymawiać, 
zwalając wszystko na Millera i ubolewając żarliwie nad niespodzianym 
wypadkiem, powoli się wysunąć. 
Ale zawiodły ich fałszywe rachuby, bo siódmego listopada już ksiądz 
Kordecki dokładną miał wiadomość nie tylko siły, jaka wyszła z 
Wielunia, wodzów i ich zamiarów, ale nawet godziny mniej więcej, o 
której przyjść mogą; wiedział o całym ich ciągnieniu ponad granicą 
Śląska, o stanowisku w Krzepicach, o przybyciu do Kłobucka. 
Pozornie spał klasztor, światła były pogaszone, na jednej tylko wysokiej 
wieżycy płonął kaganiec, jak gwiazda wieczorna na niebie pochmurnym. 
Ciemności ogarniały górę, twierdzę i miasto, nigdzie głosu ludzkiego, 
żadnych na pozór przygotowań: ani człowieka na murach, ani dokoła 
straży; rzekłbyś, że mnisi ani się spodziewali odwiedzin. Ale wewnątrz 
wszystko, co żyło, było na nogach; ksiądz przeor modlił się w swojej 
celi, Zamojski szykował lud u bramy, na którą szczególną zwrócono 
baczność. Czarniecki obchodził mury i maleńką latarką, zaglądając 
wszędzie, rozpatrując wszystko. Zakazano odzywać się z hasłem, chodzić 
z ogniem i mówić nawet donośniej. Szlachta, schroniona w klasztorze, 
której jeszcze nie potrzebowano, o niczym nie wiedziała. Gęsty mrok 
pokrywał okolicę całą, cisza, przerywana tylko wichrem jesiennym, 
rozlegała się szeroko po dolinach i wzgórzach. Z klasztoru ani dźwięku, 
ani głosu; ale przysłuchawszy się bacznie, podszedłszy bliżej, dochodziły 
ucha to chrzęsty zbroi, to stąpania okutych w żelaza żołnierzy, to brzęk 
stłumiony podejmowanej broni. 
Na drodze od Kłobucka wiodącej powolnie po rozlazłym a gęstym błocie 
sunął się oddział żołnierza szwedzkiego, z piechoty i jazdy złożony, 
wiodąc za sobą pracowicie co chwila grzęznące działa. Na czele jechali 
Wejhard i Kaliński; pierwszy wesół i szyderski, bo pewny powodzenia i 
wypływających z niego korzyści, drugi zbyt wielki dworak i wprawny 
pochlebnik, by mu gorliwie humorem nawet potakiwać nie miał. Przed 
nimi na jaśniejącym nieco niebie widać było już czerniejącą górę i 
wysoko wspiętą wieżycę, na której błyskało światełko. Klasztor i mury 
pogrążone były w ciemności, zdawało się, że ognie w nich pogaszone, 
brama rzucona bez straży, żywej duszy w okolicy. 
— Patrz no, panie pułkowniku — odezwał się Wejhard, śmiejąc się i 
zacierając ręce — dziś jeszcze przenocujemy w Częstochowie i napijemy 
się starego miodu księży paulinów; nigdzie nie widać żadnego 
przygotowania, tym lepiej. Podejdziemy w cichości, potem nagle 
wpadniemy z wrzaskiem i krzykiem, opanujemy bramę — i twierdza 
nasza! 
— Niechybnie! — dodał Kaliński. — Śmieliżby się opierać mnisi 
zwycięskim po całej Polsce wojskom Karola Gustawa? To być nie może; 
chybaby poszaleli. Święty Boże nie pomoże, muszą się poddać i nas 
wpuścić. 
— A klasztor bogaty — rzekł Wrzeszczewic — widziałem go w środku, żyją 
w nim sobie jak panowie, jak opaci, opaśli, brzuchy ogromne, twarze 
rumiane, opływają w dostatki. Wittemberg pożywi się niemało — dodał 
ciszej — ale na to wojna, a Panu Bogu złoto i srebro niepotrzebne. 
— Tak — dodał Kaliński, pokaszlując. — Jest to zapewne ofiara, ale ją 
Polska uczyni chętnie dla swego zbawcy, Karola Gustawa: w nim jedyna 
nadzieja nasza. 
— Wielki król! Wielki wojownik! Ale cyt! Cicho! Oto się zbliżamy... 
baczność! Zaraz zagra w uszy zakonnikom muzyka nasza i przebudzi ich 
larum. 
I wezwawszy młodego oficera wydał mu rozkazy, śmiejąc się w 
najlepszym humorze. Zbliżali się pod mury, szukając bramy, chciano 
bowiem zrazu natrzeć na nią, w tej pewności, że wrota nie zaparte, a 
może wcale i nie strzeżone zastaną. Myśl przerażenia mnichów, 
wyobrażenie popłochu, jaki uczyni, uniżeń, z jakimi przyjmować będą. 
zwycięzcę, może podarków, którymi go uczcić będą musieli, 
rozpromieniała twarz Wejharda, który w tej wojnie nic jeszcze sam przez 
się dokonać nie mógł. Byłby to pierwszy jego triumf; rachował nań, 
jakby go miał w kieszeni i, nie czując ani wilgotnego deszczu, który 
kropił, ani chłodu, którym wicher twarz mu chłostał, pośpieszał 
niecierpliwy ku twierdzy, zacinając konia, chrapiącego i wspinającego się 
niechętnie ku górze.. 
— Cha! cha! — sucho śmiejąc się, rzekł zwrócony do nieodstępnego 
Kalińskiego. — Co za niespodzianka mnichów spotka! 
W tej chwili zbliżali się do pierwszych wrót i mostu, i nagle. wśród ciszy 
głębokiej, wśród uroczystego nocy milczenia, jak piorun rozległ się 
wrzask trąb, huk kotłów, okrzyk żołdactwa, wystrzały; jazda skoczyła 
szybko przodem do mostu. Most był zwiedziony, brama zawarta. 
Wejhard uśmiechnął się jeszcze, kręcąc wąsa. Kaliński milczał. 
— Bramy zaparte! — przybiegł oznajmić starszy od jazdy. 
— Jak to? A zwód. 
— Podniesiony. 
— A straż jest? 
— Żadnej dotąd nie widać. 
Tymczasem wrzask, huk i wystrzały na wiatr coraz silniej się wzmagały i 
zdawały wstrząsać milczącym klasztorem. Wejhard spinał konia 
ostrogami, chcąc wybiec naprzód, gdy spłoszony wierzchowiec uskoczył 
w bok nagle, sapiąc i stulając uszy. Jakaś postać wysoka, chuda, dziwna, 
jak zjawisko, prawie spod kopyt końskich dźwignęła się i podniosła. 
— Co to jest? Kto tam? Kto? Stój! Stój! — zawołali bliżsi żołnierze. 
— Stój albo śmierć! 
Jeden z nich, śmielszy, zbliżył się i schwycił widmo; dobywano już 
ognia, aby mu się z bliska przypatrzyć. 
Rozpalona latarka, gdy ją podniesiono do góry, ukazała wychudłą 
żebraczkę, która, trzymając się za boki, śmiała się do rozpuku. 
— Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus! — rzekła z ukłonem. — A! 
Jakże się mają jaśnie wielmożni panowie. Szkoda, późno już na 
nabożeństwo, furta zamknięta, kościół także. Poznaję jaśnie 
wielmożnych panów! Jak Boga kocham, poznaję! Oto pan hetman, a to 
pan chorąży. Skądże to Pan Bóg prowadzi? Złe drogi, złe drogi! Deszcz 
leje, a w dodatku i wrota zaparte. Ale to nic, zaraz każemy otworzyć i 
poprosimy do środka... 
To mówiąc, chciała uskoczyć, ale ją żołnierz za kołnierz przytrzymał. 
— Stój! — wołał Kaliński. — Stój, babo! Mów lub zginiesz: co się dzieje w 
klasztorze? 
— A! Zdrów ksiądz przeor, zdrów, chwała Bogu, i ksiądz Ignacy, i ojciec 
Benedykt, i ksiądz Marceli, wszyscy zdrowi. Matka Boska króluje, anieli 
śpiewają, święty Paweł po murach chodzi... 
— To wariatka, od niej się niczego nie dowiemy — zawołał Kaliński. — 
Puśćcie ją! 
— Strzelać i trąbić! — komenderował Wejhard. — Żywa dusza się nie 
ukazuje, walić do bramy, jużciż się ktokolwiek odezwać musi. Żywo! 
Ale nierychło odsunięto okienko nad furtą, błysło światełko i Wejhard 
kazał zaraz strzelania na wiatr zaprzestać, gdy głos od bramy spytał: 
— W imię Boże, cóż to jest za wrzawa i napaść nocna? 
— A, przecież głos ludzki! Kaliński! Rozmów się z nimi! 
Pułkownik popędził ku brzegowi mostu zwodzonego. 
— Powiedzcie — rzekł donośnie do furtiana — że przechodzący oddział 
wojsk króla jegomości szwedzkiego, Karola Gustawa, domaga się, aby 
mu niezwłocznie wrota otworzono. 
— Kto dowodzi oddziałem? — spytano od bramy. 
— Jan hrabia Wejhard Wrzeszczewic. 
Światło znikło, głos umilkł, a dowódcy dobry kawał czasu stali na 
deszczu, nim się znowu do nich odezwano. 
— Częstochowa nie uznaje innej władzy i króla nad Najjaśniejszego Jana 
Kazimierza, o królu Gustawie nie wie, jakim by prawem mógł żądać 
posłuszeństwa, i załogi jego nie potrzebuje. 
Wejhard, usłyszawszy to, im pewniejszy był skutku, tym się ogromniej 
gniewem zapalił. 
— A trutnie! — krzyknął po niemiecku. — Jeśli nie chcecie, bym was z 
ogniem puścił, zaraz mi bramy otwierać! 
— Bram nie otworzym! — odpowiedziano krótko. 
— Proszę wpuścić posła do klasztoru! — odezwał się Kaliński i, obracając 
się do Wejharda, szepnął: 
— Wszystko to nic, pójdę sam i zaraz te rzeczy załatwię. 
— Dobrze, a prędko, pułkowniku, bo deszcz moczy i późno się robi — 
odparł Czech, obwijając się płaszczem. 
W chwilę potem Kaliński, po rzuconej mu kładce nie bez strachu 
przebywszy fosę, wąską furtą dostał się do wnętrza bramy. Tu zupełną 
zastał ciemność i natychmiast, mimo protestacji, zawiązano mu oczy, 
wzięto go pod ręce i szybkim krokiem prowadzono dalej przez bramy i 
podwórce, potem w gmachy jakieś, gdzie nareszcie odsłoniono mu twarz. 
Ujrzał się w celi klasztornej, oświetlonej rzęsisto, wobec kilku mnichów, 
stojących i patrzących nań w milczeniu. 
Kaliński uczuł się nieco wzruszonym, ale prędko zuchwałą minę 
odzyskał, potoczył okiem po starcach bezsilnych, zdało mu się, że widzi 
na ich twarzach przelęknienie, i głośno, rzucając wzrok groźny spod brwi 
zmarszczonej, zawołał: 
— Czemu nie otwieracie bramy? 
— Komuż to i z czyjego rozkazu? — spytał bardzo powolnie przeor. 
— Przyszliśmy z hrabią Wejhardem zająć Częstochowę w imieniu Jego 
Królewskiej Mości Karola Gustawa. 
— My Karola Gustawa nie znamy — odparł Kordecki przebierając 
różaniec. 
— Cóż to za mowa? Wiecie, na co się narażacie takim zuchwalstwem? — 
ciągnął dalej Kaliński. — Kraj cały poddał się już Szwedom, Warszawa 
wzięta, miasta opanowane; jeśli najmniejszą rzeczą sprzeciwicie się nam, 
cztery tysiące żołnierzy skoczy na mury, was, kościół, klasztor i 
majętności klasztorne z dymem puści. 
— Wola Boża! — odparł niewzruszony wcale Kordecki z westchnieniem i, 
wpatrując się pilno w twarz starosty, dodał: — Panie starosto bracławski, 
wamże to, katolikowi, Polakowi, na święte miejsce, na przybytek Matki 
Boskiej, w nocy, jak nieprzyjacielowi napadać, słabym a bezbronnym 
grozić mnichom, poczynać wrzawę i pożarem straszyć?... Wamże to, co 
byście bronić nas powinni, stawać z orężem przeciwko Matce własnej?... 
Twarz Kalińskiego na przelotną chwilę oblała się płomieniem wstydu, 
ale ten srom dodał mu tylko zuchwalstwa. 
— Właśnie — rzekł dumnie — że ja i hrabia Wejhard jesteśmy katolicy, że 
czcimy ten obraz i chcemy miejscu świętemu zapewnić bezpieczeństwo, 
pośpieszyliśmy przodem, by je przed Szwedami zająć i, jeśli nie 
posłuchacie zdrowej rady, gotowiśmy nawet użyć siły. Mamy z sobą 
cztery tysiące ludzi, na próżno byście myśleli nawet się opierać, sroższą 
tylko klęskę gotując sobie. Tu nie ma co myśleć — dodał — poddać się 
natychmiast i wrota otworzyć. 
Ksiądz Kordecki boleśnie się na to uśmiechnął. 
— Panie starosto — rzekł — nie wiem, czy z wielkiego nabożeństwa tak 
hałaśnie i wrzawliwie napadliście ołtarz Matki Boskiej i Jej sługi; ale to 
pewna, że choćby dla okazania, iż u stóp Jej nikogo się nie lękamy, wrót 
nie otworzym... 
— Musicie! — zawołał Kaliński, uderzając nogą o podłogę, ręką w stół. — 
Musicie albo... 
— Gdy będziemy musieli, uczynim to — odpowiedział przeor powolnie — 
ale dotąd nie widzim się jeszcze zmuszeni. 
— Chcecie więc pożaru, chcecie zniszczenia? Chcecie krwi przelewu? 
Gdy żołnierz szwedzki siłą się tu dostanie, ja za nic nie ręczę. 
— Bóg nas ochroni. 
— Cóż to! Myślicie sami jedni trzymać się jeszcze wygnańca? 
Nie myśląc na to odpowiadać, Kordecki odparł tylko: 
— Nie chcemy wcale wojny; Bogu służymy i wiedzieć nawet o niej nie 
pragniem, nie zaczepiamy nikogo; zostawcie nas w pokoju. 
— Dla waszego dobra potrzebna jest załoga, tu chodzi o obraz święty, 
o miejsce święte. 
— Osobliwa zaiste gorliwość wasza! — cicho westchnął przeor. 
— Przyjdą — kończył zapalczywie Kaliński — przyjdą niekatolicy, 
Szwedzi, hałastra zbierana z całego świata, i zniszczą was ze szczętem. 
My was tylko ocalić chcemy. 
— Dziękujemy pokornie za tę gorliwość! W łasce Bożej ufanie nasze, Bóg 
nas nie opuści! 
Zniecierpliwiony starosta odwrócił się żywo. 
— A więc — rzekł — chcecie wojny, chcecie ruin, będziecie mieli. 
— Nie chcemy! Nie! — pokornie zawsze rzekł Kordecki. — Nie nasza to 
rzecz wcale; odłóżcie przynajmniej traktowanie do jutra, dziś noc, 
godzina północnego chóru się zbliża, czas modlitwy; rano stosowniej 
będzie o tym pomówić. 
Groźnie spojrzał pan starosta i szydersko się uśmiechnął, pewien już 
będąc, że klasztor ma w ręku. 
— Ha! Dobrze, dajemy wam frysztu1 do jutra — zawołał. — Nie 
rozpoczniemy kroków wojennych, ale jutro się śpieszcie, bo hrabia 
Wejhard długo czekać nie będzie. Jakkolwiek wielką mam nad nim 
przewagę, wstrzymać go nie potrafię. Jeśli nie posłuchacie mnie, i wy, i z 
wami ci, co tu są, i majętności klasztorne przepadną. Pamiętajcie! 
To mówiąc odwrócił się do wyjścia, gdy przeor poprosił go na posiłek 
wieczorny; ale starosta odmówił i szybko, zajęty cały tym, jak przed 
Wejhardem ufarbuje odłożenie do jutra traktowania, wyszedł za drzwi. 
Gdy powracającego postrzegł hrabia, zaniepokojony oczekiwaniem i 
miotający się na koniu, z daleka zaraz zawołał: 
— A co, pułkowniku, otwierają bramy? 
— Zaraz, zaraz opowiem wszystko — szukając słów jak najtrafniejszych, 
rzekł Kaliński. — Mnisi mocno przelęknieni, proszą się do jutra, błagają, 
by im tę noc darować, a potem przystąpią do traktowania. Nie sposób 
było nalegać... chociaż... 
Wejhard z przekleństwem dobitnym zawrócił konia i rzucił rozkaz 
szukania miejsca do noclegu. Wojsko powolnie pociągnęło ku kościołowi 
Świętej Barbary i gmachom nowicjatu. 
Kaliński gadał wiele, tłumaczył się, opisywał, drwił, ale Wejharda 
smutnego rozruszać nie potrafił. Czech, pochmurny jak noc, mrucząc coś 
pod nosem, jechał na obrane stanowisko. 
VIII 
Nazajutrz, zaledwie ranek posępny po dżdżystej nocy okolice rozświetlił, 
z dziwnymi uczuciami zawiedzionych nadziei, niecierpliwości, gniewu, 
powstał z obozowego łoża Wrzeszczewic i spojrzał okiem posępnym na 
mury twierdzy niedaleko się wznoszące. Stały one ludem nie okryte, na 
oko bezbronne, nie najeżone orężem, nie ożywione żadnym ruchem, ze 
swą wysoką wieżycą, z niemymi jeszcze basztami przeciwko Szwedom, 
którzy lekce sobie ważąc niewielką twierdzę, wcześnie się już w myśli 
rozmieszczali tu i rozgospodarowywali. 
Ledwie ocknąwszy się spytał zaraz Wejhard o posłów klasztornych, a 
Kaliński poskoczył oznajmić, że już ich ujrzano idących ku domowi 
nowicjatu, w którym była dowódcy kwatera i wokoło którego rozłożył się 
obóz omackiem naprędce. Z niecierpliwością źle ukrywaną oczekiwali 
wysłanych obaj dowódcy, obiecując sobie, skoro obejmą Częstochowę, 
pomścić na mnichach zuchwałe nieposłuszeństwo pierwszym rozkazom. 
Gdy żołnierz od straży doniósł, że dwaj paulini przybyli, Wrzeszczewic, 
jakkolwiek niecierpliwy, sam już wyczekawszy się na nich, kazał nieco 
wstrzymać księży i czekać im na podwórzu, na wilgoci i słocie. Widać 
było z okna, jak zakapturzeni mnisi sparli się o mur i, otoczeni 
żołdactwem, wśród głośnych szyderstw gawiedzi, z zimną krwią i 
łagodną twarzą znieśli to wymyślne męczeństwo słów, na które nawet 
odpowiedzieć wzbraniał im charakter kapłański. 
Nareszcie wezwano ich przed wodza. 
Posłani od księdza przeora byli: ksiądz Benedykt Jaraczewski i Marceli 
Tomicki, obaj wytrawni, mężni, pokorni, cierpliwi, a duchem mocni: 
pierwszy wprawny do mówienia kilku językami, drugi, łacinnik 
szczególnie, umysłu żywego, nie dającego się pożyć łatwo ani 
przekonywaniem, ani strachem. 
Gdy stanęli przed gniewnym Wejhardem, nie wiedział z początku, jak 
sobie postąpić, czy zrazu gniewać się i rzucać, czy traktować chytrze a 
łagodnie; znać było z błysku oczów jego chwilę tej niepewności, która 
szybko minęła, i wódz przybrał ton wyższości, państwa i powagi, 
szyderskiej niekiedy, starając się utrzymać na wyżynie, którą zajął sobie 
na stanowisko tego boju. 
Ksiądz Benedykt postąpił kilka kroków, skłonił się poważnie i począł: 
— Nie możemy wyjść z podziwienia, jaśnie wielmożny panie, oczom 
własnym nie dowierzamy, widząc cię tutaj i przekonywając się, że was, a 
nie kogo innego, oglądamy sprawcą wczorajszej napaści nocnej. 
Mieliśmy prawo widzieć w tobie, panie, opiekuna, obrońcę, czciciela tej 
Matki Bożej obrazu, do którego stóp przybywałeś niegdyś z modlitwą 
wcale innej postaci. Godziłoż się nocą najeżdżać to miejsce, szturmować 
do bram przybytku, wrzawą usiłować nas zastraszyć i pod obrazem 
cudownym sprośne okrzyki żołdactwa i rozpuścić?... 
— Co się stało — przerwał Wejhard — to się stało, i nie myślę, bym za to w 
sumieniu moim odpowiadał. Uczyniłem to dla własnego dobra. Nie taję, 
że chcę i muszę zająć Częstochowę. Czyż nie wiecie jeszcze, co się 
dzieje i co was otacza? — dodał z uśmiechem. Poddanie wasze 
nieuchronne, dziś, jutro nastąpić musi; taka jest wola Karola Gustawa. 
Jako protektor klasztoru, jako przyjaciel wasz, muszę strzec, byście w 
gorsze nie popadli ręce. Śpieszyłem, pędziłem, dla waszego dobra tylko... 
Ksiądz Benedykt, osłupiały, zamilkł na chwilę. 
— Ależ — rzekł powolnie — my wcale nie widzimy konieczności i musu 
poddania się komukolwiek; mnisi, modlimy się, chwalim Boga, 
pilnujemy miejsca, które nam powierzone zostało. 
— A którego nie obronicie — dorzucił Kaliński. 
Wejhard wzrokiem nakazał mu milczenie i sam dalej mówił łagodnie: 
— Nie tajno wam, ojcowie, żem zawsze miał cześć dla świętego miejsca, 
żem was i zakon wasz miłował szczególnie, żem was wspomagał nawet i 
wspierał, o czym bym nie wspomniał, gdyby nie dzisiejsza okoliczność, 
która mnie to wymienić dla opamiętania waszego zmusza. Bądźcie 
pewni, że nowe okoliczności wcale starego przyjaciela nie odmieniły. 
Przychodzę może w postaci wroga, ale w istocie jako przyjaciel i 
obrońca. Nie lękajcie się, zaufajcie mi, zdajcie natychmiast klasztor. 
Czasy dzisiejsze i obrót, jaki rzeczy wzięły w całej Polsce, radzą wam to 
dla spokoju i bezpieczeństwa waszego. Zaręczam wam za całość 
wszystkiego niczego od was nie żądam, owszem, sam jeszcze was 
wspomóc będę się starał. 
— Panie — rzekł ksiądz Jaraczewski — dziękujemy ci za te wyrazy, ale my 
podobno lepiej z natchnienia Bożego widzimy, co czynić wypada. 
Zostaw nas losowi. 
— Chcecie więc zginąć? Za mną sroższa idzie burza: jenerał–lejtnant 
Miller zmierza tu nie prosić was, ale opanować siłą zamek; a wiecie, co 
przy zdobyciu umie żołnierz rozjuszony, zwłaszcza innowierca; ani was, 
ani miejsca, ani obrazu nawet ocalić nie będziecie mieli środka, jeśli nie 
uczynicie zaraz, co radzę. Boję się, byście potem z bólem serca nie 
skarżyli się na mnie, żem was do poddania nie zmusił. 
— Na Boga i na wiarę waszą zaklinamy cię, panie — przerwał Tomicki — 
na tę wiarę świętą katolicką, której jesteś wyznawcą, zostaw nas w 
spokoju, nie zmieniaj dawnej swej dla klasztoru łaskawości. 
— To są słowa! — odparł żywiej hrabia. — Słów słuchać nie będę, to 
próżno. Idźcie raz jeszcze i odnieście przeorowi radę moją; powtórzcie 
mu, co powiedziałem, i wracajcież z rozkazem otwarcia bram 
natychmiast. Ręczę za całość wszystkiego, ani włos z głowy nie spadnie 
nikomu, ani jedna słomka z zapasów waszych nie przepadnie; inaczej; 
wiecie, że was czeka. Idźcie — dodał — idźcie i mówcie stanowczo, lub za 
nic nie ręczę potem. 
Tu pożegnał posłów, ręką wskazując im na drzwi, a zakonnicy wyszli, 
ścigani oczyma, w milczeniu smutnym i, przebywszy znowu szeregi 
żołnierzy, które śmiechem przeprowadziły ich pod górę, pośpieszyli do 
klasztoru. 
U bramy czekali na nich wszyscy, ciekawi skutku poselstwa, w maleńkiej 
izdebce księdza furtiana posiadawszy na zydelkach. Znaleźli tu przeora, 
Zamojskiego, Czarnieckiego, Moszyńskiego i kilku zakonników. 
Wszyscy wyglądali wysłanych niecierpliwie z powrotem, jeden ksiądz 
Kordecki, milczący, ale pogodnego oblicza, najmniej wzruszony, 
najspokojniej, najobojętniej na oko przyjął przybywających, jakby z góry 
wiedział, co mu przyniosą. 
Wnet zarzucono ich gradem pytań, na których mnogość w pierwszej 
chwili zamilkli, a gdy się uciszyło nieco, rzekł ksiądz Jaraczewski, z 
czym ich odesłano, i wkrótce całą swą bytność opowiedział. 
Przeor ani się zdumiał, ani zastraszył, ani niecierpliwił; przyjął to dosyć 
zimno. 
— Takem się spodziewał — rzekł, widząc wszystkich wejrzenia na siebie 
zwrócone i zdania jego wyglądające. — Gdyby o nas tylko szło, 
odpowiedziałbym hrabiemu jeszcze pokorną prośbą i stałą odmową, ale 
tu i o panów także chodzi — dodał, wskazując Zamojskiego i szlachtę — a 
więc radźcie, zbierzmy się, pomódlmy, i powiecie, co też wedle was 
czynić nam wypada. 
— Zbierać się, radzić — zakrzyknął Czarniecki — nie ma czego i po co; ot ta 
ciupka i ta nasza kupka wcale dostateczne są na wojenną naradę; nie 
wpuszczać Szweda i kwita. Obiecywać mu łatwo, bo czegóż nie 
przyrzekał już i czego nam nie ofiaruje; ale u niego zawsze zdrada pod 
jedwabnymisłowy,daj tylko kurze grzędę... Pięknie śpiewa 
sam Wejhard, a czemuż wczora tak niepięknie wpadł i zdradą chciał 
ubiec święte miejsce z hałasem, z wrzawą, jakby gospodę nachodził? Co 
tu radzić! Co tu długo myśleć! My wszyscy nie więcej warci od was, 
ojcowie kochani, a prochem jesteśmy w obliczu Świętej Matki i 
Opiekunki naszej. Możemy się poddać losowi, który Jej zgotowany i 
wam. Zatem — co Bóg do serca księdzu przeorowi podda, to niech czyni, 
a my podzielim dolę z wami ochotnie. 
Pan Zamojski odchrząknął, wyprostował się i gotował do długiej perory, 
ale mu przerwał ksiądz przeor uściskiem serdecznym. 
— Dzięki Bogu! — zawołał Kordecki. — Wierzycie w pomoc niebieską, 
wiara nas zbawi! Wierząc w opiekę Opatrzności, wymodlimy ją sobie. 
Słabi na duchu giną tylko, i modlitwa ich, przestrachu pełna, ziemską 
bojaźnią przesiąkła, nie dochodzi do Boga, jako mgła roztaczając się po 
ziemi. Wierzcie, a ujrzycie! Niech serca wasze biją ku Bogu, a Bóg 
usłyszy ich bicie. A zatem nie ma co dłużej myśleć i naradzać się: 
nieście, kochani bracia, odpowiedź hrabiemu w tych, co i przedtem, 
słowach. 
— A! — rzekł pan Moszyński. — Z tym ptaszkiem nie można jednym się 
kontentować: nowego mu co zaśpiewać — zwłóczyć, odkładać... Czy nie 
byłoby dobrze, na przykład, powiedzieć mu, że gdybyś wasza 
przewielebność nawet chciał co stanowczego uczynić, musisz się wprzód, 
stanowiąc o losie klasztoru, odnieść do księdza prowincjała? 
— Recte dixisti (dobrześ powiedział) — potwierdził pan Zamojski. — 
Ksiądz Teofil Broniowski na Śląsku w Głogowie; nim się porozumiemy, 
zwłoka konieczna, a tymczasem zyska się trochę, i — aby dalej! 
— Ha! I to dobre — rzekł przeor — zapewne wszelkiej broni przeciw 
takiemu nieprzyjacielowi użyć się godzi; choć, Bogiem a prawdą, wiemy 
dobrze, że ksiądz prowincjał radzić nam poddania się nie będzie. 
— Ale forma taka. 
— Powiecie więc — rzekł Kordecki do posłów — niech z przyjaciela nie 
czyni się wrogiem, a resztę złóżcie na prowincjała; chwała Bogu, że 
daleko i za granicami. Wreszcie, niech was Bóg natchnie co mówić 
macie, i pobłogosławi. 
— Ale ojcowie może by spoczęli — spytał Czarniecki — albo się posilili, bo 
u Wejharda nie bardzo suto, myślę, będą przyjęci? 
Spojrzeli tylko po sobie księża i ukłonem odmówili. Kordecki kilka słów 
im jeszcze szepnął i, błogosławiąc, dodał: 
— Wracajcie rychło, bo najgorsze niebezpieczeństwo... niepewność. 
Wypuszczono ich znowu furtą. Poszli, a Kaliński pierwszy postrzegł, 
pierwszy zwiastował powrót oczekiwany. Na ten raz nie trzymał ich 
Wejhard pode drzwiami, otwarto je szeroko, spodziewając się pożądanej 
odpowiedzi; ale po twarzach zaraz domyślił się wódz, że mu jej nie 
przynieśli. 
— A cóż? — spytał stanowczo. — Zdajecie się, czy nie? 
— Prosimy cię, panie, żebyś pamiętać raczył... 
— Zdajecie się, czy nie? — spytał powtórnie Wejhard. 
— Nie możemy o tym stanowić sami — odrzekł Tomicki. — Zwierzchność 
klasztorna rozstrzygać nie śmie, gdy idzie o kościół i obraz tak wielkiej 
wartości; potrzebujemy zgodzenia się prowincjała 
— Gdzież wasz prowincjał? 
— W Głogowie na Śląsku. 
— Wasze ustawy mnie nie obowiązują — odparł hrabia. –A zatem macie 
do wyboru: zaraz się poddać na spisane warunki (tu rzucił im kartę) lub 
ogniem i mieczem spustoszymy najprzód włości i sioła waszego 
konwentu, a potem Częstochowę... 
— Cóż winne włości? — spytał ksiądz Tomicki. 
— Winne czy nie winnne; za winę waszą pokutować będą; puszczę je w 
perzynę, słyszycie? Oto moja ostatnia odpowiedź. 
Mówiąc to, Wejhard okazywał się nie tym, co z rana, łagodnym panem, 
protektorem i obrońcą, ale wyraźnym nieprzyjacielem, który się srożył i 
groził, i niecierpliwił na myśl, że mu się śmieją i myślą bronić. 
— Czytajcie i podpisujcie! — krzyknął zajadły i wyszedł. 
Zostali sam na sam potrwożeni trochę zakonnicy z panemKalińskim, 
który z westchnieniem zbliżył się do nich grzecznie i układnie bardzo. 
— Okropny człowiek! — rzekł cichuteńko. — Nie zwłóczcie, zmiłujcie się, 
jeśli wam życie miłe! Uczyni, jak mówi, wątpliwości nie ma. Jako 
katolik, jako przyjaciel, radzę, zaklinam, śpieszcie się; nie wiecie, co na 
siebie ściągniecie. 
— Ale my sami nic tu stanowić nie możemy — powtórzył ksiądz 
Jaraczewski. 
— A zatem śpieszcie do klasztoru. Głęboką czuję litość nad waszym 
losem; radzę, proszę, szczerze radzę, przebłagajcie go, a nie bawiąc! 
Ledwie tych słów domawiał, wpadł Wejhard, ubrany w zbroję 
błyszczącą. 
— A cóż? — rzekł. — Jeszcze stoicie? Jeszcze myślicie? Widzicie mnie 
gotowym, daję wam godzinę czasu jeszcze, śpieszcie do klasztoru... lub 
ogień i miecz nikogo nie oszczędzą. 
Śpiesznym krokiem dążyli znowu posłannicy do bramy z ową daną im 
kartą, nie więcej przerażeni, niżeli wprzód ujęci prośbą. 
Ledwie ich zobaczono, odryglowano furtę i nim ksiądz Jaraczewski 
przemówił, już przeor czytał warunki poddania się z uśmiechem litości. 
— Co za zuchwalstwo! — rzekł. — Co za pycha! Patrzcie, jak wcześnie 
rozkazuje! Ale Bóg upokorzy dumnych... Czytajcie, panie mieczniku... 
Zamojski wziął kartę z rąk Kordeckiego i czytał warunki, które były 
istotnie surowsze, niżeli się można było spodziewać. Rozkazywał poddać 
zaraz Jasną Górę Karolowi Gustawowi i uznać go najwyższym 
protektorem (taki tytuł przybierał wcześniej, nim by się królem polskim 
ogłosił), wymagał od zakonników przysięgi wierności i zaparcia się 
wszelkich stosunków z Janem Kazimierzem; uznania Wejharda dowódcą 
twierdzy i złożenia przysięgi jemu i jego podwładnym; przyjęcia załogi 
szwedzkiej, której nadal już powiększać nie miano; zdania dział, 
prochów i broni hrabiemu, nic nie tając, pod karą śmierci; okazania 
schodów podziemnych i kryjówek wszelkich; rozpuszczenia ludzi; a w 
dodatku (tu okazywała się jawnie chciwość Wejharda) żądał opłaty 
pewnej sumy dla siebie i Millera. 
Okrzyk oburzenia nie dał doczytać Zamojskiemu. 
— Przysięgi! — zawołał przeor. — Chcą przysięgi! Jak im to one lekko 
przychodzić muszą, gdy tak nimi szafują. Każą łamać dawne, składać 
nowe, jakby szło o zdjęcie jednej; a wdzianie drugiej sukni! I karą 
śmierci nam grożą za szczyptę prochu, która by się gdzie znaleźć mogła! 
— dodał, składając ręce. — Jakaż odpowiedź być może na to urągowisko? 
— rzekł; tocząc wzrokiem po przytomnych księżach i szlachcie. 
— Ognia do nich! — krzyknął Czarniecki. 
— Gdybyście usłuchali impetu naszego — zawołał Zamojski radzilibyśmy 
także surową odpowiedź. 
— Nie! Nie! Zakonnikom przystała pokora — podchwycił ksiądz Kordecki. 
— Poślę do nich księdza Mieleckiego, żeby im powiedział, że ludzie 
poświęceni Bogu lekko przysiąg nie łamią i nie składają; wolą umrzeć 
poczciwie, niżeli żyć bezecnie. Miejsca świętego poddać nie możemy, a 
hrabia niech czyni, co mu się podoba. 
To rzekłszy, gdy nikt głosu nie podniósł, a wszyscy zgadzać się zdawali, 
zaraz do furty wysłał księdza Mieleckiego; a że ten po polsku tylko i po 
łacinie mówił, dodano mu znowu księdza Jaraczewskiego i wyprawiono 
ich do opuszczonych budynków nowicjatu. 
Z daleka widać było gotowość żołnierza szwedzkiego i ruch w taborze. 
Wejhard siedział na koniu, Kaliński zwijał się koło niego, zdawali się coś 
mieć do spełnienia i krzątali się, jakby zaraz szturmem zająć chcieli Jasną 
Górę. Przeor z panem Zamojskim, szlachtą i kilku ojcami wpatrywali się 
z wierzchołka bramy w stronę kościółka, widzieli, jak mnisi przyszli ku 
wodzowi, jak chwilę krótką pomówił z nimi, rękę podniósł do góry, spiął 
konia, zakomenderował żołnierzem, i dwaj zakonnicy śpiesznie nazad ku 
twierdzy wracać poczęli. 
Równocześnie prawie gęsty dym wzniósł się od budowli kościółek 
otaczających i widocznie podpalonych. Był to krok zaczepny, 
nieprzyjacielski; więc ledwie furta zamknęła się za posłami, działa z 
murów, na znak dany przez przeora, pobłogosławione jego ręką, dały 
ognia do Szwedów. 
Stanął Wejhard, usłyszawszy huk dział, poglądając na klasztor, potem na 
swoich, z których kilku uderzonych padło, i puścił konia szybko, lecąc 
sam przodem, a za sobą wiodąc tłum zmieszany. Żywo poczęli uchodzić 
najezdnicy drogą ku Krzepicom, i widać było, że Wejhard, zmuszony do 
odwrotu, bo ze swą garścią oblężenia przedsiębrać nie mógł, wściekle się 
rozjadł na zakonników, których chciał ustraszyć, a powitany został 
niespodzianie kulami, których się nie spodziewał. 
Przeor patrzył na to i modlił się natchniony, a łza toczyła mu się po 
męskiej twarzy; jeden Zamojski tylko stał przy nim w tej chwili. 
Wzruszony, chwycił go za rękę i wskazał mu ćmę odbiegających w 
nieporządku Szwedów. 
— Szarańcza to — rzekł — którą Bóg posłał na tę ziemię za grzechy nasze. 
Gdzie my? Gdzie oni? Jestli stosunek między nami i skąd mogła 
wyrodzić się nieprzyjaźń? Jak dziwnych Bóg używa narzędzi, by 
grzesznych ukarać! A! Tak! Grzeszni jesteśmy i dojmować nam będzie 
moc Boża, aż dopóki nie obaczymy się w grzechach i nie padniemy 
głową posypaną popiołem, piersią skrwawioną, okiem załzawionym — na 
ziemię, uznając winy... Jak karał Bóg Izraelitów za bałwochwalstwo i 
niestałość ich, tak skarci i nas za bałwochwalstwo samych siebie, 
zaoziębłość na sprawę kraju, za nieposłuszeństwo prawu i za wszystkie 
przestępstwa, którymi skalani jesteśmy. Nie chcemy słuchać prawa 
własnego, nauczym się tej cnoty od drugich... I będziemy łkać i jęczeć, i 
prosić, i wzywać miłosierdzia, a długo, długo głuchym będzie Bóg na 
wołanie nasze... I mordy, i srogie pożogi rozlegać się będą po ziemi 
naszej szeroko, głośno, i zdawać się będzie, jakby o nas Ojciec 
zapomniał, jakby nas odrzuciła Matka. Bo wielkie grzechy nasze! 
Wielkie i nie przepokutowane, gdyby Chrystusowa krew, to święte 
źródło przebaczenia, i za nie się nie lała. Chrystusowi słudzy, dzieci Jego, 
my krzyż nosim na piersiach, nie w piersi, słowo w ustach, nie w sercu, 
prawo w księdze, nie w czynie; modlimy się, a nawet modlitwą 
grzesznym, płaczemy, a złe są łzy nasze, jęczym, a jęk nasz występny, 
krzyże stawim i ubieramy w nie kraj nasz, a pogańska pycha, pogańska 
chciwość a bałwochwalstwo panują w nim i plamią krzyż Boży. Zaiste! 
Łacniej ślepym by Bóg przebaczył, niżeli tym, którym dane jest światło, 
a nie użyli go, którym dane prawo, a przekręcili je dla nieprawości 
swoich, którzy przysięgli na chrzcie, a zapomnieli świętych przysiąg 
swoich, jak dzieci zabawki. Wielkie grzechy, i kara być musi wielka, 
okropna, na którą wzdrygnie się ziemia i ludy płakać będą nad nami, jak 
nad najbiedniejszą sierotą. I staniemy się bezsilni, bo wielkie są grzechy 
nasze! Patrzę na kraj i widzę go z końca w koniec skalanym, czarnym, 
jak niebo burzliwej nocy, na którym tylko świeci błysk piorunowy i 
gwiazda mignie chmurami zawleczona... Bóg sprawiedliwy, ale wielki i 
potężny, i nieprzebrane miłosierdzie Jego... 
To mówiąc, płakał, a miecznik, słowy jego wzruszony do głębi, drżał 
cały zlękniony, stojąc, jak przed prorokiem, zbladły i oniemiały. Zamilkł 
nareszcie przeor i spuścił głowę, jakby go straszliwe widzenie złamało. 
Ręką dał znak Zamojskiemu, aby ustąpił, ukląkł na ceglanej posadzce i, 
złożywszy ręce, modlić się począł... 
IX 
Odeszli Szwedzi, a dym na zgliszczach domostw przy kościółku św. 
Barbary całą po nich został spuścizną. Zostawili ogień, jakby groźbę, jak 
upomnienie, rozżarzyli płomień, mówiąc nim, że powrócą. 
Gdy Wejhard uchodził na koniu, gniewny i rozjuszony, opodal już nieco 
od klasztoru żebraczka Konstancja zastąpiła mu drogę. W początku, jak 
tylko działa zagrzmiały i zaświstały kule, poczęła była tańcować i 
śpiewać, jak gdyby ją ta muzyka w szał wprawiła; potem zabiegła przed 
hrabiego, zajrzała mu w oczy ze śmiechem, ruszyła ramionami i 
powtórzyła, kłaniając się, kilka razy: 
— Do zobaczenia! Do zobaczenia! 
Wejhard udał, że tego szyderstwa nie widzi i nie słyszy, nie chciał się 
bowiem mścić nad bezsilną staruchą, do której tylko z własnego 
natchnienia wystrzeliło kilku Szwedów, ale jej nic nie zrobili. Krzyczała 
ciągle, wycierając ręce, niby łapiąc kule w powietrzu: 
— Do zobaczenia, panowie! Do widzenia, panie Kaliński! Księża kłaniają 
się pięknie!Słyszycie, jak was uniżenie proszą, jak was zaklinają... cha! 
cha! Jaki na nich strach... ze strachu aż strzelać zaczęli. Zmiłujcie się, 
jedźcie sobie dalej i nie przerażajcie ich tak szkodliwie!... 
Znikli wkrótce nieprzyjaciele, a z miasteczka zaraz nadbiegli, dziwy o 
nich i ich pogróżkach prawiąc, mieszczanie, u których co nabrano na rzeź 
krów i cieląt po oborach, co nazabijano bydła, co narabowano sprzętu i 
naspijano gorzałek, miodu, w stosunku do czasu zdawało się 
niesłychanym. Jak wszyscy psotliwi rabusie, których wojna rozbestwia, 
Szwedzi, czego zabrać i spotrzebować nie mogli, pozarzynali i 
powytaczali, żeby się po nich nie zostało; nahuczeli, nakłuli, napodpalali 
i poszli, gnani przekleństwy ludu. Przestrach po nich wzmógł się jeszcze 
groźbami, jakie miotali. Opowiadali się bowiem tylko przednią strażą 
ogromnego wojska i oznajmywali Millera z wojskami posiłkowymi, z 
działami burzącymi, z siłą potężną. 
Miller właśnie w Sieradzkiem plądrował, gdy Wejhard przybiegł 
zajątrzony do niego naglić do uprojektowanej wprzódy, potem odłożonej 
wyprawy na Jasną Górę. Złość Wejharda, którą źle ukrywał, bo była zbyt 
wielka, by ją w sobie mógł zatrzeć, pędziła go do obozu Burcharda 
Millera, aby przyśpieszyć napad, nie dając się mnichom przeciwko niemu 
do obrony przygotować. 
Zawiedziony w nadziei, że pierwszy zajrzy do skarbca częstochowskiego 
i Wittembergowi przysłuży się posłaniem apostołów, na talary 
przeznaczonych, sreber kościelnych, wotów i naczyń, którymi miał wozy 
ładować, chciał się zawodu pomścić koniecznie na mnichach, tak mu się 
opór ich zdawał występnym. Wpadł on do kwatery jenerała z Kalińskim, 
którego wcześnie gadać nauczył, i oba, z miną wymuszenie wesołą, 
poczęli prawić o Jasnej Górze, zdobycie jej malując łatwym niezmiernie 
a bardzo korzystnym. 
Miller był wojakiem wcale innego od Wejharda rodzaju; innego kraju 
człowiekiem, żołnierzem bez myśli uszlachetniającej to rzemiosło 
krwawe, wzniesienia się, sławy lub przyłożenia do dobra kraju, bez 
przyszłości, cały w dniu dzisiejszym. Dla niego schwycić co najwięcej, 
użyć jak najrozkoszniej, zbogacić się, nie patrząc środków, było celem 
jedynym. Dróg, którymi szedł do celu, nie wybierał, ale też nie miał 
pozorów cnoty i pięknych słów w ustach, jak Wejhard. Żołnierz a gbur, 
szedł po żołniersku przebojem, nie licząc krwi, którą rozlewał, śmiejąc 
się z psot i występków żołdactwa, wieszając i bijąc, siekąc, rabując i nie 
czując ani zgryzoty sumienia, a obrzydliwości swojego zawodu. Większa 
część Szwedów przeszła tak Polskę, i do dziś dnia stare ich zamki 
świadczą, jak wściekle, bez sumienia i litości kraj ten rabowali. Zabierali 
nie tylko sprzęt i złoto, ale nawet dzieje nasze, księgi i ślady naszego 
żywota. Kradli przeszłość nawet najdroższą. 
Sam protestant, nie tylko nie szanował świętości, ale, jakby się na nich 
mścił swojego odstępstwa, kalał je chętnie, naigrawał się im i nie 
szczędził ani kościołów, ani ludzi Bogu poświęconych. Hulaka przy 
kielichu i biesiadzie, miał czasem dzikie popędy, a nie mogąc ścinać, 
rozbestwiony bił i wymyślnie karał, bawiąc się męczarnią. Mało mówił, 
śmiał się tylko lub łajał. Zresztą prosty człowiek, pióra w ręku nie lubił, a 
gdy szło o traktowanie, o listy, chętnie się drugimi posługiwał. 
Straszniejszego człowieka nie miało wojsko szwedzkie, dla bezbronnych 
zwłaszcza, bo, wcale nie myśląc o Karolu Gustawie i przyszłości jego, 
szedł wszędzie jak plaga, bez litości, a po sobie zostawiał tylko pustki i 
węgle... Dla niego krwi przelew, jęk, prośba, łzy były widokiem lub 
całkiem chłodnym, albo szmerem dokuczliwym, ale niczym wstrętliwym 
i poruszającym. Patrzał, słuchał, trawił spokojnie, bez wzdrygnienia siekł 
i siec pozwalał, zabijał z zimną krwią, z sumieniem dziecięcia, co 
drgające rozdziera zwierzątko, i nie pojmuje nawet, żeby to mogło być 
inaczej. Wiara jego była całkiem powierzchowna; spełniał jej obrzędy dla 
żołnierza z punktualnością przykładną, prowadził na nabożeństwo jak na 
przeglądy; ale ani się kiedy zamyślił nad rzeczami wiary, ani czuł jej 
potrzebę. Żył na ziemi brzuchem tylko i ciałem, a oczy jego; brwią i 
powieką zarosłe, nigdy się wyżej nie podnosiły. Wierzył za to we 
wszystkie czary, gusła i tym podobne mary bardzo szczerze, bardzo 
bojaźliwie i niczym się tak nie przerażał, jak nimi. 
Ktoś mu tam wcześnie szepnął, że mnisi częstochowscy są wielkimi 
czarownikami, i może dlatego nie bardzo miał ochotę śpieszyć pod Jasną 
Górę. Wstydził się tego, ale niemniej ukryć się z tym nie mógł. 
Oznajmiono mu Wejharda, którego, jako dworaka i wytwornisia, nie 
lubił; musiał go jednak przyjąć, ale widać było z wejrzenia, które rzucił 
na drzwi, że gość wcale mu nie był pożądany. Miller stał naówczas w 
szlacheckim domku, z którego bez ceremonii gospodarza wyrzucił, i w 
najlepszej izbie na kobiercach się przewalał, grzejąc się przed 
trzaskającym ogniem komina. 
— A co? — rzekł, nieco podnosząc się z posłania, do wchodzącego 
hrabiego, mierząc okiem szyderskim jego strój wykwintny i pańską 
postawę. — A co, hrabio, Częstochowa?... 
— Czeka na jenerała Millera... . 
— Doprawdy? Hrabio! A! A czemuż się wam poddać nic chciał.? 
— Ba, nie bardzom nalegał, a mnisi, uparci trochę i zarozumiali, chcą 
koniecznie dział, jak widać. Strach ich opanował wprawdzie, ale z 
dwojga bojaźni: zdobycia i bronienia, wybrali dalszą, choć i mnie się 
niepospolicie zlękli... Wiedzieli wszakże, iż z moimi armatkami oblegać 
ich nie będę i... 
— A zatem? — przerwał Miller. 
— A zatem, idziesz pan, panie jenerale, ze mną, z Sadowskim i z 
Kalińskim, z panami: Zbrożkiem, Krzeczkowskim i Komorowskim, z 
księciem Heskim może. 
— O! O! A na cóż nas tam tyle na ten kurnik? — spytał Miller. 
— Dla większego postrachu. 
— Albożby się mnisi bronić myśleli? 
— Nie wiem, wątpię... 
— A wąs tam jak przyjęto? 
— Prośbą z początku, kulą na ostatku. 
— A do diabła! Kulą nawet! Cha! Cha! — zagrzmiał głośny śmiech 
Millera. — Proszę, proszę, jakie zuchy z tych zakonników, szalone pałki! 
Gdyby czas tylko, nauczyłbym ja ich rozumu! 
— Wszakże potrzeba koniecznie zająć Częstochowę. 
— Ale to wypadnie podobno znowu odłożyć. 
— To by było najgorzej! — zakrzyczał Wejhard z zapałem. — Pan wiesz, 
jenerale, że tam go kto uprzedzić może, a to jest kąsek królewski. Sreber 
po uszy brać, złota ogromne kupy... klejnotów, pereł i brylantów 
cebrami; win i miodów starych lochy niewyczerpane, choć się w nich 
kąpać... 
Jenerał się uśmiechnął i poklepał po brzuchu. 
— A jak wie, w co uderzyć, by mnie poruszyć! — rzekł kiwając głową. — 
No, ale cóż tu począć? Wittemberg i Duglas do Prus mnie pędzą. 
— My się, zobaczysz, jenerale, uwiniemy duchem w Częstochowie. Sami 
mówicie, że to kurnik; istotnie wam tylko przyjść, huknąć i wziąć. 
— No! A wy czemu żeście nie wzięli? 
— Dział nie miałem, a wreszcie — dodał skromnie Wejhard — ja a jenerał 
Miller to wcale co innego; nie myślę się z nim równać. 
Niezgrabnie tym pochlebstwem zakadziwszy Millerowi, Wejhard 
uśmiechnął się, rad z siebie, jak gdyby psu rzucił kawał zatrutego mięsa, i 
dodał: 
— Radzę, idźcie, bo nigdzie się, jak tam, zbogacić nie możecie; a 
spóźnicie się, to wam kto inny ten kąsek sprzed ust pochwyci. 
— A cóż będzie z Prusami? 
— Poczekają! — rzekł Wejhard. 
— Do Częstochowy kawał drogi pójść i tam trzeba pomarudzić, a nim się 
nazad powróci... 
— To wszystko razem nie zabawi — rzekł hrabia. — Przyjdziesz pan tylko, 
krzykniesz, poddadzą się, zabierzesz, co ci się podoba, i wrócisz. Cóż 
mnisi przeciwko nam poradzą? 
— To prawda, to prawda! — odparł Miller, popijając i dumając. — Ale... 
— Nie ma ale; potrzeba iść i iść prędko, żeby nie mieli czasu obwarować 
się, wzmocnić, lud zwołać i szlachtę... Trzeba korzystać z ich 
przestrachu... 
— A skarbiec że nie wywieziony? — spytał po chwili Miller. 
— Nie, ręczę, że nie; lecz gdyby nawet część jaką ukryli, zawsze dosyć 
zostanie, i ze szlachty, która się tam schroniła, dobrze obładować się 
można; dadzą okup dobry. Mnisi, ufni w mury, nie śpieszyli się z 
wywózką swoich skarbów, a teraz już by się bali ruszyć dla gęsto 
snujących się po kraju oddziałów. Wittembergowi dość będzie kilka 
posągów srebrnych, reszta nasza. 
Miller namyślał się głęboko, ale cały wieczór męczył go Wejhard i 
Kaliński, tak że wreszcie słabnąć począł, i upiwszy się z nimi, wydał 
rozkazy gotować się na Częstochowę. Nim się jednak oddziały jego 
pościągały, nim działa posprowadzał i żołnierzy skupił, kilka dni upłynąć 
musiało. Tymczasem, szerząc postrach i wcześnie oznajmiając o sobie, 
Wejhard wysłał z załogi w Krzepicach oddział żołnierzy na włości 
klasztorne dla rabunku i nakazał zajmować bydło, palić wioski i folwarki, 
żeby pokazać mnichom, co ich czeka, jeżeli się nie poddadzą. 
X 
Wieść o tym doszła dnia czwartego po odejściu Wejharda od klasztoru; 
przeor przyjął ją z westchnieniem żalu, ale w gotowości do wytrwania. W 
chwili, gdy mu ją przyniesiono, był właśnie otoczony piszącymi, którym 
listy do pana Stefana Czarnieckiego, do króla, do księdza Teofila 
Broniowskiego, prowincjała, i do kasztelana Warszyckiego dyktował. 
Zawiesił pisanie i do definitorium posłał zwołać wszystkich zakonników 
na nową naradę, chcąc ich umocnić na duchu i przygotować do 
wytrwania. 
Czuł on, że bronić się powinien, a jednak były chwile, choć krótkie i 
przemijające, zwątpienia i bojaźni, która go obarczała; na barkach jego 
spoczywała odpowiedzialność obrony miejsca świętego, całość tylu osób, 
tylu rodzin życie i losy. Chciał więc utwierdzić braci i wzmocnić siebie 
ich zdaniem o konieczności oporu; chciał usłyszeć myśl swoją; 
powtórzoną usty drugimi. Nie wątpił wcale o pomocy niebieskiej, 
obawiał się raczej ludzi, by mu od nich współczucia, wytrwania i męstwa 
nie zabrakło. Szwed pozornie mówił, że chce zająć Częstochowę dla jej 
własnego bezpieczeństwa, zapewniał całość mienia i swobodę 
nabożeństwa; lecz same te zaręczenia nie byłyż już upokarzające i 
groźne? Z drugiej strony, gdyby go nie wpuszczono do twierdzy, 
zagrażał swą zemstą, jeżeli nie klasztorowi, to ubogiemu ludowi jego 
włości. To wszystko przedstawiało się umysłowi przeora i walczyło w 
nim jeszcze, lecz silniej nad wszelki postrach mówił głos wewnętrzny, 
który mu powtarzał: Walcz, a zwyciężysz! 
Na wezwanie dzwonka zeszli się ojcowie, tak spokojni, jak gdyby nie 
widziano nieprzyjaciela i nie wiedziano o nim. Twarze ich nie okazywały 
bojaźni, więcej z nich tchnęło męstwo pogodne i zapał pobożny niż 
przestrach i zwątpienie; z jednego wejrzenia zdanie ich wyczytał ksiądz 
Kordecki. Wszakże gdy zasiedli i odśpiewali: Przyjdź, Duchu 
Stworzycielu... począł do nich mówić powolnie, wszystko im 
przedstawiając, co było za i przeciw obronie Częstochowy, i tak 
zakończył: 
— Teraz zdania waszego czekam, bracia; każdy niech zbierze ducha, 
westchnie do Boga i wyrzecze to, co On mu natchnie. Zdejmiecie wielki 
ciężar z ramion moich. 
Najpierwszy znowu odezwał się ojciec Mielecki: 
— Będziemy pod opieką Bożą bronić się, ojcze, i umrzemy godni się 
chcąc okazać stanowiska, które nam powierzono na straży świętości. Nie 
godzi się, raz ofiarowawszy swe życie, cofać się, gdy, Bóg zsyła próbę. 
To zdanie pierwszego prawie jednomyślnie, jak poprzednio, przyjęte 
zostało. Nawet ksiądz Lassota wotował za obroną Jasnej Góry, dodając, 
że należałoby może posłać do Wittemberga, prosząc o listy 
bezpieczeństwa dla klasztoru. 
— Do Wittemberga pismo podobnej treści dawno już posłałem — rzekł 
przeor. 
Ksiądz Lassota umilkł. Wszyscy inni byli zdania przeora, żeby się bronić 
do ostatka. I tak powtórna narada dodała Kordeckiemu odwagi, 
utwierdzając w przekonaniu o konieczności stawienia czoła Szwedom. 
Należało tylko co najpilniej przedsięwziąć resztę rozporządzeń, 
potrzebnych do zabezpieczenia twierdzy; napad na włości, odejście 
wojsk Wejharda rozjuszonego zwiastował rychłe nadciągnięcie sił 
znaczniejszych. Posłano zatem do kasztelana kijowskiego, do króla na 
Spisz, do Warszyckiego i do wojsk kwarcianych listy przeora i pana 
Piotra, a do bliższych wsi Janasza Węgrzyna, aby więcej jeszcze ludu do 
zamku sprowadził. 
Przeor z panem Zamojskim, Czarnieckim i Małachowskim obeszli znowu 
mury. Pan Piotr rzucił okiem na kramiki, które zewsząd przypierały do 
murów i bastionów, na poprzylepiane drewniane zewnątrz przybudówki i 
kletki drewniane, na szopy i domki, rozsiane na pochyłości góry ku jej 
podnóżom, i rozpatrzywszy się odezwał się do przeora, wskazując na nie: 
— A co, ojcze kochany! Potrzeba by to nie wahając się, poświęcić. 
— Co? — zapytał ksiądz Kordecki. 
— Kramiki i wszystkie bliższe drewniane budowle — dokończył pan Piotr. 
— Będzie w nich nieprzyjaciel szukał przytułku i schronienia, ułatwi mu 
się podkradanie pod mury. Gdyby tylko na ogrzanie się nawet służyć 
miało i tak zniszczyć potrzeba; niech marznie! Co jest dachów, pod które 
by się mógł schronić, wszystko to z dymem bym puścił, nim przyjdzie. 
— Tak! Tak! — podchwycił nieco zawstydzony Zamojski, że pierwszy tej 
uwagi nie uczynił. — Wyrwał mi to z ust pan Czarniecki. Rzeczą jest 
niezbędną; według wszelkich prawideł sztuki strategicznej, kletki te 
pozostać tu nie powinny. 
Kordecki westchnął. 
— Ale to biednych ludzi schronienie i chleba kawałek, to są naszych 
mieszczan sklepiki i budki. 
— A lepiej, żeby dla nich Częstochowa cierpieć miała? 
— Necessitudo frangit legem (konieczność łamie prawo) — dodał 
Zamojski. — Tu nie ma co myśleć. 
— I co najśpieszniej spalić je potrzeba, a gruzowiska porozrzucać, nie 
czekając Szweda. 
— Co spalić? — podchwycił dziwny, ze śmiechem zmieszany głos poza 
rozmawiającymi. 
Obejrzeli się, i pan Czarniecki postrzegł żebraczkę, która niskim 
pokłonem witała przeora; całując kraj sukni jego, a szlachtę pozdrowiła 
przysadzistym dygnieniem. Zamojski i Czarniecki spojrzeli na to 
zjawisko i umilkli. Kordecki odwrócił się do niej i rzekł powolnie: 
— Nic ci do tego, moja kochana, co my tu radzimy. 
— Przepraszam, ojcze dobrodzieju, ale bardzo mnie to obchodzi, bo to 
kramiki podobno palić będzie potrzeba, a wiadomo, że to moje pałace 
letnie i zimowe. 
— Będziesz się musiała schronić gdzie indziej. 
— Tak, prawda, zostanie się fosa, aby gdzie trochę od wiatru stare kości 
przytulić. A jak trzeba, to trzeba — dodała żywo.– Ja stara na Jasnej Górze 
pokutnica, rada bym zawsze miejscu świętemu służyć. Jeśli każecie, 
własną siedzibę gotowam podpalić, tylko powiedzcie słówko. 
Spojrzeli po sobie. 
— Nie bójcież się; ksiądz przeor mnie zna, jestem sługa Matki Boskiej, 
zrobię, jak należy, podpalę na cztery rogi; jak mieszczanie zobaczą, no, 
to przynajmniej na nikogo, prócz mnie, płakać i narzekać nie będą. 
Powiedzą: wiariatka! Przyszło jej coś do głowy i podpaliła. 
— Myślę, że zrobi, jak mówi, ochoczo i roztropnie — rzekł przeor. 
— Tylko się na mnie spuśćcie! — żywo podchwyciła baba. — Ja chcę 
koniecznie służyć Najświętszej Pannie i księżom paulinom, a niczego się 
nie boję w świecie, bo życia i za grosz nie mam. 
— A zatem — odezwał się Zamojski — dziś wieczorem zróbcie, co wam 
powiedzą, tylko wiatru potrzeba patrzeć, żeby na dachy klasztorne 
ogniem nie rzuciło. 
— Na to ludzi poślemy — szepnął przeor. 
Konstancji już nie było, poleciała za bramę. 
Skoro padł mrok, gdy ludzie poczęli rozbierać budowle na pochyłości 
góry i rozrzucać kletki, stara z żagwią zapaloną, skacząc i śpiewając, 
pobiegła do kramów, z których dawno mieszczanie się byli wynieśli, i na 
cztery rogi je podpaliła. Ogień objął suche tarcice i liżąc mury klasztorne 
wprędce w kupę popiołów sklepiki i stragany obrócił. 
Przez cały czas gorzenia siedziała Kostucha pilnując, żeby nic nie 
pozostało; a gdy ostatnie głownie dogasały, spuściła się w fosę zamkową 
i obszedłszy nią dokoła, obrała sobie suchy kątek, w którym położyła 
snopek słomy, przeżegnała go i rzekła z cicha dziwnym, szyderskim 
głosem: 
— Ot tobie nowa chata! 
Nazajutrz rano ze wszystkich budowli, które na pochyłości góry rozsiane 
były, ślady tylko w zgliszczach pozostały, lecz nigdzie zrąb się już nad 
ziemię nie wznosił. Jedyna od wschodu figura murowana między 
miasteczkiem a kapliczką św. Jakuba ocalała; pobożny Kordecki, choć 
mu przedstawiano, że za nią kryć się będą mogli Szwedzi, zrzucić jej nie 
pozwolił. 
— Krzyż Pański — rzekł — nigdy szkodzić nie może; obalać się go nie 
godzi... 
XI 
Straszna jest wojna, gdy, wlokąc za sobą niezliczone klęski, kraj ogniem 
i mieczem przechodzi z dopuszczenia Bożego. Jak w życiu natury burza, 
tak w żywocie narodów bój ludów wszystko niszczy, druzgocze, obala, 
co na drodze spotka; postrach i rozpacz rozrywają wszystkie węzły 
społeczne, walka rozbestwia braci, chciwość, rada bezkarnemu gwałtowi, 
rzuca się namiętnie na otaczające skarby, rozpusta szaleje, a słabi, 
bezbronni, których tylko osłaniało prawo i spokój, mrą tysiącem 
śmierci... I jak wiatr pędzi złomy gałęzi i liście z drzew oszarpane, 
tumany kurzu, a z nimi kwiaty i owoce, tak bojaźń gna w zakąty 
niedostępne, w szałasy leśne, w warowne grody, do miast i kościołów 
rozbitków wojny, słabych i przelękłych. Lecz iluż to nie ma się dokąd 
schronić i nie może ustąpić przed nawałą, nie wie o niej, czeka, ociąga 
się, bo żal rodzinny kątek porzucić, bo straszno się rozstać z ukochaną 
strzechą, z zagonem swoim, z ludźmi, co się do nas przywiązali, bo 
wstyd jakoś ze spuszczoną głową za mur się schronić... Młody naówczas, 
gdy uczuje serce w sobie, przypasze oręż i pójdzie za sercem; ale starcy, 
ale kobiety i dzieci? Zawsze okropna wojna, a cóż dopiero tam, gdzie 
obcy żołdak, którego wiara, język, przesąd nieprzyjacielem czyni, w 
ciągłym szale rozpasuje się na występki jak bydlę i chluby w nim szuka. 
Z wielu Polski okolic Szwed wygnał szlachtę, która się garnęła do 
zamków, miast i klasztorów, i rzucano mu na łup majętności, nie mogąc 
ich obronić; lud nawet w lasy biegł, gnając przed sobą bydełko i owce, na 
wyspy wśród trzęsawisk, w zarośla i góry się chroniąc i obozując 
smutnie, a co dzień wysyłając na zwiady, by zobaczyć, czy jeszcze dwór 
stoi, czy wieś z dymem nie poszła. Z początku najścia Karola Gustawa 
trzymał Radziejowski Szwedów, jak mógł, na ostrzejszym wędzidle, 
wmawiając im przez wodzów, by się po ludzku obchodzili z krajem; ale, 
dalej, dalej, żołnierz zebrany z różnych świata krańców, włóczęgi i 
rabusie poczęli, a na widok nieładu dokończyli go regularni. Płonęły 
więc dwory i wioski, rżnięto stada, łupiono kościoły i zamki zdobyte, 
brano okup i zakładników, a Tatarzyn sroższym by nie był nad Szweda. 
Szlachta sieradzka, u której gościł Miller, wszystka się rozbiegła, gdzie 
kto mógł; puste dworki zapełniali Szwedzi, opalone parkany, 
porozwalane ściany, porąbane słupy, pospasane zasiewy, stratowane 
zboża, których skosić nie miano czasu w jesieni, świadczyły o 
nieprzyjacielu. Gdzieniegdzie smutny wieśniak wlókł się drogą, z 
rodzajem rozpaczy niemej, osłupiałym poglądając okiem na pustynię z 
wesołego uczynioną kąta, i powtarzał zadumany: Koniec świata! Koniec 
świata! 
Taki był obraz tej okolicy i wielkiej części Polski i Litwy w chwili, gdy 
Miller z namowy Wejharda ruszał, szybko dążąc pod mury Częstochowy, 
do której coraz liczniej zbierała się szlachta, tuląc się pod płaszcz 
gwiaździstej Bożej Matki. Kordecki nikomu bramy nie zamknął, a gdy 
go pytano, czy wpuszczać do twierdzy, odpowiadał: 
— Wszystkich do nas, od nas nikogo. 
To rozporządzenie czasu wojny było konieczne; potrzeba było 
obwarować się takim zamknięciem, by nieprzyjaciel nie wiedział, co się 
działo na Jasnej Górze, którą tak dumnie zwał kurnikiem. 
Zbiegów mieszczono, jak było można; wozy, konie i lud mnogi zawalały 
wszystkie podwórce. Codziennie przybiegali posłańcy z 
najdziwniejszymi nowinami do klasztoru. Przeor o każdym kroku Millera 
był uwiadomiony i choć siły szwedzkie przesadzano, on się ich wcale nie 
lękał. Przyjaźni klasztorowi sąsiedzi nadsyłali, śpiesząc i korzystając z 
chwili wolnej, zapasy żywności ogromne, broń i ludzi; jeden kasztelan 
Warszycki dostarczył dwanaście sporych dział, które w samą porę 
nadciągnęły. 
Księża, jakkolwiek wszyscy jednomyślne postanowili się bronić, w miarę 
zbliżania się niebezpieczeństwa, widząc postrach szlachty, która się tu 
zbiegła, owiani bojaźnią powszechną, wyraźnie tracili serce. Kordecki z 
litością spoglądał na przestraszonych, bo w jego duszy nie postało 
zwątpienie; owszem, w miarę jak się groźne zbliżały tłumy, nabierał 
ducha, ożywiał się i zdawał w dwójnasób nabywać powagi wodza i 
przezorności dowódcy. Dnie całe spędzał w podwórcu i na murach, noce 
na modlitwie i czujnej straży, ciągle czynny, zawsze wesół i pogodnej 
twarzy, niósł z sobą ufność, rozsiewał spokój, pocieszał i wskazując 
nieustannie na niebo, podnosząc myśli do cudu, kazał weń ufać i wierzyć. 
Modlitwa była jego wielką zbroją bojową i nią, jak żelazem, obwarował 
piersi słabszych, dźwigając umysły, rozgrzewając serca, od ziemskich 
trosk wiodąc je do śmiałego wejrzenia na przyszłość pogodną. Zimna 
rachuba nie miała do niego przystępu, olbrzymimi rozmiary posiłki 
niebieskie i potęgę zapału, natchnienia, wiary oceniał; gdzie mu czego 
zabrakło, dopełniał nimi. 
Mimowolnie widok jego ufności i wytrwania przeważny wpływ 
wywierał nawet na najsłabszych. Gdy się oddalił, szemrano i stękano 
może, obawiano się i przepowiadano zgubę, lecz zaledwie się ukazał, 
przemówił, odezwał, uśmiechnął — bojaźń, jak mgła, rozpierzchała się 
cudownie, wstępowało w serce męstwo i nadzieja. Korzystano w 
klasztorze z chwili swobodnej jeszcze, by się potężniej obwarować i 
przygotować do boju, ruch był nieustanny dniem i nocą; lecz wśród tych 
zajęć paulini nie opuszczali żadnej z modlitw, do których byli 
obowiązani, i chór północny, i jutrznie z największą odbywały się 
ścisłością. 
— Módlmy się! — powtarzał przeor. — Żołnierz ostrzy broń przed walką, 
my zaostrzajmy ducha, który jest bronią naszą, módlmy się i czuwajmy. 
Przypomnijmy tu, że zakon paulinów, nazwany od świętego Pawła, 
pierwszego pustelnika, choć z czasem, upłynionym od założenia jego w 
wieku XIII, nieco w zachowaniu ścisłej reguły pierwotnej mógł zwolnić, 
był jednak jednym z najostrzejszych. Przypominanie nieustanne ostatniej 
godziny śmierci było jednym ze środków, których reguła dla 
podniesienia ducha w zakonie używała. Ta myśl śmierci panowała 
całemu życiu zakonnika; niektóre klasztory na szkaplerzu białym nosiły 
nawet znamię śmierci: wyszytą głowę trupią, czego jednak w Polsce nie 
zachowywano; ale to godło znikomości powtarzało się często w kościele 
i klasztorze, i uderzało oczy co chwila. Ostre posty, włosiennice, praca 
ręczna pustelników niegdyś, dziś zakonników już tylko, przygotowywały 
nieustannie do zgonu. W refektarzu pod wielkim krzyżem, który 
zajmował główną ścianę, naprzeciw stołu przeora, leżała trupia głowa, 
którą wszyscy bracia całowali, nim do stołu zasiedli; lektor, 
pobłogosławiwszy stół, kończył słowy: 
— Pamiętajcie na godzinę śmierci, a nigdy nie dopuścicie się złego. 
W każdej celi stało na klęczniku pod krucyfiksem to przypomnienie 
śmierci. Gdy przyjmowano profesa do zakonu, na uroczystych 
obłóczynach kładziono go w pokrytą całunem trumnę, a chór 
zakonników śpiewał nad nim: 
— Panie, nie pomnij grzechów jego w godzinie strasznego sądu... 
Przerażające De profundis dzieliło go na wieki od świata, przenosiło w to 
pośrednie stanowisko swobody i zrzeczenia się siebie, na którym żywot 
cały był tylko przygotowaniem do śmierci. Potem z kolei przychodzili 
wszyscy bracia przed trumnę nowego zakonnika i, kropiąc go wodą 
święconą, wołali mu: 
— Bracie, umarłeś światu, żyjesz Bogu. 
W ostatku śpiewano Libera i modlono się jak za umarłego: Panie, nakłoń 
uszy Twoje... 
Ze skrzyżowanymi na piersiach rękoma powstawał z trumny zakonnik 
nowym, rzec można, człowiekiem, bo wielka, straszna, niepojęta jest siła 
modlitwy. Zakonnicy i w XVII wieku jeszcze od głównych przepisów 
reguły świętego Augustyna nie byli wolni; modlitwy nocne, włosiennice i 
paski, dyscypliny, posty, spowiadanie chorych, grzebanie umarłych 
nieustannie wprawiały ich w to zaparcie się ciała, które jest 
najpiękniejszym zwycięstwem na ziemi, bo ze wszystkich 
najtrudniejszym. Kordecki, pilnujący reguły ze ścisłością, którą 
przechodził wszystkich poprzedników swoich, od czasu, jak stał po 
dwakroć na czele zgromadzenia, podniósł je na duchu i wzmocnił w 
poświęceniu. Natchniony, jak ci wielcy mężowie, co pierwsi byli 
założycielami zgromadzeń pustelniczych i zakonnych, owiany 
pobożnością, wyzuty, rzec można, z ciała, które podbił duszy, ani sobie, 
ani drugim nie przebaczał. Ale surowość jego była ojcowska i łagodna, 
nikogo milej i serdeczniej nad niego nie słuchano; bo proroczym 
wejrzeniem zawsze zajrzał w głąb człowieka i uczucie a myśl 
skłonniejsze ku światu wnet, jak czujny ogrodnik gałąź pochyloną, 
troskliwą podnosił ręką. 
W miarę jak się zbliżali Szwedzi, szły z zapałem i pośpiechem 
dopełniane przygotowania obrony, wspierane gorącą modlitwą. Długie 
godziny pobożnego zachwytu usposabiały ludzi do poświęceń, wznosiły 
ich ponad ziemię i marne rachuby zacierały w ich oczach. Wszystko 
potężniało i rosło w ołzawionym wejrzeniu pobożnych... a strach 
odlatywał, jak dym, wlokący się po ziemi. Pomimo tego potrzeba było 
największej pilności, czuwania i pracy nieustannej, by utrzymać męstwo 
w trzódce zebranej bojaźnią, spędzonej postrachem. Szlachta; 
mieszczanie, przybylcy siali popłoch co godzina nowy, a przeor 
codziennie chwast ten z serc wyrywać musiał. 
We środę, dnia siedmnastego listopada, ku wieczorowi, pomimo że 
klasztor był już zbiegami zapełniony, usłyszano pukanie do bramy, a 
ksiądz Piotr Lassota, z polecenia przeora dodany furtianowi do straży 
wrót pierwszych, otworzyć kazał wołającym przytułku. 
Maleńki wózek ukazał się na moście, a na wózku jechał brat księdza 
Piotra, Jan Lassota, z wnuczką Hanną. Na koniach jego, spędzonych i 
bokami robiących, znać było pośpiesznie przebytą niemałą drogę. 
Ksiądz Piotr Lassota pobladł, ujrzawszy brata i jego wnuczkę, których się 
nie spodziewał. Oczom swoim zdawał się nie wierzyć, żywo, przybiegł 
do wózka i więcej okazywał przestrachu niż radości. Ścisnął rękę pana 
Jana, pocałował dziewczę w czoło i, załamując dłonie, zawołał: 
— A! I ty tu, bracie? Jakimże losem, jakimże trafem? 
— Ledwie zdołałem uciec przed Szwedami; daj mi kątek, bym spoczął; 
czuję się złamany drogą. Znasz moje cierpienia, miarkuj, jak mi ich 
przybyło, w wilgotną porę, niewygodnie jadąc dniem i nocą dla ocalenia 
tego dziecięcia. 
Ksiądz Piotr chciał coś mówić, ale zbladła twarz brata, jego lice 
schorzałe nie dozwoliło mu; Hanna wołała szybko: 
— Kochany księże Piotrze, daj kątek dziaduniowi, biedny, ledwie się 
przywlókł, jęczał całą drogę... 
Oniemiały, zamyślony, pośpieszył przodem ksiądz Piotr, zapomniawszy 
bramy i straży, prowadząc wózek brata i w odległym dziedzińcu, w 
wielkiem skrzydle zabudowań klasztornych, wychodzącym ku murom 
okolnym, wskazał izdebkę wśród mnóstwa już przez szlachtę 
pozajmowanych mieszkań. Gdy z pomocą ludzi złożono paralityka na 
słomie i pierwsze jego zaspokojono potrzeby, dwie łzy puściły się z 
oczów zamyślonemu kapłanowi. 
— Czego płaczesz? — spytał go Jan. — Wszakże i my tu bezpieczni pod 
opieką Matki Bożej? 
— Wieszże, gdzie jesteś? — odparł ksiądz Lassota. — Oto... pod jednym 
dachem z tym, któremuś nie przebaczył. 
— Jak to? — schwycił się Jan, porywając na nogi i opierając o ścianę. — Jak 
to? Krzysztoporski tutaj? Ja z nim?... Puszczajcie mnie! Wolę wpaść w 
niewolę Szweda! 
I podniósł się cały drżący, a Hanna objęła go rękami, zanosząc się od 
płaczu. 
— Uspokój się, bracie! Nic on ci tu uczynić złego nie może; lecz 
musiałem wcześnie oznajmić ci; że go znajdziesz... 
— Krzysztoporski tu! Krzysztoporski tu! ... Ja z nim? — powtarzał Jan 
Lassota, rozdzierając na sobie odzienie. — Puszczajcie mnie, puszczajcie! 
Pojadę dziś, zaraz, zostać tu nie mogę... 
— Na Boga! Uspokój się, bracie! — zawołał ksiądz Lassota powolniej. — 
Chciałem, byś od razu połknął tę gorycz i przeniósł ten cios po 
chrześcijańsku. 
— I będę patrzał na niego, na tego, co mi wydarł wszystko, co zabił 
tych, których kochałem?... na wroga, na ciemiężcę mojego! 
— Bracie, wszyscyśmy dzieci Chrystusowe... 
— Ja tu nie pozostanę — zerwał się powtórnie z łoża starzec. — Nie, nie! 
Nie chcę, nie mogę! Jadę, Hanno, prowadź mnie, jedźmy... 
Gdy to mówił i wciąż silił się ruszyć z okiem zaiskrzonym, z usty 
drżącymi, przeor ukazał się we drzwiach z pogodnym swoim obliczem. 
— Kogóż to nam Bóg sprowadził? — zapytał księdza Lassotę. 
— To biedny brat mój, ojcze — rzekł ksiądz Piotr. 
— Dlaczegóż chcecie jechać? — cicho i łagodnie wymówił Kordecki, 
którego uszu doszły ostatnie słowa starca. 
Ksiądz Piotr spuścił głowę i, jak zwykle zmieszany, zarumienił się tylko, 
a szlachcic, drżący i wzburzony, podniósł głos zaraz. 
— Proszę mnie wypuścić — rzekł, nalegając na księdza Kordeckiego. — 
Przybyłem tu, nie wiedząc, że z najsroższym wrogiem moim pod jedno 
schroniłem się skrzydło, z wrogiem, co mi prześladowaniem odjął jedyne 
skarby moje: żonę, córkę... co nas nękał i chleba pozbawił, co i tu 
spokojności nie da... Ojcze, każ mnie wypuścić! ... 
— Moje dziecko — odezwał się przeor poważnie — tu nie ma wrogów i 
nieprzyjaciół; tu są dzieci jednej matki, nieszczęśliwi a mężni jej 
obrońcy. Nie rozumiem cię... 
— Mówcie za mną, bracie! — w najwyższym uniesieniu zawołał z rozpaczą 
starzec. 
Przeor go przeżegnał. 
— Bóg z tobą — rzekł. — Bóg z tobą! Nie godzi się tak nienawidzić i tak 
mściwie i wstrętliwie na brata poglądać; uspokój się, uspokój!...– 
Wjechać tu wolno każdemu, lecz wynijść stąd nikt nie może. 
Bezsilny upadł pan Lassota na słomę i począł się miotać, a Kordecki, 
zbliżając się do niego, rzekł z uczuciem: 
— Wiek powinien cię był uczynić skłonniejszym do przebaczcnia. 
Pomiarkuj się; nikt ci tu pod opieką moją złego i przykrości najmniejszej 
wyrządzić nie może. Nie pytam nawet o imię prześladowcy, nie chcę go 
wiedzieć; lecz jam tu starszy, ja opiekun wszystkich i nie dam nic 
uczynić... 
— Wypuśćcie mnie, wypuśćcie! — powtarzał jakby z obłąkaniem Jan 
Lassota. 
— Szwedzi nadchodzą; mógłbyś wpaść w ich ręce; ani wiesz, czego 
żądasz w rozjątrzeniu i gniewie. Bóg z tobą! — dodał znowu, żegnając go 
Kordecki. — Zaufaj mi, proszę; nikt tu ani słowem, ani wejrzeniem nawet 
cię nie dotknie. 
— Ale ja będę patrzał na niego, a widok jego serce mi krwawić będzie! — 
wołał starzec. 
Przeor nic już nie odpowiedział, szepnął kilka słów księdzu Piotrowi 
Lassocie, zostawił go z bratem, a sam odszedł śpiesznym krokiem do 
celi. 
XII 
Na czwartek zapowiedział ksiądz Kordecki uroczyste nabożeństwo przed 
ołtarzem Najświętszej Orędowniczki. Kościół i kaplica przedstawiały 
obraz dziwnej piękności, godzien owych czasów. Myśl męczeństwa jak 
jasna aureola opromieniała głowy starców, dzieci, niewiast i żołnierzy 
pod sklepieniem kościelnym zgromadzonych. Gorące były modły 
wszystkich, jak zwykle w chwili niebezpieczeństwa. Na większej części 
twarzy osiadły przestrach chwilami i łzy z powiek wyciskał. Jedni 
krzyżem leżeli, drudzy klęczeli w pokorze, inni, jakby ust otworzyć nie 
mogli, siedzieli na ziemi z głowami spuszczonymi, w odrętwieniu, które 
czasami przerywała krótka, natchniona modlitwa... Wśród ciszy wznosił 
się z chóru głos zakonników, śpiew chwały i jak wstęga rozwijał 
splotami jasnymi; w powietrzu muzyka brzmiała, kadzidła sinymi kłęby 
leciały pod sklepienia... a szmer modlitwy z westchnieniem zmieszany w 
przestankach śpiewu szumiał jak las stary o wschodzie słońca. Wtem 
ksiądz Kordecki wszedł na kazalnicę, pomodlił się i odezwał słowami 
Pisma Świętego: 
„Lepiej jest, abyśmy umarli na wojnie, niż patrzyli na zło ludu naszego i 
świętych. A jaka będzie wola na niebie, tak niech się stanie”. 
Nie był to mówca owych czasów napuszony i wyuczony, ale natchniony 
kapłan, którego wymowa płynęła z serca strumieniem wezbranym; toteż, 
gdy zagrzawszy oziębłych, głos wznosił do Matki Najświętszej z 
błagalną modlitwą, do krwawych ran Jej Syna, wszechmocność Bożą, 
wielkość i potęgę Pana Panów malując, schylone głowy dźwignęły się 
wszystkie i zatętniły serca... Żołnierze uczuli się mężnymi przeciwko 
tysiącom, starcy odmłodnieli odwagą, siła klasztoru wydała się w oczach 
wszystkich olbrzymią, bo ją zwiększały zastępy aniołów i nadzieja 
napełniła dusze zwątpiałych. 
Po mszy nastąpiły suplikacje, te wołania strapionych, tak wymowne, a 
tak proste, których najwyszukańsza nie zastąpi modlitwa; rozległ się, 
kościół powtarzaniem: Ś w i ę t yo ż e, 
Ś więt y mocny! Św i ę ty a n i e śm i e r t e l ny , zm i łus 
i ę n a d n a m i ! 
I ze wszystkiego nabożeństwa to może najgoręcej odśpiewane zostało. 
Kapłan wziął z ołtarza wystawiony Przenajświętszy Sakrament, rozstąpił 
się lud, panowie Zamojski i Czarniecki ujęli celebrującego pod rękę i 
procesja poszła ku drzwiom kościelnym, a za nią falą potoczyli się 
wszyscy... 
Tak w powolnym pochodzie ze śpiewem, wśród bicia dzwonów i odgłosu 
uroczystej tłumu modlitwy, dokoła murów obniesiono monstrancję, 
zakreślając nią jakby czarowny pas, który miał bronić Częstochowy. 
Ilekroć zbliżali się do dział, które zimne jeszcze paszcze zwracały na 
pustą okolicę, do kupy broni; kul i bomb, stawali wszyscy, kapłan 
występował i święcił te narzędzia śmierci w imię Boga zastępów. Piękny 
to był obrzęd i widok wspaniały, któremu słońce jesienne, wychylając się 
zza chmur, towarzyszyło promieniem jasności, z góry także zdając się 
błogosławić wierze tej garści ludu, co w ciasnych murach miała się 
bronić stokroć potężniejszemu nieprzyjacielowi. Była to uroczystość 
jedyna i równie jak mowa przeora podniosła ducha w oblężonych. 
Jeszcze się nie skończył obchód, gdy nagle wszystek lud zastanowił się, 
poglądając w stronę Częstochówki. 
Wojsko szwedzkie zajmowało w tej chwili, wioskę i poczynało 
rozsiewać się po wzgórzach, zapełniając jakby mrowiskiem ruchomym 
puste jeszcze przed chwilą drogi i pola. Na ten widok krzyk wyrwał się z 
piersi wszystkich; wszyscy poklękli, a Kordecki rozpoczął śpiewać: 
Przed oczy Twoje, Panie... 
Te pokutne wyrazy znalazły odgłos w sercach wszystkich. Każdy uczuł, 
że ma co złożyć przed Bogiem, i śpiewał, gorąco przejęty. Procesja 
wśród bicia wszystkich dzwonów i odgłosów muzyki, towarzyszącej 
pieśni, powoli weszła nazad do kościoła, gdzie się miało dokończyć 
nabożeństwo. Wszyscy rozeszli się wkrótce, jedni do mieszkań, drudzy w 
dziedzińce, inni na mury, a Kordecki śpieszył rozstawiać ludzi, 
opatrywać działa, polecać jednym czujność, w drugich wlewać odwagę, 
weselem swym, pogodą i męstwem zbrojąc wszystkich. 
Widok z murów był zajmujący i ożywiony. Szwedzkie wojsko, jak 
szarańcza rozsypało się u podnóża góry i obejmowało ją zewsząd. Widać 
było proporce z trzema koronami Gustawa, halabardy połyskujące, 
pierzaste kapelusze Szwedów na koniach, w błyszczących zbrojach i 
jasnych sukniach galonowych, a przy nich towarzyszących im dla 
rozpoznania miejsca Polaków, którzy powolniej i jakby gwałtem 
ciągnieni, szli, okiem przerażonym poglądając na Jasną Górę. Po drogach 
wlekły się działa, prochy, wozy z namiotami i kulami. Wiatr 
powiewający z tej strony donosił niekiedy do twierdzy nawet krzyk 
gawiedzi i odgłos trębaczy. Jakaś kupko jezdnych objeżdżała 
opatrywała mury z daleka, opasły Szwed jej przewodniczył, kilku innych 
jechało za nim. 
Polacy stanęli obozem opodal ku miasteczku i oddzielili się widocznie od 
wojsk Karola Gustawa. Tymczasem Szwedzi już opanowali 
Częstochówkę i od południa leżący folwark klasztorny zajęli w oczach 
Kordeckiego. 
— Dałbym do nich ognia — rzekł pan Zamojski. 
— Nie — odpowiedział przeor — pierwszym nam kroków nieprzyjacielskich 
rozpoczynać nie przystoi; niech oni zaczną, a na nich spadnie krew 
przelana. 
Wtem gwałtownie dobijać się zaczęto do wrót. Furtian przybiegł z 
doniesieniem, że Polak jakiś, poseł od Millera, z listem przybył. 
— Wpuścić go! — rzekł Kordecki, a sam pośpieszył do bramy pierwszej. 
Tu wąsaty towarzysz z chorągwi Gołyńskiego wręczył mu list dowódcy, 
a zarazem przyszła wieść, że Szwedzi w folwarku klasztornym zabili 
rządcę tamtejszego, Jana Konopskiego. Był to pierwszy krok 
nieprzyjacielski. 
— A zatem, księże przeorze dobrodzieju, poznajemy nieprzyjaciół — rzekł 
pan Zamojski. — Niech się nam nie uwijają tak blisko pod nosem; za 
odpowiedź dać ognia. 
— Słuszna — rzekł Kordecki — oni pierwsi niewinną krew przelali — i, 
wstępując na mury, krzyżem wielkim przeżegnał działa, wołając: 
— W imię Boże! 
Na to hasło wydano– rozkaz wystrzału i pierwszy grzmot dział rozległ 
się, jak grom silny, po dolinie. Kule przeszyły powietrze, a gdy dym 
nieco opadł, ujrzeli stojący na murach popłoch, który w Szwedach 
zrobili. Millerowscy bowiem wcale się tak śmiałej nie spodziewali 
zaczepki. Ogień działowy nieprzerwanie aż do oczyszczenia Jasnej Góry 
z nieprzyjaciela trwał ciągle, i wśród huku wystrzałów czytano list 
Millera. List to był widać jeszcze pisany w nadziei łatwego i rychłego 
poddania się klasztoru; tchnął niby radą przyjazną, a groził z daleka 
tylko. Rozkazywał Miller natychmiast wysłać do siebie zakonników dla 
traktowania o warunki, oznajmując, że przybył zająć Częstochowę w 
imię Karola Gustawa. Obiecywał łaskę swego króla, poszanowanie 
świętości, wiary, obrzędów, własności wszelkiej; „lecz jeśli — kończył — 
opierać się będziecie śmieli, gdy już cała Polska zajęta, będę zmuszony 
nastąpić na was siłą, i wówczas biada wam!... Życzę raczej nie myśleć 
nawet o próżnym oporze”. 
Przeor z uśmiechem złożył odczytany list na stole. Wtem wprowadzono 
dwóch z komendy Gołyńskiego Polaków, przysłanych od jenerała z 
prośbą, aby ognia zaprzestano i umówiono się o zawieszenie broni. 
Oznajmił o nich brat Paweł, furtian, który ich chwilę poprzedził. 
Brat Paweł, pokornie wchodzący na zgromadzenie, był jednym z 
najżarliwszych, choć najmniej znaczących członków zakonu. Prawdziwie 
powołany do niego, z niskiego stanu wyszedłszy, pracował i modlił się z 
taką gorliwością, na jaką tylko natchnieni prostaczkowie zdobyć się 
mogą. Mały, niepozorny, czarniawy, ale silny i krzepki i zawsze gotów 
do pracy, dopełniał i obowiązków stanu, i nakazów przełożonego z 
zapałem nadzwyczajnym. Cały dzień przy robocie, nigdy nie stęknął, ani 
się zniecierpliwił, a przeora uważając za świętego, czcząc go jak wyższą 
od siebie istotę, gdy mu sił zabrakło, gdy na duchu podupadł, szedł do 
niego i dla pokrzepienia prosił o ojcowskie błogosławieństwo. Nikt nad 
brata Pawła nieustanniej nie nosił włosiennicy i gdy inni ją tylko na 
Adwent i Wielki Post chowali, on ani jej, ani paska żelaznego do snu 
nawet nie zrzucał. Noce spędzał klęczący, dnie na pracy ciągłej, w 
posługach ostatnich, które mu były najmilsze, z rozrzewnieniem 
oczekując dnia, gdy go osądzą godnym wyniesienia z braciszka na 
dostojność kapłana. Takim był brat Paweł, wzór tych prostaczków 
świętych, których, jako skromnych pracowników w winnicy Pańskiej, 
tylu zapisały karty dziejów zakonnych w Polsce. Wszedł on do sali i ze 
skrzywioną, kwaśną twarzą wymienił dwóch Polaków przybyłych, a na 
rozkaz przeora drzwi im szeroko otworzył, sam oddalając się śpiesznie. 
Dwaj panowie towarzysze weszli z rumieńcem na twarzy, 
zafrasowani widocznie i zmieszani swym położeniem. Obaj byli lat 
średnich. Jeden rodem z Wielkiej Polski, znać wojak od młodu, drugi 
nowy jeszcze, w pierwszym polu, trzymał się za panem bratem i, 
nadstawiał tylko miną, niewiele wiedząc, jak sobie dać radę. Przeor 
przyjął ich, okazując zadziwienie. 
— Kochani panowie! — rzekł. — A cóż to ja widzę? Polaków z Najświętszą 
Panną Częstochowską wojujących! Czyście katolicy? 
— Katolicy jesteśmy — odpowiedział odważniejszy — i Bóg widzi, jak nas 
to boli, że ze Szwedem tu przybyliśmy; wojować wcale nie myślimy ani 
wojującym pomagać, ale stać musimy. 
— Taki to skutek płochego rzucania się — zawołał Kordecki. –Przystaliście 
do Szweda, a Szwed was na Matkę prowadzi. 
— Nie zapomnieliśmy czci winnej miejscu świętemu, wielebny ojcze — 
rzekł znowu pierwszy — i wojować nie myślimy, uchowaj Boże... 
— To więc z zimną krwią i założonymi rękoma patrzeć będziecie, jak z 
nami Szwedzi borykać się będą? 
Towarzysz westchnął. 
— Wstyd! Wstyd! — dodał przeor. — Mało wiary w nas! Opuściliście ojca– 
króla, porzuciliście sprawę ojczyzny–matki, związaliście się z 
najezdnikami, jacyżeście synowie tej Rzeczypospolitej? 
Wielkie widać było pomieszanie na twarzach posłów, gdy drugi, 
bełkocząc, począł prosić o zawieszenie broni, nie wiedząc już, z której 
beczki zacząć. 
Kordecki spojrzał na Zamojskiego, który obok siedział i do mowy 
gotować się zdawał, na Czarnieckiego potem, który tarł łysinę i wąsy 
targał niecierpliwie. 
— Niechże panowie Szwedzi ustąpią z folwarku — odparł po chwili — a my 
ognia dawać przestaniemy. 
Spojrzeli po sobie towarzysze, jakby się radzili, kto z nich pójdzie, i 
młodszy oddalił się szybko. Drugi pozostał, użalając się na swój los i 
położenie Polaków, usiłując przemówić do przytomnych i zbratać się z 
nimi; ale na próżno, bo wszyscy od niego jak od zapowietrzonego się 
usuwali. Przeor jednak przyjął go, jak przystało, i kielichem i miską; aż i 
drugi powrócił z oznajmieniem, że Miller z folwarku ustępować nie 
myśli. 
— Wola wasza; więc i ja nie ustąpię i strzelać każę — odpowiedział 
przełożony, i tym ich pożegnał. 
Posłowie odeszli smutni i przejęci; sumienie się odzywało do nich 
grożąc, zbudzone raz pierwszy słowami Kordeckiego. Działa grzmiały do 
nocy. 
XIII 
Noc ta nie uśpiła nikogo ani w twierdzy, ani w obozie. Ruch, gwar i 
rozpalone ognie świadczyły, że sen nie zamknął powiek przybyszom 
znużonym; na wysokiej wieżycy kościelnej, z rozkazu przeora zapalony, 
gorzał świecąc daleko kaganiec, jakby wzywał pomocy i ratunku. We 
wszystkich oknach płonęły światła, a obóz Millera połyskiwał mnogimi 
ogniskami, rozrzuconymi w różnych kierunkach i ukazującymi 
stanowiska oddziałów. Niebo było pochmurne, działa odzywały się aż do 
ciemnego zmroku, ale coraz rzadziej i w dłuższych przestankach. 
Kordecki na południowej kortynie przechadzał się po blankach z 
Zamojskim. 
— Mieczniku — mówił — uczycie mnie wojny. 
— Pan Bóg to, nie ja, was uczy — odparł Zamojski. — Lepszy to 
nauczyciel ode mnie. 
— Widzę, że jeszcze jedną ofiarę spełnić nam potrzeba. 
— Wojna żyje ofiarami — odparł miecznik z westchnieniem. 
— Powiedzcie raczej, że wszystko, co żyje, ofiarą tylko utrzymuje 
życie. Tam tylko żywot, gdzie ofiara; ale tu nie o tym mowa. Widzicie 
stąd nasz folwark; mozoły tam naszych wieśniaków, bogate zapasy 
zboża, chleba, darów Bożych, a Szwed sobie w nich pościela snopki 
naszym potem zlane i cieszy się, że się nimi przeżywi. Cóż wy na to? 
— Spalić by potrzeba — rzekł Zamojski. 
— A! Widzę ja to od rana, a rozkazu nie daję — odparł przeor z cicha 
z boleścią wyraźną. — Tak to kosztuje pracę ludzką i dary Boże zniszczyć. 
O! Nie nasza to rzecz wojna, nie nasza, panie mieczniku! Niech rzucą 
bomby; ja na ten ogień patrzeć nie chcę; zbyt wiele mnie on kosztuje. 
To mówiąc, śpiesznie odszedł, a Zamojski zawołał. Wachlera, 
Niemca od dział, do siebie. 
Niemiec to był całą gębą, bo i brzuchaty, i gębaty, serca w nim ani 
za grosz, ręce do pracy niechętne. Z potrzeby tylko wzięli go księża, bo 
nikt go nie lubił. Cały boży dzień ujadał się ten nieznośny człowiek za 
karm, za płacę, za nagrody, za wygody; a przyszło robić, to niechętnie i 
dumnie, mrucząc posługiwał. Od czasu przyjścia Szwedów jeszcze się 
stał mniej ochotny i gderliwszy, i rzekłbyś, patrzał tylko, którędy do nich 
droga. Z Polakami zawsze nadęty, nie bardzo posłuszny, postępował jak 
z czymś niższym od siebie; nabożny był tylko w niedzielę, a wesoły do 
pieniędzy; ale że znał swoją sztukę. musiano go trzymać, choć to była 
plama załogi częstochowskiej. Cóż począć, gdy się czasem obejść bez 
takich pomocników nie można? Ujmowano go datkiem, jadłem, darem, 
obietnicy, choć niejednego chętka brała ten kawał mięsa przez mury 
przerzucić. Wachler, mrucząc po swojemu, poszedł do pana miecznika. 
— Macie przygotowane bomby ogniste, widzicie to światło na 
folwarku? — rzekł pan Zamojski. 
— Rzucić ogień i spalić stodoły i gumna. 
Wachler spojrzał, ruszył ramionami i stanął jak słup. 
— Słyszysz waść? — rzekł Zamojski. 
— Po nocy? — odmruknął nareszcie. 
— Po nocy, zaraz; wołać kanonierów, działa sztyftować i ognia nie 
czekając! 
Chciał się choćby pospierać Wachler, ale przy świetle stojącej w 
strzelnicy latarni ujrzał twarz Zamojskiego i wzrok jego rozkazujący; 
szepnął coś niezrozumiale i zajął się spełnieniem rozporządzeń. Nie 
odszedł miecznik, aż pierwsza bomba, kreśląc ogniste koło w powietrzu, 
padła na zabudowania folwarczne. Za nią, jakby ścigając się, leciały inne, 
mierząc wszystkie na dachy brogów i zabudowań, z których natychmiast 
buchnął ogień, a czarne drobne postacie Szwedów rojem sypać się 
poczęły. Wiatr dął od wschodu i niósł płachty ogniste w pola, tak że 
nawet pozostała z pierwszego Wejhardowskiego ognia kaplica św. 
Barbary nie zajęła się od tego pożaru. Ogień, szerząc się, rozwidniał 
obozowiska Szwedów w nieładzie będące i miasteczko, którego fary 
wieża na tle nieba ciemnym błyszcząco się malowała ze swym krzyżem; 
kaplica też św. Jakuba, klasztor, wszystko odbitymi blaski gorzeć się 
zdawało; pozostała tylko w cieniach część murów północna i północnozachodnia. 
Grzmiały działa do dwunastej, popłoch i ruch był wielki, aż 
wreszcie pożar, nie mając co niszczyć, ustawać począł i strzelanie 
przerwano. 
W chórze śpiewali zakonnicy. Po zabudowaniach klasztornych 
szlachta pierwszą tę noc oblężenia przebyła w strachu i niepokoju 
największym. Modlili się jedni, przysłuchiwali drudzy, niektórzy 
wchodzili na mury, poglądali na zniszczenie i tęskno dumali o jutrze. 
Przeor, wyszedłszy z chóru, udał się po cichu na mury ku stronie 
północnej, bo mu pożar folwarku, z przeciwnych baszt widoczny jeszcze, 
był przykrym nad miarę widokiem. Obszedł część kortyny, a potem 
zstąpił w podwórze i począł oglądać wszystkie twierdzy zakątki, 
wszędzie witany hasłem... — A hasło dnia tego było: „Maryja Panna — 
Paweł święty!” 
XIV 
Świeciło się jeszcze w mieszkaniu, które zajął pan Jan Lassota, i tu 
Kordecki kroki swe zwrócił, zapukał, gdyż wprzód jeszcze jęk głuchy i 
mowa niewyraźna oznajmiły mu, że nie spano. Wszedł więc i zastał na 
pościeli starca z głową schyloną, ze wzrokiem martwym. Przy nim 
Hanna siedziała, płacząca na niskim pieńku, który jej za stołeczek służył. 
Blade światełko migającej lampy rozwidniało sklepioną izdebkę, smutną, 
nagą i pustą. Starzec podniósł głowę ku przeorowi, sądząc, że wchodzi 
brat jego — ale ujrzawszy Kordeckiego, spuścił ją znowu, jakby mu 
mówił milczeniem, że obcy nie był mu pożądanym gościem. Kordecki 
nie zważał na to i usiadł przy pościeli. 
— Bracie mój — rzekł — cierpisz, widzę to; chciałbym cię pocieszyć, 
chciałbym ci dodać odwagi i wytrwałości. 
— Jakże nie mam cierpieć? — odparł po chwili Lassota. — Widzisz, mój 
ojcze, to dziecko; tyle mi tylko zostało na świecie, resztę wszystko mi 
wydarł nieprzyjaciel. Czuję przychodzącą śmierć i tej ostatniej drogiej 
istoty nie mam komu zostawić... 
— A Bóg, mój bracie, a Bóg? 
— Bóg o mnie zapomniał. 
— Co mówisz, stary! Co mówisz?... pomiarkuj się, nie Bóg o tobie, ty 
chyba zapomniałeś o Nim? 
Lassota milczał posępnie. 
— Nie chciałbym ci się naprzykrzać, panie Janie — mówił dalej przeor 
— ale jako pasterz tutejszy, dla zapobieżenia niemiłych spotkań, rad bym 
wiedzieć, co cię tak boli, kogo to masz wrogiem. 
— Alboż nie wiecie jeszcze? 
— Nie pytałem nikogo. Nie ulży wam to bólu, gdy mi się zwierzycie? 
Spróbujcie... 
— Chciałbym... nie wiem, czy potrafię... — spojrzał na wnuczkę. 
— A naprzód — rzekł przeor — wiedzcie, że nie ma straszniejszego bólu w 
duszy nad ten, jaki zadaje nienawiść. Jest to trucizna, której kropla psuje 
w nas wszystko, co wielkie i święte; z nią się ani modlić, ani kochać 
Boga ni ludzi nie można; wszystko kwaśnieje od niej w duszy i w ocet 
się zamienia. Starajcie się podnieść do Boga i darować winy, a ujrzycie, 
jak lekko odetchniecie potem, jaka nadzieja i spokój wstąpią w duszę 
waszą. 
— Darować! Przebaczyć! — zawołał stary. — O! Nie mogę, nie mogę... 
darować boleści lat kilkudziesięciu, darować moje cierpienia, wszystko, 
com przebył; w imię Boga potrafiłbym może, bylem go , nie widział, ale 
przebaczyć, co ucierpieli drudzy, ci, których kochałem, których mi 
wydarli... nigdy! 
Przeor pomilczał chwilę. 
— Wszystko — rzekł — przebaczyć potrzeba, wszystko, jak Bóg przebaczył 
i darował, chceszli, by ci było przebaczone. 
— Wiem — rzekł powoli szlachcic, podnosząc głowę i na rękach ją 
wspierając — bo powtarzam co dzień słowa modlitwy, ale ich winy 
przebaczyć nie mogę... 
— I dlatego cierpisz — mówił Kordecki. 
— Można darować upokorzonym; ale zuchwałym i urągającym?... 
— Powtarzam ci, mój bracie; jeśli kiedy, to nad grobem trzeba wszystko i 
wszystkim przebaczyć. Chrystus dla nas przykładem: On modlił się za 
zabójców swoich, gdy Go katowali, i przebaczył nie tylko mękę swoją, 
ale cierpienia swej Matki... 
Szlachcic boleśnie jęknął, spojrzał na wnuczkę i dwie łzy zbiegły mu po 
zżółkłej twarzy, której policzki ceglany rumieniec choroby zapalał. 
— Posłuchaj mnie, ojcze — rzekł po chwili, widząc, że Hanna odeszła do 
pierwszej izdebki — trzeba, żebyście poznali życie moje, a osądzicie, 
czym winien, że przebaczyć nie umiem; życie to niepowszednie. Wiecie 
może od brata mojego, żeśmy nie byli ubodzy, nie, a Bóg dał kawał 
ziemi pięknej i chleba dostatkiem, i imię poczciwe, i poważane u ludzi. 
Było nas tylko dwóch u ojca, ale młodszego wcześnie przeznaczono i 
oddano do klasztoru, bo matka kochała mnie tylko i pieściła nad miarę. 
Stare to dzieje, ojcze! Ja dziś starzec siwy, ale to były najszczęśliwsze 
życia chwile, bo spokojne, bo wesołe, a bez troski na przyszłość. 
Wychowałem się po części w domu, po części w szkołach jezuitów, a 
potem, gdy mi Pan Bóg ojca odebrał, powróciłem matce w gospodarstwie 
pomagać. Byłem już dorosły, ale pstro w głowie, jak u każdego młokosa, 
a do tego jedynaka, bom się już za takiego uważał. Wszystko mi 
dogadzało. Z psami, z końmi, z wesołymi towarzyszami uganiałem się 
dnie i noce od kniei do kniei, rzadko nawet, czego mi dziś, Bóg widzi, żal 
okrutnie, do starej zaglądając matki. Niewielką też byłem jej pomocą. 
Tylko że na mnie spojrzała kiedy niekiedy i pocałowała w głowę, a choć 
sama jedna długie dnie wysiadywała nad swoją książką pobożną i 
różańcem, nie poskarżyła się nigdy. Jam z młodości szumiał i szumiał... 
Jakoś, nie wiem już po co, zaniósł mnie interes do Sandomierza, gdziem 
musiał kilka dni przebawić, a i tu znaleźli się koło mnie towarzysze do 
hulanki. Wypadło tak, że podczas mojej bytności najbogatszy z 
tamtejszych mieszczan, niejaki Franciszek Gallar, wyprawiał starszej 
swej córce wesele. A jako to za owych czasów bywało, na wesele prosili, 
kto żyw i kogo gdzie spotkali, bo i z ulicy ubożsi i szlachta, znajoma i 
nieznajoma nawet, cisnęli się do otwartego domu kupca. Odbywało się to 
po staroświecku, z maszkarami, z błaznami, z muzyką, z wielkim stołem 
i wielkim strojem, a trwało dni dziesięć. Że to jakoś było blisko domu, w 
którym stałem, a moi przyjaciele już tych Gallarów znali dawniej, 
pociągnęli i mnie na bankiet weselny. Ot! Jak czasem całe życie ludzkie 
od jednego zawisło kroku (i starzec westchnął ciężko), ale mi nie żal, nie 
żal. Starsza córka Gallarowa szła za szlachcica, bo to był mieszczanin 
bogaty co się zowie, kupiec wielki i mówił o sobie, jakoby był 
wygnańcem religionis causa (z powodu religii) z jakiegoś tam 
niemieckiego kraju, gdzie katolików prześladowano. Opowiadał też, że 
był szlachcicem i dla musu się tylko udał do handlu. Bóg tam zresztą wie 
jego niemieckie szlachectwo. To pewna, że i sam był personat, okazała i 
poważna figura, i familia jego wyglądała jakby coś lepszego niż prości 
mieszczanie. Osobliwie też obie córki były piękne, bom podobno mówił, 
że ich miał dwie; starsza, co już szła za mąż za pana Otrębowskiego z 
Przewałowa, była śliczna jak obrazek, ale młodsza świeciła się niby 
gwiazda między tym mieszczaństwem. I tak mnie zaraz za serce 
chwyciło to dziewczę, żem i rozumu zbył z głowy, i zapomniał się o 
sobie. Już tedy wesela pilnowałem do końca i poznałem się bliżej z 
Gallarami, którzy zamożnego szlachcica przyjmowali — mile, uczciwie i 
jak się należało. Konstancja (było imię młodszej) szła ze mną w taniec 
raz w raz i uśmiechała się do mnie. Jeszczem innych od niej odsadzał, aż 
mało do bójki i szabel nie przyszło; i tak mignęły się te dnie weselne, 
gdyby z bicza trzasł. Ale ostatniego dnia nie obeszło się bez awantury. 
Już to ja widział zrazu, że koło niej ćma gachów się kręciła, alem ich 
rozpędził łatwo, bo to byli mieszczanie; tylko jeden pozostał wąsacz z 
szabelką, szlachcic, niejaki Krzysztoporski. Ten się nie dał zjeść w kaszy 
i kroku mi nie ustępował. Starliśmy się raz i drugi na słowa cierpkie, 
przemówili ostro, ale mnie jakoś przyjaciele odciągnęli od bójki, dla 
domu to czyniąc, bo Gallar stary był człowiek, poważny i przykro by mu 
było, żebyśmy się popłatali, a do tego wróżba zła dla nowożeńców. Mój 
tedy przeciwnik nie ustępował wcale, a Konstancja, choć się zdawała dla 
mnie bardzo przyjazna i szła ze mną tańcować, i mówiła bardzo pięknie, 
uważałem, że bylem się odsunął, to jednako z tym Krzysztoporskim 
śmieszkowała i gziła się. Jakoś mnie to po sercu drapało, ale nic... Tu i 
wesele się kończy, a ja w Sandomierzu siedzę i matka pisze: powracaj, a 
ja już od Gallarów ani krokiem. Tu rano, tu i wieczór skrzypki za sobą 
prowadzę, a oni przyjmują ochotnie. 
Tylko że ów szlachetka uparty siedzi na nosie i siedzi, ani wykurzyć; i co 
odstąpię, to on do panny. Nareszcie, tak dni jeszcze z dziesięć po weselu 
przeskakawszy, trzeba było do domu, bo się i pieniądze wyszastały, i u 
Żydków jeszcze napożyczało. Matka, choć wiedziała o wszystkim, bom 
miał przy sobie starszego sługę, co jej donosił każdą rzecz, nic mi nie 
powiedziała. Ale gdy wkrótce potem znowu do Sandomierza się siodłam, 
już nie wycierpiała i mówi mi otwarcie: 
— Myślisz, że to ja nic nie wiem? Otóż z tej Gallarowej imprezy nic nie 
będzie. A ja matce do nóg i taki od razu, że bez niej żyć nie mogę. Było 
tam dosyć sporu i próśb, ale jak to serce macierzyńskie mięknie dla syna 
ulubionego, a ja wołałem, że do kozaków pójdę, jeśli mi się żenić nie 
pozwoli, i począłem jej jeszcze wmawiać szlachectwo Gallarów, jakoś 
się rozpłakała, umitygowała — i pojechałem. Tu znowu miesiąc czasu 
spędziłem na biesiadach, już otwarcie konkurując, ale mi ten 
Krzysztoporski nie ustępował. Tedy bez ceremonii wyzwałem go na 
rękę; aleśmy się porąbali na próżno, bo skoro odleżał i wylizał się, ja do 
panny, aż i on z drugiej strony. A Konstancja, póki sama, to do mnie 
oczy zwraca; jakeśmy we dwóch, to jakby nie wiedziała, kogo sobie 
wybrać. Człek to był przystojny i śmiałek, a żywego języka, co się 
kobietom podoba. Jużem ja to miarkował, że z tego pociechy nie będzie, 
ale jakby na mnie czary rzucono, bo nawet matka moja i ludzie mówili 
powszechnie, że pewnie mi coś w winie zadano: od razu tak obcesowo 
rozmiłowałem się, ani na to rady. Tymczasem w czasie tych starań o 
pannę matka moja umarła, Panie świeć nad jej duszą i domieść ją 
zbawienia wiekuistego! Ja zostałem panem swojej woli. Ale żałoba rok i 
sześć niedziel trwała; więcem już bez muzyki dojeżdżał do panny i 
wprost oświadczyłem się Gallarowi, który to przyjął dobrze i zaraz mi 
podziękował za zaszczyt jego familii uczyniony. Panna, przy której 
zawsze ów Krzysztoporski siedział, trochę popłakała; jam to miał za 
zwyczajne ceremonie i pierścionki zamieniliśmy, a ślub odłożony został 
po wyjściu żałoby. A jakoś też zaraz ludzie mówili, że w żałobie 
zaręczyny niedobrze wróżą; ale się na to nie zważało wówczas. 
Ile razy przyjadę, bywało, do Gallarów, jest mój gach koło panny. a 
czasem zjadę z cichu, to siedzą jedno podle drugiego i szepczą coś 
poufnie. Już to mnie okropnie po sercu krajało, żem go drugi raz chciał 
wyzwać, ale rodzice, pomiarkowawszy się, dom mu wypowiedzieli. Z 
tego już tuk byłem szczęśliwy, żem do reszty głowę utracił. Tymczasem 
stary Gallar chodził koło mnie, różnymi racjami dowiadując się o 
majętność, chcąc niby zapewnienia losu dla córki, ze swej strony złote 
góry obiecując. Majątek mój był czysty, w ziemi, a jego w szkatułce i 
gębie; ale się to wówczas wszystkiemu wierzyło. Dosyć, że jak począł mi 
ukazywać, iż broń Boże śmierci mojej, córkę wyzują krewni ze 
wszystkiego, a to i owo przywodzić dla przekonania, tak ja, 
rozmiłowany, ruszyłem głupi wspaniałomyślnością i, znajcie szlachcica, 
zapisałem całą majętność swoją, jakby sprzedając ją przyszłej żonie, a nic 
sobie nie wyjmując i nie zostawując. Wkrótce potem i żałoba się 
skończyła, a jam zawiózł Konstancję na wieś, ożeniwszy się. Kilka 
miesięcy upłynęło szczęśliwie, alem się rychło spostrzegł, że z piękną 
twarzą nie takiem szczęście kupił, jak mi się widziało. Żona, moja do 
miasta i do rozrywek przywykła, do skrzypków, skoków i gwaru, nudziła 
się, a niczym zająć nie chciała. Gospodarstwo matczyne szło wniwecz. 
Ażeby ją zabawić, potrzeba było nieustannie sprowadzać muzyki i szaleć. 
Już mi to dojadło, myślałem, że się przecie kiedy skończy; ale gdzie tam: 
co dalej, to lepiej. A do tego żona posmutniała i ani rozkołysać, ani ją 
rozbawić. Tymczasem Bóg dał córkę; myślę już znowu: otóż ją do domu 
przywiąże, ale i to nic: jak była, tak została. Dziecię z mamką poszło do 
czeladnej izby, a pani, gdy pozdrowiała, to ją wieź do Sandomierza, to 
sprawuj w domu bankiety, czy jest, czy nie ma za co. 
Aż tu i Krzysztoporski się zjawia. Tu jest, tu go nie ma, pokaże się i 
zniknie, i donoszą mi już ludzie, że liściki biegają. Źle, trzeba radzić. 
Jadę do starych Gallarów; ale Niemiec to sobie lekko waży, 
półuśmiechem, półniedowiarstwem mnie zbywa i poczyna, jakby nie znał 
się do tego, co szlachcicowi winien. Jejmość wciąż swoje, a gdym 
przyszedł do wymówek, ona w gniew. Jam także nie z kamienia, dość że 
przemówiliśmy się raz i drugi, i trzeci, a coraz kwaśniej z sobą: Aż 
jednego razu powracam do domu. Nie ma. Gdzie? Do Sandomierza. Już 
mnie ten Sandomierz kością w gardle siedział. Bez zapytania, bez wiedzy 
mojej, ale że to do rodziców, nie śmiałem nic powiedzieć i jadę za nią. 
Tu mnie przyjmują kwaśno, do żony nie dopuszczają i znowu najrzałem 
Krzysztoporskiego. Już nie żartem wziąłem się do rodziców i do niego, 
ale hałasu narobiwszy, przepędziwszy piekielnego gacha, gdym chciał 
żonę odebrać, nie dają. Odjechałem do domu, gdzie mi córeczka 
pozostała. Myślę: przegniewa się i przyjedzie: aż mija miesiąc drugi i 
słyszę: w konsystorzu zabiegi o rozwód. Aż mnie krew oblała, bo tu żal i 
sromota. Ja znowu do niej, ale gdzie tam! pozamykano — i dają mi znać, 
że stary Gallar nie żartem koło sprawy chodzi, a ludzie, com ich 
przepłacił, powiadają, że Krzysztoporski tam nieustannie koło niej. 
Cóż długo mówić? Rozstaliśmy się. Musiałem, rad nierad, na rozwód 
pozwolić, bo mi już i to życie dojadło. Jejmość zaraz, nie czekając, 
wybrała się za Krzysztoporoskiego. Jeno się to stało, aż z innej beczki 
poczęli i do majątku mi się biorą. Majątek był wprost zaprzedany, ani się 
wywikłać; przeczyć swojej robocie hańba, wyroku okazać niepodobna; 
na łascem został. Krzysztoporski goły, ona bez serca... Toczyła się jednak 
sprawa, toczyła i przegrałem ją, naciągawszy się po sądach, natraciwszy 
zdrowia, pokoju i życia. Jużem i postarzał, a tylko mi córka została 
jedyną pociechą, bo i ubóstwo przyszło i późny żal, a przyjaciele, jak 
wymiótł, przed biedą pierzchnęli wszyscy. 
Krzysztoporski, pamiętny sadła, com mu zalał za skórę, zajadle na mnie 
powstawał; odebrawszy mi żonę, zagarnąwszy majątek, jeszcze na sławie 
mi szkodził gdzie tylko mógł, ujmował. Już tego dalej ścierpieć nie 
mogłem, bo srogi ból był w sercu — i znowu wyzwałem go na rękę. Po 
długich ceregielach stanął. Ale cóż? Mnie z gniewu ręka drżała, on miał 
całą głowę i obciął mnie tylko. Wyleżałem, wykurowałem się i z reszty 
pozostałej majętności żyłem, jakem mógł, a i córka podrastała. Choć mi 
się ciężko za mój afekt wypłaciła Konstancja, jeszcze dla niej zostało 
jakieś w sercu uczucie, jako do matki dziecięcia mojego. Zresztą Bóg 
wie! 
Tu dochodzą mnie wieści, że i ona nieszczęśliwa. Pan Bóg jej oddał za 
moje. Krzysztoporski był w początku dobrym mężem, ale potem gdyby 
bisurman jaki obchodzić się z nią począł. Już jak to tam było, to było, a 
żal mi się zrobiło kobieciska. Wielem przez nią wycierpiał, przecież 
miałem ją zawsze za żonę i anim myślał o innej, choć wiek był po temu i 
trafiały mi się dobre partie, bo serce znarowione ciągnęło ku niej. Jeden, 
drugi z sąsiadów zaczęli mi prawić dziwne rzeczy o losie pani 
Krzysztoporskiej, aż mnie niecierpliwość porywała, ale myślę sobie z 
początku: a mnie co do tego? Jednakże z drugiej strony była to matka 
mojego dziecka. I tak, i owak myślałem, rozbierałem, rzucałem się, nie 
wiedząc, co począć, aż słyszę, a tu już ją Krzysztoporski zamknął w 
domu i jak w więzieniu trzyma, że biedna kobieta szaleje. Tu już i 
wytrwać było trudno. Zebrałem ludzi, kilku krewniaków, uzbroiliśmy się 
dobrze, porachowałi z czasem i nocką do dworu pana Krzysztoporskiego 
zajeżdżamy. 
Kilkanaście lat było, jak jej nie widziałem na oczy, a jednak mi coś w 
piersi zatłukło; gdym pod dom podjeżdżał... Ciemno było i cicho, a 
pusto; obeszliśmy domostwo, wszyscy spali — w jednej tylko izdebce na 
górce świeciło się mdłe światełko. 
Miałem ja z sobą człowieka, co mnie tam prowadził. Ten wwiódł nas do 
izby Krzysztoporskiego, że gdyśmy go już otoczyli, dopiero się zbudził, 
krzyknął na służbę (a ci już byli wprzód powiązani) i za oręż pochwycił, 
aleśmy od niego odebrali szable i rusznice. Naówczas, stanąwszy przed 
nim jak mściciel, spytałem go o wydartą mi żonę, co z nią uczynił? I 
mierząc do niego jak do psa, rozkazałem, by mi ukazał, gdzie była, i 
wytłumaczył się, jak się z nią obchodzi. „Nie moja rzecz — rzekłem — 
słuchać cię liczby, którą sąd ludzki i Boży weźmie z ciebie, ale ścierpieć 
nie mogę, by ta, która była żoną moją, znosiła niewolę. Jeśli więc okaże 
się nieprawdą, co na cię mam, jam winien, żem ci spokój zamącił; jeśliś 
winien, ja tę sprawiedliwość opieszałą przedstawiam”... 
Na te słowa pobladł Krzysztoporski, ale schwytany musiał wreszcie 
wieść do żony. Ażem zdrętwiał, gdym ją ujrzał na kłódki i klucze 
zamkniętą w górnej izdebce, samą jedną, w podartej sukienczynie, z 
włosem rozczochranym. Siedziała na ziemi tak wymizerowana. blada i 
straszna, że gdybym nie wiedział o niej, już bym jej nie poznał. Włos mi 
na głowie stanął... A byłać to przecież matka jego syna, bo mu zaraz w 
rok po świętokradzkim małżeństwie dała następcę. Wymógł na niej 
zapisy majątku, który mnie wydarli, a obawiając się widać zalotności jej, 
bo była do zbytku rozmiłowana w sobie i lekka niewiasta, tak ją 
niegodziwie zamknął. 
Kobieta zrazu przelękła się napadu tego i mnie nie poznała. 
Powiedziałem jej, z czym przyszedłem, żeby ją bronić i niegodziwego 
ciemiężcę upokorzyć. Popatrzała na mnie i zalała się łzami; padła mi do 
nóg, milczała długo, nareszcie głos jej powrócił. 
— Zbawco mój! — zawołała. — Jam ciebie nie była warta, byłam winna, 
wielem była winna! Bóg mnie pokarał, za resztę grzechów moich sama 
odpokutuję. Nie godnam cieszyć się dziećmi, nie godnam żyć z nimi, 
grzesznica wielka! Bóg mnie w tej niewoli i zamknięciu oświecił i 
poruszył; dziękuję ci, wyzwalasz mnie, abym resztę życia spędzić mogła 
na pokucie... 
— Gdzież chcesz iść? — spytałem, widząc, że się wybiera. 
— Gdzie mnie oczy nie ujrzą ludzkie i Bóg jeden widzieć będzie 
odpowiedziała. — Ale pozwólcie mi wprzód pożegnać i, choć niegodnej, 
pobłogosławić dziecię moje. 
Zeszliśmy z nią do alkierza, gdzie spał syn, którego płacząc ucałowała i 
pożegnała. Potem mi się jeszcze do nóg rzuciła raz drugi, prosząc, abym 
jej winę przebaczył, i wymógłszy na mnie, że jej szukać więcej nie będę, 
uszła zaraz nocą. 
— Cóż się z nią stało? — zapytał przeor. 
— Odtąd jej nie widziałem — kończył szlachcic powolnie — ale nie tu 
jeszcze koniec historii. Odeszliśmy Krzysztoporskiego we wściekłości i 
gniewie. którego pohamować nie mógł. Łajał mnie, aż do tego przywiódł, 
żem go wypłazował. Jakoś wkrótce potem umarł mu syn jedynak, a jak 
się to stało, wścieklej jeszcze obrócił zemstę swoją na mnie. Pozostała mi 
córka, którą wydać chciałem za uczciwego młodziana z sąsiedztwa. 
Krzysztoporski póty chodził, póki mi nie przeszkodził. Usunął się on, ale 
znalazłem jej drugiego i temu ją z błogosławieństwem poślubiłem. Nie 
skończyło się prześladowanie. Taiłem przed córką historię matki, by jej 
życia nie zatruwać, mówiłem zawsze, że umarła. Krzysztoporski, widać o 
tym uwiadomiony, wszystko opisawszy najszkaradniej, wybrał chwilę, 
by biednej kobiecie przesłać te czernidła, właśnie gdy wydawszy na świat 
córkę, leżała jeszcze chora. Przeczytała, rozbolała się i umarła... 
Pozostało mi tylko po niej to wnuczę i... 
Tu przeorowi przerwał słuchanie grzmot dział, lecz nim powstał, ścisnął 
za rękę starca i rzekł: 
— Bóg długo czeka na upamiętanie, a my wierzyć powinniśmy w Jego 
sprawiedliwość. Można mieć żal w sercu, ale nienawiści nie ; godzi się. 
Zły człowiek więcej godzien litości niż gniewu. A na wszystkie rany 
duszy jedno jest tylko lekarstwo — modlitwa... 
Tu powstał Kordecki, błogosławiąc uśpionej wnuczce starca, która, 
znużona podróżą, w pierwszej izdebce oparłszy się o ścianę zdrzemnęła... 
Grom dział wywołał przeora na mury. 
XV 
Noc cała zeszła bezsennie: jeszcze się nie byli oswoili zakonnicy i 
szlachta z wojną, która ich żelaznym opasała kołem; jeszcze każdy 
szelest, każdy krzyk ich przerażał; zdawało im się, że słyszą szturm, że 
widzą zdobycie; brzask wschodzącego dnia zastał wszystkich na nogach. 
Stosownie do rozkazów przeora, pomimo zajęcia nowego, które i 
mnożyła walka, nic nie zmieniło się w nabożeństwie, w obyczajach 
zakonnych. Dzwony ozwały się o swojej godzinie, zwołując na mszę do 
kaplicy Najświętszej Panny, gdzie odśpiewywano godzinki i prymarię. 
Gdy się to dzieje, Szwedzi plączą się dokoła i po wczorajszym popłochu, 
po spędzonej także bezsennej nocy, wygnani pożarem, z folwarku, 
szukają stanowisk nowych i zabierają się do silniejszego natarcia. Z 
murów widać oddziały, rozchodzące się w różne strony i zabierające 
robotników do sypania baterii. Główne obozowisko, które za 
przewodnictwem Wejharda w początku się było położyło poza spalonym 
folwarkiem, prawie przeciwko wrót zamkowych, przeniosło się na stronę 
przeciwną i część wojsk silniejsza przeszła, okrążając z nieufnością górę, 
od południa na północny wschód. Przy kościółku św. Barbary zostali 
tylko książę Heski z pułkownikiem Sadowskim, prawie u pogorzelisk 
folwarcznych się szykując. Miller po wczorajszym oglądzie twierdzy 
zrozumiał lub może miał to od szpiegów, że północna i północno– 
wschodnia część murów była słabsza od innych — w istocie tak było. Tu 
więc sam, przyparłszy się do Częstochówki, nie opodal od figury 
Zbawiciela stojącej na pochyłości, obrał nowe stanowisko i zamyślał 
sypać baterie dla dział, które z sobą, przyprowadził. Część twierdzy i tej 
strony, dachami gontowymi klasztoru górująca, zwrócona ku niemu, 
dawała nadzieję, że ją łatwo potrafi kulami ognistymi zapalić. 
Działa zaledwie były ustawione na dylach, które z pogorzelisk 
powywlekano i jako tako obrzucono ziemią; ledwie Miller przeszedł tu i 
żołnierza swego rozłożył, natychmiast grad kul sypnął się na klasztor. 
Jenerał nazywał to „d z i e ń d or y” dla zakonników, a Wejhard nie 
przestawał utrzymywać, że byle ich trochę nastraszono, zaraz się 
poddadzą; Kaliński potakiwał zdaniu hrabiego. Sadowski uśmiechał się, 
milcząc i ruszając ramionami. 
Dzwony właśnie na prymarię zwoływały, gdy grom dział i gdzieniegdzie 
padające nieszkodliwie kule bezsilne popłoch wielki zrządziły w 
podwórzach. Na pierwszą zabłąkaną kulę, co się potoczyla po bruku, 
okiem podziwu i strachu, rozbiegając się, wszyscy poglądali z daleka. 
Kordecki, który obchodził stanowiska, wobec wszystkich zbliżył się do 
miejsca, gdzie upadła, podniósł ją i głośno się odezwał: 
— Złożym ją na ołtarzu Bogarodzicy, ofiarując Jej boleść naszą. 
To mówiąc, wziął ją w połę habitu i poniósł do kaplicy. 
Z murów też już odzywały się działa jasnogórskie, odpowiedź na dzień 
dobry niosąc Millerowi. Jego wojska, wczorajszymi stratami 
nieulęknione jeszcze, cisnęły się tłumami od wschodu do północy, 
szykując się i stanowiąc. Pierwszy wystrzał w tę stronę przerzedził ich 
szeregi; widać było, jak się rozbiegać, mieszać i rozsypywać zaczęli, 
cisnąc na zgliszcza wioski. Kilka tam jeszcze domostw, szop i stodół 
stało nie podpalonych, i Miller kazał do nich cofnąć się swoim, którzy 
pod dachami broń swoją i rynsztunek składać poczęli. Sam, obrawszy 
kwaterę w chacie nie obalonej, rozsyłał starszyznę, by pilniejsze 
poczynić rozporządzenia sił, wystawionych przez chwilę na ogień 
twierdzy i w nieładzie rozproszonych. 
Zdawało się, że Szwedzi, korzystając z dalszych domostw nie dopalonej 
Częstochówki, tu się rozłożyć przy nich myślą, i sam miecznik, 
zobaczywszy to, plasnął aż w ręce. 
— Rychtować armaty na budowle, puścić na nie bomby ogniste... Jeszcze i 
to spalić musimy. 
Przeor, który stał za nim, nic już nie rzekł, ale widać było, że bolał. 
— Wola Boża! — odezwał się po chwilce. — Wola Boża! 
Dano chwilę Szwedom, żeby się bezpieczniej roztasowali po budynkach, 
których dachy słomiane były łatwą pastwą płomieniom. Po niejakim 
czasie, gdy sądzić było można, że już się w szopach rozgościli, część 
dział z twierdzy puściła kule ogniste. 
Jakby cudem wzniecony pożar rozgorzał natychmiast. Płomień z dymem 
wypędził żołnierza, i ujrzano go uciekającego żywiej, niż przyszedł. 
Broń, złożona w szopach, której uciekając pochwycić nie mogli, po 
chwili rozżarzona, strzelać poczęła do swoich. Żołdacy rozpierzchli się 
na wszystkie strony i kupami podbiegając bliżej murów, padali od kul 
Jasnej Góry. Widać było przestrach, zamieszanie i złość Millera; trąby 
żywo zaczęły zwoływać ludzi; mundury szwedzkie uścielały górę... 
biegali, mijali się, uciekali ku dołowi. 
— Dzięki Bogu — rzekł pan Zamojski. — Udało się, jakeśmy chcieli. 
Szwedzi wyparowani z budynków, strata w ich szeregach znaczna. 
Dobrze i to na początek; nie chwaląc się, rozporządziłem, jak należało. 
Obrócił się do przeora z uśmiechem zadowolenia, ale na twarzy kapłana 
wyczytał smutek. 
— Cóż to, wasza przewielebność, witacie pomyślność twarzą tak posępną? 
— Czyż pomyślność taka może radować kapłana? — odparł Kordecki. — 
Konieczność tylko czyni z nas żołnierzy, a widok tych umarłych w 
grzechu... w złości, jak nie ma boleć i smucić? 
— Na to wojna — rzekł Zamojski — lecz jeśli myślicie tak opłakiwać każdą 
nieprzyjaciela stratę... 
W tej chwili uwaga ich odwrócona została sceną szczególniejszą. Z fosy 
pod murami klasztoru wysunęła się postać niewieścia w płachtach 
białych, jakby mara z grobu wstająca. Ze śmiechem poczęła witać 
Szwedów i kłaniała im się od ust, wskazując na bramę klasztoru, na 
kościół i mury. 
— A, to nasza żebraczka — rzekł przeor. — Dziwna rzecz, jak jej to 
wszystko nie zastrasza, nie schroniła się nawet do klasztoru. Kostucha 
wyszła ze swojej kryjówki śmiało i w oczach wszystkich poczęła, 
powolnym krokiem obchodząc mury od strony północnej, coraz się 
schylać ku ziemi, jakby co zbierała. Ogień Szwedów, acz nie zawsze 
dosięgający murów, z tego właśnie boku był najżywszy. Kule padały tu i 
ówdzie, na wpół w ziemię wryte, niektóre bezsilnie zostały na wierzchu, 
inne, od murów odskoczywszy, toczyły się z przeciwnego brzegu ku 
fosom. Wśród nich Konstancja spokojnym krokiem szła, śpiewając i 
zwiesiwszy płachtę u pasa jak kobiety, co na grzyby wychodzą, poczęła 
podnosić, zbierać je i w fartuch składać. 
Zamojski stał osłupiały. 
— Wielka dla nas nauka — rzekł ze zdumieniem — jak się tu nam chlubić z 
męstwa! Ona go ma więcej od nas i więcej wiary niżeli my wszyscy; 
patrzcie. jak śmiało idzie i zbiera, aż Szwedzi posłupieli. 
Kordecki łzy miał w oczach, serce mu biło. 
— Tak nieulękli, tak ufni, tak weseli powinniśmy być wszyscy — rzekł 
powoli. 
XVI 
Miller, niedługo w szopie na częstochowskich zgliszczach 
posiedziawszy, musiał się z niej wybierać i rozkazał nieco opodal na 
rumowiskach namiot swój rozbić. Na twarzy jego malował się gniew i 
upokorzenie tym gwałtowniejsze, że sobie poczynał jak z mnichami, a 
znalazł w nich ostrożność, przebiegłość i znajomość najlepszych 
żołnierzy. Z każdego opuszczenia się jego i błędu korzystano 
natychmiast, a poczynione ofiary oznajmowały, że klasztor myśli się 
bronić do upadłego. Chodził i mruczał. Wejhard, który go tu sprowadził, 
nie pokazywał się teraz; wściekając się, wysyłał po niego posłańców, aż 
nareszcie hrabia, nie mając powodu i wymówki, przybyć musiał. 
Miller spotkał go zaraz wyrzutami. 
— Widzicie — rzekł ze złością — tu co innego wcale się święci; to się 
zabiera na zapalczywą obronę, tracimy czas i ludzi. 
— Prawdziwie, nie pojmuję — rzekł Wejhard łagodnie. — Oni się bronić 
nie mogą, targują się tylko o poddanie, o warunki... 
— A, śliczny mi targ — zawołał Miller. — W zadatku, patrz, co trupa! 
— Przypadek! Przypadek! — rzekł Wrzeszczewic. 
— Co? I spalenie folwarku, i tych szop? I ci pobici? To wszystko ma być 
przypadek? 
— Ale powtarzam jenerałowi, mnisi bronić się tak długo nie mogą — 
zawołał Wejhard. — Z czym? Ze stu kilkudziesięciu ludźmi przeciwko 
dziewięciu tysiącom? Ani biegłych dowódców nie mają. Wysilili się 
dzisiaj, trochę im też szczęście, trochę, nieostrożność nasza posłużyła, i 
po wszystkim. 
Miller odwrócił się z gniewem. 
— Ale to tak trwać nie może! — odezwał się wysapawszy. — Potrzeba 
kończyć. 
— Skończymy, jenerale; niech Kaliński jedzie do klasztoru i pocznie się z 
nimi targować. 
Miller wskazał tylko ręką Kalińskiemu klasztor. 
— Ruszaj, pułkowniku — rzekł — a żwawo, i przynoś mi punkta od 
mnichów; nie, to klasztor w perzynę obrócę! 
Pan starosta bracławski, któremu wcale nie smakowały kule, świstające 
dokoła klasztoru, i szwedzkie, i częstochowskie, kwaśną dosyć zrobił 
minę, ale grać rolę statysty i mieć sobie powierzone traktowanie 
pochlebiało mu z drugiej strony; zresztą Miller wymówek nie cierpiał, 
potrzeba było słuchać. 
Kaliński siadł na konia, przodem na jakie dwieście kroków jednego i 
drugiego żołnierza wyprawiwszy z białą chorągwią, i okrążywszy poza 
kapliczką św. Jakuba, ostrożnie zbliżył się ku bramie. Kule świstały 
tymczasem, a w drodze, wskutek ich nieregularnego biegu, tysiąc uwag 
moralnych czynił sobie pan starosta, czując dreszcz przechodzący po 
skórze. Kaliński był człowiekiem bez siły i charakteru, bojaźliwym a 
dumnym, pragnącym wyniesienia i płaszczącym się dla niego, 
wymownym kłamcą i wzorowym pochlebcą; właśnie podobnego mu do 
traktowania, potrzebowali Szwedzi. 
Na wezwanie trębacza otwarła się furtka i starosta, z oczyma 
zawiązanymi, wprowadzony został sam jeden wewnątrz twierdzy.
W milczeniu prowadzono go korytarzami i gdy chustka opadła mu z 
czoła, znalazł się w definitorium, naprzeciw krzyża i obrazu Matki 
Boskiej. Przeor siedział w krześle, kilku zakonników w ławkach, kilku 
szlachty stało z boku. Kaliński miał zupełnie pozór obwinionego, którego 
stawią przed trybunałem. Spłoszony przez chwilę i niespokojny jeszcze 
po przejażdżce, opamiętał się rychło i odezwał słodkim powitaniem. 
Ukłon zbyt grzeczny, by serdeczność zwiastował, odpowiedział mu na 
nie. 
— Przychodzę tu już raz drugi — odezwał się starosta. — Ojcowie kochani, 
przychodzę z radą, serdecznym napomnieniem. Nie myślcie, by nas, 
Polaków, nie kosztowało, co czynimy; ale przekonani jesteśmy, że się 
poświęcamy dla waszego dobra. Nasza tu przytomność, tyle nas samych 
bolejąca, jest jakby ochroną od okropności, jakie by was od Szwedów 
spotkać mogły, gdybyśmy między nimi a wami nie pośredniczyli, nie 
stali... 
— Ale o cóż tu idzie, panie starosto? — spytał, zimnym zagadnieniem 
przerywając czułą mowę, Kordecki. 
— O cóż ma iść, jeśli nie o prędkie poddanie? — kończył Kaliński łagodnie 
i z pozorem głębokiego uczucia. — Zaklinam was, nie narażajcie się! 
Jestli to podobna w kilkuset ludzi, przypuszczam nawet w tysiąc 
żołnierza, oprzeć się takiej sile?... Zmiłujcie się sami nad sobą, chciejcie 
zimniejszym okiem wejrzeć w to, co czynicie. Nie znacie Millera, nie 
macie pojęcia potęgi Karola Gustawa:.. nie wierzycie może, że cała mu 
już Polska przysięgła. 
— O! Niecała, panie starosto — oburzył się ksiądz Kordecki — i da Bóg, 
odprzysięgną się go tak rychło, jak mu przysięgli pośpiesznie, nowi jego 
poddani. 
Starosta zarumienił się, ale jakby tego nie brał wcale do siebie, mówił 
dalej: 
— Nie znacie Millera; jest to wódz najbieglejszy, pełen przebiegłości, 
umiejętności, doświadczenia, energii, dowcipu... Łagodnie z nim 
postępując, dobry i łaskawy, przyjaciel Polaków największy. 
Pan Zamojski mimowolnie się roześmiał. 
— Ta przyjaźń — rzekł nawiasem — jawna i dowodów nie potrzebuje, pełne 
są jeneralskie wozy polskich pamiątek; tak nas kocha, że zewsząd coś 
zabiera. 
— To są potwarze! To są potwarze! — odparł starosta. — To żołnierz 
winien, nie wódz. 
— Za żołnierza zawsze wódz odpowiada — dorzucił miecznik. 
— Wojna! Czasy takie! — kończył nie zważając Kaliński. — Powtarzam, 
Miller jest wódz wielki. Jego myślą ubezpieczenie Polski od najazdów, 
bo taka wola dobrotliwego monarchy naszego Karola Gustawa. 
Potrzebuje się tu umocnić na granicach Śląska i musi zająć Częstochowę, 
jedynie dla dobra całego kraju naszego. Poddanie się wasze jest 
nieuchronnym, ale może być dwojakie: dobrowolne, a zatem łaskawe ze 
strony jego, lub zmuszone, więc gniewne i mściwe. Jeśli go 
rozdrażnimy... 
— Nie mieszajmy spraw, panie starosto — przerwał poważnie Kordecki. — 
Raczcie mówić o nas z osobna... 
Jakby nie słysząc, Kaliński ciągnął dalej: 
— Jeśli go rozdrażnicie, stanie się srogim i nieubłaganym. Ogniem i 
mieczem mścić się będzie. Przebaczać zwyciężonym, a nękać 
zuchwałych — to prawidło wojenne. Wierzcie mi, ojcowie, chwili nie ma 
do stracenia. 
Wysłuchał tej mowy Kordecki dosyć cierpliwie, a gdy Kaliński skończył, 
odezwał się łagodnie: 
— Jakim to prawem napadnięta została Częstochowa, powiedzcie mi, 
miłościwy panie, skąd na to przyszły rozkazy? 
— Jak to? — zawołał Kaliński zdumiony. — Jakim prawem, pytacie?... 
— Bo my tej napaści nie pojmujemy i rozumieć jej powodu nie możem. 
Król jegomość szwedzki — dodał z przyciskiem — nie tylko że tego nie 
rozkazał, ale wolą jego było, żebyśmy zostali spokojni i bezpieczni; 
weźmijcie i czytajcie. 
To mówiąc podał staroście papier z wielką pieczęcią Karola Gustawa. 
— Co to jest? Co to? — zdumiony, chwytając w drżące ręce podane pismo, 
zawołał Kaliński. 
Był to list Karola Gustawa, dany dnia 30 września w Kazimierzu pod 
Krakowem, zapewniający Częstochowie bezpieczeństwo od najazdów i 
napaści wojsk szwedzkich. 
— Jenerał ma zapewne późniejsze rozkazy — odparł przeczytawszy poseł. 
— Ale że my o nich nie wiemy — rzekł przeor — i sądzim, że późniejsze 
pierwszym obietnicom przeciwne być nie mogą, mamy więc Millera za 
rabusia i napastnika. 
Starosta się ofuknął zaperzony. 
— To więc cała wasza odpowiedź? — rzekł po chwili. 
— Cała i bardzo prosta — odpowiedział przełożony. 
— Poślijcież sobie z nią zakonników swoich — zawołał starosta — bo ja jej 
nie poniosę. 
— Ojcowie! Którzy się z was ofiarują? — spytał Kordecki. 
Wszyscy prawie przytomni okazali gotowość, a z nich dwaj, Tomicki i 
Mielecki, wskazani zostali przez przeora i natychmiast, odebrawszy 
polecenia, wyszli do obozu. Kaliński, usiłując jeszcze kilkakroć i 
różnymi sposoby niepokonanych zakonników zastraszyć, odszedł na 
koniec kwaśny i gniewny. 
— Wkrótce tu inaczej przyjdziemy — zamruczał dumnie, zatrzaskując 
drzwi sali. 
Gdy białe suknie paulinów ukazały się od twierdzy, Miller, który swoich 
szykował właśnie, spojrzał na wskazanych mu przez Wejharda mnichów 
z triumfem i dumą. 
— A przecież — rzekł — idą, opamiętali się nareszcie! 
Wejhard tylko się uśmiechnął. 
— Byłem tego pewny, jenerale; opierać się myśli nawet nie mają; to proste 
i jasne niepodobieństwo. 
Wysłano zaraz kilku żołnierzy i wkrótce ojciec Marceli Tomicki stanął 
przed Szwedem, który, siedząc na pniaku pokrytym kobiercem z herbami 
polskimi, zabierał się uroczyste dać posłuchanie. 
— No, cóż powiecie? — spytał, spoglądając na nich wzrokiem pańskim i 
ośmielić pragnącym. 
— Przyszliśmy — odparł ksiądz Tomicki — wyrazić waszej ekscelencji 
podziwienie nasze: nie możemy pojąć, co znaczą pierwszy i drugi teraz 
napad tak gwałtowny na klasztor nasz, wbrew wyraźnej woli króla 
jegomości szwedzkiego, którego listy zapewniają nam spokój 
bezpieczeństwo. Nie możemy w was uznać wodza szwedzkiego, gdy 
idziecie przeciwko rozkazom wyższym, a tym mniej traktować z wami 
nie możemy, zastanawiając się... 
Jeszcze tych słów nie dokończył ksiądz Tomicki, gdy Miller, jak 
piorunem rażony, z siedzenia się pochwycił. 
— Co to jest!? — krzyknął. — Wy śmiecie mi to powiedzieć, że nie chcecie 
traktować ze mną! Że mnie nie uznajecie wodzem! Wiecie, że władza 
moja jest nie ograniczona niczym, że z buntownikami mogę się wszędzie 
rozprawiać i karcić ich, jak mi się podoba, i że gdybym was obu na 
suchej wierzbie powiesić kazał, włos by mi za to nie spadł z głowy? 
— Panie jenerale — rzekł Tomicki — nie buntujemy się wcale, nie przez 
zuchwalstwo to mówimy, jątrzyć was wcale ani byśmy chcieli, ani pora; 
ale rzecz jest wielkiej wagi, potrzebuje namysłu, wymaga ostrożności. 
Mamy listy bezpieczeństwa, które składamy, mamy wyraźną wolę 
monarchy. 
— A już to jego woli nie jestem dla was wiarogodnym tłumaczem? — 
zawołał Miller w gniewie. 
Zakonnicy umilkli, jenerał odwrócił się ze złością od nich i rzekł. 
— Idźcie sobie! Idźcie! Ale zapowiadam wam, że tu kamień na kamieniu 
nie zostanie, ani się wasze bałwochwalskie świętości obronią moim 
działom. Precz! 
Tak odprawiwszy mnichów, wpadł na Wejharda. 
— Słyszałeś, hrabio? — zakrzyczał z gniewnym śmiechem. — Słyszałeś to 
zuchwalstwo wygolonych pałek? Ja się mam przed nimi tłumaczyć? Ja 
usprawiedliwiać z tego, co czynię! To nie są mnisi, to nie bojaźliwi 
starce, jakimiście mi ich wyobrażali, nie zdziecinniali ludzie, ale 
przebiegli i chytrzy zwodziciele i oszusty! ... 
Ogień tymczasem w ciągu tych parlamentacji z obu stron nie ustawał, ale 
dziwnym skutkiem położenia wojsk i klasztoru, śpiesznego urządzenia 
się Szwedów, kule ich dnia tego rzadko dosięgały twierdzy jasnogórskiej, 
żadnej w niej nie czyniąc szkody, a oblężeni puszkarzami swymi, 
jakkolwiek mniej doskonałymi, spaliwszy w nocy folwark, z rana ostatki 
Częstochówki, teraz kładli trupa co chwila. Nie można tego jednak było 
wcale przypisywać Wachlerowi, który niechętnie koło dział chodził, 
mruczał, poglądając na potęgę szwedzką, źle wróżąc klasztorowi, z musu 
tylko spełniając rozkazy. 
Już się zbliżał wieczór, gdy jenerał, wydyszawszy się, wyłajawszy 
wkoło, kto mu się na oczy nawinął, kazał szukać w skrzyni papierów 
ordynansu królewskiego, polecającego mu zająć Częstochowę, 
Bolesławiec, Wieluń i Krzepice razem. List to był dawnej daty, bo 
Szwedzi nie od dziś w Krzepicach i Wieluniu siedzieli, a zatem 
poprzedzał później wydany do paulinów w Kazimierzu, ale nie został 
odwołany. Zawsze do posyłek używając Polaków, Miller i tą razą 
niejakiego Kuklinowskiego z regimentu konnego pchnął z nim do 
klasztoru, choć się ten nieco od honoru poselstwa wymawiał i składał 
różnymi racjami, byle nie iść do Częstochowy; kazano jednak, musiał. 
XVII 
Była już noc prawie, gdy list ten doszedł do rąk Kordeckiego. Znajdował 
się on w swojej celi z kilku zakonnikami, miecznikiem, panem 
Czarnieckim i Małachowskim. Działa z obu stron o zmierzchu ustawać 
poczęły, a rozkaz przeora, dany na murach, aby poprzestać ognia, skoro 
Szwedzi niepokoić twierdzę ustaną, ściśle i ochotnie spełniony został. 
Profes Rudnicki przyniósł pismo i wprowadził Kuklinowskiego, którego 
nie odprawiono, zasłaniając się spóźnioną porą i odkładając na jutro. 
— Ha! Zobaczymy też, co nam jenerał pisze! — rzekł, rozpieczętowując, 
Koredecki. 
— Ciekawym — dodał pan Zamojski — ale choćby się lizał, nie bardzo mu 
dowierzam. Cóż to ja widzę! — zawołał, rzuciwszy okiem na papier — 
wszak ci to wyraźny rozkaz króla jegomości zajęcia Częstochowy. A co, 
księże przeorze, nie mówiłem, żeście się źle wzięli i że z tej beczki nie 
należało poczynać? Otóż zbili nas z tropu! Pokonali nas, jakem poczciw, 
patrzcie! Stoi czarno na białym: zająć Częstochowę! A co teraz 
poczniemy? 
Wszyscy zdawali się mocno zafrasowani, tylko przeor się uśmiechnął. 
— Bynajmniej to nie przekonywa — rzekł spokojnie. 
— Wy się śmiejecie, ojcze, a to źle, bo nie zaprzeczycie, że nas spędził ze 
stanowiska. 
— Nie, kochany mieczniku. 
— Jak to? Mówicie, nie ma rozkazu królewskiego, a on wam okazuje 
rozkaz jego, i w dodatku przysłał własnoręczny; chyba zażądacie, żeby 
był w aktach grodzkich poświadczony. 
— Jużciż to prawda! — dorzucił pan Piotr. — Wcale to nie moja rzecz; bić 
się to, ale w te korowody z nimi wchodzić — nic potem. Każcie na każdy 
list ognia dać. Posłańców nie puszczać, bo to wszystko szpiegi; 
rokowaniom wszelkim dać pokój i siec... taka moja rada. 
— Dlaczegóż, panie Piotrze, nie mamy używać wszelkiej broni godziwej, 
jaka się trafia? — zapytał Kordecki. — I owszem, słowami z nimi walcząc, 
mniej się może krwi przeleje. 
— Ba! Ale nas tymi chytrościami pokonają... pismo to niebezpieczna 
rzecz... 
— Nie, panie mieczniku; nie, panie Piotrze; przy pomocy Bożej i tego się 
nie ulękniemy. 
— Ależ na przykład tu argument niepokonany, jak go zgryźć? 
— Bardzo łatwo. 
— Przynajmniej ja, w pokorze ducha, niemożność uznaję — rzekł kłaniając 
się Zamojski. 
— A taka rzecz prosta i jasna — .mówił z uśmiechem przeor, wskazując na 
kartę. — Częstochowa to miasto Częstochowa, zrozumcie mnie; klasztor, 
czyż nie wiecie, że się zowie zawsze i wszędzie Jasną Górą, po całym 
świecie słynąc pod tym nazwaniem? Niechże sobie Miller zajmuje 
Częstochowę, a Jasnej Góry mu .nie damy. 
Ze wszystkich ust razem wyrwał się wykrzyk radosny i wesoły. — 
Doskonale i wybornie, księże przeorze dobrodzieju! Ślijmyż mu zaraz 
zwycięską odpowiedź. 
— Czekajcie, nie mamy czego śpieszyć — odparł zakonnik. — Dziś już noc, 
dobrze nam i kilka godzin mieć w zysku; jutro, i to nierychło, poślemy do 
niego z listem... Musimy godzinę każdą cenić, bo ta chwila życiem 
ludzkim się płaci; zwlekać, marudzić, targować się, na tym rzecz... 
Z uszanowaniem, w milczeniu znowu spojrzeli na przeora przytomni i 
słowem mu się nikt nie sprzeciwił: trafiał do przekonania wszystkich. 
— A teraz — dodał Kordecki do szlachty — pójdźmy mury obejrzeć i 
żołnierza pokrzepić. 
To mówiąc, narzucił płaszcz i poprzedzając gości, ruszył ze swej celi ku 
korytarzom w podwórce, od strony północnej zaczynając przegląd 
hetmański, z wodza powagą, natchnieniem, ze spokojem kapłana, z 
męstwem żołnierza. Działa już wszystkie milczały. Rozpalone ich 
paszcze dymiły jeszcze wśród chłodu nocy, okrywając się parą, jakby ze 
znużenia, przy nich leżał lud, puszkarze pod namiotkami, jedni modląc 
się na różańcach, drudzy pożywając posiłek wieczorny, inni gwarząc o 
wypadkach dnia tego. Żadna śmierć nie zasmuciła początku walki w 
twierdzy; a choć Miller silił się wyłom zrobić w słabszych murach od 
północy, to jeszcze i jednej nie skruszył dotąd cegiełki. W jednym 
miejscu weselszy śmiech i gwar ludzi zastanowił przeora. Jakaś postać w 
ciemności, na mur się prawie wdrapawszy, rzucała coś żołnierzom. 
Przelękły Zamojski; widząc kogoś z zewnątrz się wydobywającego, 
poskoczył z wołaniem: 
— Kto to? Co to jest? 
Głowa w płachty owinięta odpowiedziała mu zza muru: 
— Sługa Matki Boskiej! Nic to, mieczniku dobrodzieju, nic! To ja, stara 
sługa Najświętszej Panny Częstochowskiej, przyniosłam żołnierzom 
trochę szwedzkich gruszek. Sama już nie ukąszę ich, bo zębów nie mam; 
oni niech się pożywią. 
— Jakież to gruszki szwedzkie? — podchwycił Zamojski. 
Żołnierze się śmiali i zbierali po blankowaniu rozsypane kule różnego 
kalibru, które stara żebraczka im rzucała, uzbierawszy ich od rana dobry 
zapas. Przeor nadszedł i twarz mu się rozpogodziła. 
— To nasza ranna, którąśmy to widzieli pod murami, pomocnica. 
Widzicie, w amunicję nas opatruje. Weźcie, weźcie, od przybytku głowa 
nie boli, i to dar Boży; kto wie, jak długo się pociągnie oblężenie, zapas 
nie szkodzi. 
— Ale jakże się na mur wdrapała? — spytał miecznik. 
— Bóg to wie — odpowiedział Kordecki. — Źle tylko, że może 
nieprzyjacielowi wskazać drogę. 
— Nie bójcie się, nie bójcie; Szwed tu nie wlezie rzekła Kostucha — to 
moja chata, a ja swojego kąta obronię... Po murze, jak po schodach, a tu i 
bramka jeszcze, i gzymsy... Nic osobliwego nie dokazałam. Brat Paweł 
puścić nie chciał, musiałam tędy oddać, co się zebrało... Dobranoc 
panom, bo i mnie czas odpocząć, życzę spokojnej nocy! Szwedzi śpią — 
sza! Nie budźmy licha, kiedy śpi... luli, luli! 
Głos schodził; słabnął i ustał... 
XVIII 
Nazajutrz była niedziela i święto Ofiarowania Najświętszej Panny. 
Oblężenie nie mogło przerwać nabożeństwa uroczystego, które przeor 
rozporządził wcześnie ze zwykłą wystawnością, bo to był dzień Patronki, 
dzień Jej pamiątką uzacniony, który wśród niebezpieczeństdwa 
obchodzić chciano gorliwiej jeszcze niż zwyczajnie. Kordecki sam 
śpiewał sumę przed ołtarzem Maryi z tym świętym przejęciem, z tym 
zapałem ognistym, co jak iskra rozpala, kogo dotknie; i gdy dnia tego 
przypadające we mszy słowa odśpiewał: Dusza moja pożąda i omdlewa, 
pragnąc wnijść do domu Bożego, serce moje i ciało drżą z radości do 
Boga żywego — znać było, że wyrazy te płynęły mu z duszy, że ich 
zimno nie powtórzyły usta, ale się wyrwały z uczuciem, z uniesieniem i 
zapałem... 
I mury kościoła drżały od śpiewu, od muzyki, od dzwonów bicia, a 
Szwed, jakby zawstydzony — milczał. 
Ksiądz Jan Stradomski miał dnia tego rzewne kazanie, które poruszyło 
serca wszystkich i wlało męstwo w zlęknionych, potrzebujących 
nieustannej podniety, aby ich duch nie opuścił. Twarz Kordeckiego jasna, 
ufna, blaskiem wiary świecąca, była drugą mową całą, była najlepszym 
bodźcem do odwagi... Na jego ramionach leżały losy tylu ludzi, świętości 
tak drogich, a on stał spokojny. Z wołaniem do Boga: „Święty” znowu 
wyszli wszyscy obejść mury z Przenajświętszym Sakramentem. 
Wysunęły się chorągwie, powiały z wiatrami wizerunki świętych, 
srebrny krzyż dźwignął się nad strzelnice, wysypał się za nimi .lud 
gromadnie. Szwedzi patrzeli w zdumieniu, osłupieniu, jak na coś 
niepokojącego dla nich, na ten spokój modlitwy po wczorajszym dział 
grzmocie. Śpiewy przejmowały ich jakimś niepojętym strachem. Gorzej 
było w obozie polskim: tu zgryzota sumienia, tu żal ciężki panował: 
wszyscy z odkrytymi głowami witali procesję daleką, czując 
przytomność Bożą na tych uświęconych murach. Ich dłonie, skalane 
podniesieniem oręża na świętości własne, ciężyły bezwładnie, nie mogąc 
złożyć się do modlitwy, spadały ku ziemi; czoła pokutniczo kłoniły się, 
przyklękały kolana, dreszcz przejmował, a ze śpiewem, co ich dochodził, 
zdawały się słyszeć przekleństwo, odrzucenie, wyrok skazujący ich na 
wyłączenie z bratniego grona, które krzyż łączył. 
Milczenie głuche, przeciągłe, grobowe, westchnieniami tylko przerywane 
panowało nad tą częścią. obozu; szwedzkie bluźnierstwa, śmiechy 
bezbożnych, co urągali uroczystości, nie mogąc jej dzielić wobec tej arki, 
którą niesiono na postrach Filistynów, miotane obelgi i przekleństwa 
najboleśniej Polakom czuć się dawały. Widzieli dziś, komu rękę podali, 
kogo posiłkowali i przeciw komu; poznawali, że samobójcy targnęli się 
na siebie samych, na to, co mieli najdroższego w świecie — na wiarę! 
Kto by wówczas spojrzał na Polaków w obozie szwedzkim stojących, na 
pobladłe ich twarze, na zmartwiałe usta, chmurne czoła, nie wróżyłby 
Gustawowi długiego związku z nimi. Wobec religijnego obrządku 
odskoczyły od siebie te dwie związane, ale nie zrosłe części nieforemnej 
całości i groźno patrzyły jak wrogi. Wejhard nawet, nie-Polak, katolik 
tylko, udając wesele, czuł się niespokojnym; dźwięk dzwonów i śpiew 
zdawały mu się czynić wyrzuty. 
Miller także patrzał, niecierpliwił się trochę, ale mu to było obojętne. 
Żartować by był chciał, a żart mu nie szedł, bo za czary jakieś uważał ten 
obchód; a czarów się obawiał. Odwracał głowę, krył oczy, rzucał się 
niespokojny, rad, żeby to rychlej ustało. 
— No! Długoż ci mnisi, pod pozorem nabożeństwa, zwodzić i nudzić 
mnie będą? — zawołał w ostatku zniecierpliwiony. — Każę dać ognia do 
ich chorągwi i bałwochwalczych obrazów!... Czemu mi nie przysyłają 
odpowiedzi? A! Tyś katolik — odwrócił się do Wejharda z przekąsem — 
powiedzże, długo to jeszcze potrwa? 
— Skończy się około południa — odpowiedział hrabia poważnie. 
Ale i południe nadeszło, a z klasztoru śpiewy, dzwonów dźwięki 
dochodziły, procesja krążyła jeszcze, powiewały chorągwie. 
Gdy tak pobożnie za Świętym Ciałem umęczonego Boga idą wszyscy 
dokoła murów, ledwie chorzy i niedołęgi pozostali po izbach — stary 
Lassota wywlókł się także z wnuczką swoją, a Krzysztoporski w tłumie 
szlachty siwą, ołysiałą głową, ponurą i groźną górował. Wzrok jego, 
zasępiony brwią nawisłą, a zimny i chmurny, ciężko obracał się dokoła; 
szedł, ale się nie modlił, jakby mu kamień usta nacisnął. Postać to była 
poważna, lecz straszna: starzec z wyrazem siły i niepokonanej woli na 
czole, ustami dumnymi, silnymi barki i ruchami gwałtownymi jak dusza. 
Znać było w rysach, znać w zmarszczkach głębokich, że silne 
namiętności życie jego przepaliły, że cierpiał, używał i bolał, a walczył, 
nie poddając się do końca. Ciężka szablica wlokła się za nim, brzękając 
po bruku, jakby się na niego skarżyła; jedną ręką trzymał się w bok, w 
drugiej niósł pogniecioną czapkę z kitą. Oblicze to, podniesione nad tłum 
wzrostem Krzysztoporskiego, przerażało zamarłym na nim wyrazem 
uporu i samowoli. Znać myślą był gdzie indziej, bo wzrok błądził 
nieuważny, szklany, to tu, to ówdzie zwracając się, z jedną ciągle, dziką 
obojętnością, z duszy na wierzch wypędzoną. 
Opodal nieco szedł Lassota, złamany wiekiem, wsparty na wnuczce, 
tylko na twarz dziwny występował mu rumieniec, bo czuł, choć nie 
widział jeszcze nieprzyjaciela swojego w tłumie. I chciał się modlić, a 
zrywała mu się w ustach poczęta modlitwa; drgał, ile razy go kto dotknął, 
na każdy szelest głowę odwracał, słowa marły na wargach, oko z księgi 
zbiegało na lud, z ludu na księgę. Hanna podtrzymywała go i śpiewała 
pieśń szybko, żywo, jakby nią chciała myśl jakąś w sobie przygłuszyć, 
czegoś zapomnieć, do czegoś się ośmielić. 
Podniesiona głowa Krzysztoporskiego, wciąż z obojętnym wejrzeniem, 
stała nad tłumem i długo, długo wzrok jego szklany nie objawiał nic 
krom jednostajnego cierpienia. Nagle oczy jego zaiskrzyły się, zabłysły, 
jak ogniem piorunowym, głowa rzuciła się na ramiona, wargi zatrzęsły 
się konwulsyjnie i włos pozostały na czaszce zdawał najeżać; ręka 
ścisnęła szablę, posunął się żywo — i stanął. Ale lud popychał go z sobą i 
unosił dalej. Szedł, ale już inaczej, krokiem urywanym, namiętnym, 
jakby go co pędziło i wstrzymywało. Oczy, utkwione w jedno miejsce, 
znijść z niego nie mogły: zobaczył Lassotę, a przy nim dziecię, pociechę! 
On nie miał nikogo; jego życie płynęło jak krwią zakrwawiony strumień 
wśród błot zapadłych. Tamtemu Bóg promieniem jasnym ustroił czoło 
zmarszczone; jemu wszystko odebrał i zostawił go samego, znękanego, 
zbolałego. Chęć zemsty przeleciała przez głowę, złość i gniew obudziły 
się w sercu, ale oko padło mimowolnie na Ciało Chrystusa... na świętość. 
I czy raz pierwszy w duszy jego obudziło się coś niepojętego, ręka 
opuściła szablę, wzrok upadł na ziemię, piersi ulżyło westchnienie. 
Zastanowił się i tłum go popychał, a wzrok jego znowu padł na żywego 
Boga; Krzysztoporski uczuł się świętokradcą, idąc z uczuciem zemsty za 
Tym, który wszystko zabójcom swoim przebaczył. Ale to była chwila 
tylko, chwila jak promyk słońca w zimie, przelotna i krótka, i 
Krzysztoporski znowu zapłonął gniewem, znów chwycił oręż, znów oko 
krwawe, posępne, straszne żądzą zemsty zwrócił na starca, jakby go nim 
chciał pożreć. 
I rzekłbyś, że tę potęgę wzroku uczuł schorzały starzec: zadrżał także, 
zaniepokoił się, zatrzymał, siły go opuszczały; odwrócił oczy i wrogie 
wejrzenia spotkały się z sobą. Zwarli się jak mieczami, jakby barki z 
barkami się ścięły. Nic odmalować nie potrafi tej chwili krótkiej, w której 
ich oczy same stoczyły walkę śmiertelną: wlepili je w siebie, jakby się 
wyzywali, a żaden ustąpić nie chciał, i stali oba, i patrzeli, a jedli się 
wzajemnie. Całe życie, cała siła ich zbiegła do zakrwawionych oczów; 
uczuli, jakby życie przez nie uciekało, i po walce złamani zostali i 
bezsilni. Krzysztoporski stał jak wryty, wnuczka ciągnęła starca; on 
pierwszy wrócił do modlitwy ustami, choć jej jeszcze zakrwawione serce 
nie rozumiało długo, pierwszy on przebaczył w imię Boże. 
Nikt nie spostrzegł tego dramatu jednej chwili, nikt, a raczej jedne tylko 
obce oczy. Stara żebraczka, którą wpuszczono do twierdzy na 
nabożeństwo z resztą kul, co ich wczoraj przez mur przerzucić nie 
zdążyła, szła także za procesją, ale ze zmienioną twarzą. Wzrok jej 
osmutniały i niespokojny wyszukał w tłumie tych dwóch ludzi i wracał 
ku nim nieustannie. Śmiech, co jej usta wyginał zwykle, zbiegł z warg 
zmarszczonych, które posępny wyraz przybrały. Szła i patrzała, a oczy jej 
rade by się rozedrzeć na dwoje; to padały na starca, to na 
Krzysztoporskiego, z litością i strachem na przemian; to na Hannę, na 
którą z niewysłowionym miłości spoglądała wyrazem. Długo tak szła aż 
pod drzwi kościelne, i gdy się dwaj nieprzyjaciele zwarli oczyma, 
zadrżała, odwróciła się, poznała, co się w ich duszy działo, stanęła jak 
przykuta w miejscu i już nie powróciła do kaplicy. Wsparła się o mur i 
pozostała przy nim, coś szepcąc, czegoś się miotając dziwnie; lecz, że ją 
z dawna miano za szaloną, nikt na to nie zważał. 
Wszyscy wyszli z kościoła i dopiero wówczas w puste jego mury, 
kadzidłem i modlitwą świeżą przesiąkłe, wstąpiła powoli żebraczka, 
wprost idąc przed obraz Bogarodzicy. Tu padła krzyżem na posadzkę i 
tak została, dopóki jej zakrystian wyjść nie rozkazał, zamykając kaplicę. 
Tymczasem Miller czekał i złościł się bezsilnie, aż wreszcie nierychło 
przyniesiono mu list przeora. Wiemy już jego odpowiedź. Wejhard, który 
na widok posłańca nadbiegł, spodziewyjąc się triumfu, punktów ugody 
lub czegoś podobnego, czytał list jenerałowi. Szwed poskoczył z miejsca, 
usłyszawszy odpowiedź przeora, choć była pokorna i uszanowania pełna. 
Ale ten spokój mnichów, to ich zaufanie, mimo ogromnych sił 
szwedzkich, ta śmiałość wśród otaczającego niebezpieczeństwa, którego 
nie zdawali się widzieć i uznawać, w głowie mu się nie mieściła. 
— To szaleńcy! — zawołał. 
— To tylko mnichy — odrzekł Wejhard. — Gdyby tam był choć jeden 
żołnierz, nauczyłby ich, co im grozi. 
List Kordeckiego czytano. Przeor przybrał w nim nową dla siebie postać 
dyplomaty-kapłana. Wywijał się, jak mógł, z Millerowskich zagadnień: 
„Naszym powołaniem — pisał — jest nie wybierać królów, ale 
naznaczonym od Boga dotrwać w raz poświęconej wierze”. 
— O! To już co innego! — rzekł Szwed. — Nie uznają znowu króla 
szwedzkiego, buntownicy! 
„Wybranym — czytał Wejhard, zakąsając wargi — dochowujemy 
niezłomnie posłuszeństwa i wierności wszyscy z tym miejscem świętym, 
które dotychczas zawsze, jako w protekcji, tak w weneracji1 wielkiej 
królów zostawało, nie ręką orężną, gdyż to nie nasza jest potencja królom 
przeciwić się, ale naszą zakonnością napomnieni do tego. Widzieliśmy 
rozkaz kró10la J.M. szwedzkiego, ale ponieważ załogę dostateczną mamy, 
którą wszelkie najazdy swawolnych...” 
— Najazdy swawolnych! — zakrzyknął Miller zajadle, biorąc to do siebie i 
czytającemu każąc powtarzać Wejhardowi. — Ha! Mnie to tak częstują i 
waści, panie hrabio. Czytajmy dalej... 
Gdy Wejhard doszedł do miejsca, w którym przeor różnicę Częstochowy 
od Jasnej Góry położył, Miller począł się znów srożyć, rzucać, łajać i nie 
dał już dokończyć czytania listu. 
— Słyszysz? — rzekł do posłańca. — Chytrym mnichom za całą odpowiedź 
ponieś słowa moje: Zniszczenie ich czeka! W gruz i popioły ten ich 
kurnik obrócę! 
To mówiąc, odegnał go i natychmiast siadł na koń, gotując się całą siłę 
wywrzeć na klasztor. 
XIX 
Dzień to był straszny dla oblężonych, ale Kordecki zaraz po 
nabożeństwie sam stanął na murach i w natchnieniu, rozpłomieniony 
wiarą, kierował obroną, którą potrafił uczynić dalszym ciągiem 
modlitwy. Zamojski, co się spodziewał dowodzić i był pewien, że jego 
znajomość sztuki rycerskiej wielką tu będzie pomocą, Czarniecki i inna 
szlachta uznali hetmana w przeorze. Nikt ust nie śmiał otworzyć. Inny to 
był już człowiek i potęga jego słowa, jego skinienia tak była wielka, że 
jej nikt, nawet miłość własna wojaków starych sprzeciwić się nie mogła. 
Pogodna była twarz jego, wzrost zdawał się olbrzymieć, głos dwoić, myśl 
obejmowała wszystko i przewidywała jak widzeniem przyszłości to, co 
się stać miało. 
Jeszcze się Szwedzi nie byli zgarnęli do usypanych naprędce pięciu 
swych baterii, z których żywy ogień postanowił Miller zwrócić na 
klasztor w nadziei, że go zapali, a już po dachach wszystkich, po 
drewnianych budowlach ludzie, woda, haki, mokre opony i stróżowie 
byli gotowi. Kordecki sam to wszystko przysposobił zawczasu. 
Miecznik, spoglądając z podziwieniem i czcią, stanął pod rozkazy 
przeora. 
Jemu dostało się strzec baszty i części kortyny północnej, Czarnieckiemu 
dowództwo nad ludźmi ustawionymi na północo-wschodzie; Moszyński 
wziął wydział od wschodu, Skórzewski i Krzysztoporski od południa i 
południo-wschodu. Lud czerniał na murach dokoła. Do dział gotowych 
niewiasty, dzieci, księża sami nosili kule, zataczali kamienie i drzewo. W 
dziedzińcach szybko wdziewano zbroje, opatrywano rusznice i szczęk 
oręża zewsząd słyszeć się dawał. 
Tymczasem z rozkazu przeora, dla dodania serca żołnierzom i jakby na 
urągowisko Szwedowi, na górnej wieżycy zabrzmiała muzyka klasztorna 
starą pieśnią wojenną: Bogarodzica Dziewica. 
Kto żyw, z przejęciem wtórował, aż po kaplicy rozległ się ten hymn i 
uderzył znowu uszy i serca Polaków u Szweda będących, którzy mu 
wtórować nie mogli. Oni nie warci już byli śpiewać Bogarodzicy. 
— Wszystko w pogotowiu! — wołał Kordecki — ale nie nasza rzecz 
poczynać; czekajmy, niech Szwedzi pierwsi się odezwą; pomnijmy, że 
się im tylko bronimy. 
I pieśń wśród ciszy rozlewała się daleko, wspaniale, jak rzeka srebrzysta. 
Każdy stał w miejscu, spoglądał i czekał. W obozie Szweda widać było 
ruch wielki, trąby i kotły zwoływały lud i chorągwie, starszyzna 
przelatywała na koniach, hufce ściśnięte przechodziły na stanowiska, w 
bateriach świeżo usypanych celowano działa. Miller, otoczony 
pułkownikami, z księciem Heskim, Sadowskim i Wejhardem, stanął na 
wzgórku i patrzał. 
Pięć baterii, w ciągu nocy przygotowanych, zagrażało Jasnej Górze: 
pierwsza naprzeciw samego klasztoru, na dachy jego zdawała się 
wymierzoną; druga, czterodziałowa, dalej nieco ku Czętochowie 
posunięta była; trzecia, największa, z boku od dwóch pieszych z północy 
wymierzona, bardzo mocno z koszów plecionych zbita, którą Szwedzi 
przez te dni przygotowali, wodą polewana i obmarzła, najstraszniejszy 
miała pozór; w niej dział ośm stało obwarowanych szańcem twardym i 
podniosłym; dwie ostatnie ustawiono od kościoła św. Barbary i od 
zachodu. 
Chwila oczekiwania przerażająca była dla żołnierza w Częstochowie, 
szczęściem niedługo potrwała: Szwed szybko się gotował. Kordecki 
chodził, zachęcał, rozgrzewał i ukląkł wreszcie na stopniach bastionu, 
wołając: 
— Módlmy się: Zdrowaś Maryja!... 
Cicha modlitwa, która kończyła głośną Bogarodzicę, poprzedziła 
wystrzał szwedzki. Ale razem z nim odezwała się znowu muzyka starą 
pieśnią kościelną, która serca podniosła. 
Zadymiły baterie, huk rozległ się straszliwy, i bomby, kule, granaty, 
karkasy1 z ogniem, ze śmiercią wzleciały nad mury klasztorne. 
— Teraz w imię Boże ognia! — zawołał przeor, wznosząc do góry krzyżem 
Pańskim uzbrojoną rękę. — Ognia! 
Odpowiedziały razem działa jasnogórskie, a na mury posunęli zewsząd 
żołnierze, bo piechota szwedzka, minąwszy strzał działowy, biegła do 
szturmu. Na dachach gorzały bomby rzucone, ale ogień gasili stróżowie, 
w podwórcach kule padały gradem, mijając żołnierza: jedne, źle 
skierowane, przenosiły klasztor i kościół, drugie ich nie dosięgały. Śpiew 
na chwałę Maryi brzmiał ciągle i głuszył chwilami rozlegające się po 
górach strzałów grzmoty. Przeor z krzyżem szedł i śpiewał, zatrzymując 
się przy zlęknionych błogosławiąc mężnych. Gdy po pierwszej chwili 
przestrachu, po kilku wystrzałach szwedzkich nieszkodliwych nikt nie 
padł, a wszyscy, jakby cudem, ujrzeli się cali, z nowym zapałem każdy 
się rzucił do walki. Działa szwedzkie, na bateriach ustawione, dość 
szczęśliwie napastowano kulami, a z ręcznej strzelby rażono bliżej się 
podkradającą piechotę. 
Wśród tego zgiełku wojennego nieustraszona żebraczka, która przed 
chwilą wyszła z posłańcem za mury, przechadzała się spokojnie, jak 
gdyby wśród lasu zbierała jagody lub grzyby, kule szwedzkie do fartucha 
gromadząc. Strzelano do niej na próżno, nic jej zastraszyć nie mogło; 
powolnym krokiem szła dalej, stawała, wcale nie zważając na świszczące 
nad nią kule. 
Zajadłość Szwedów, którzy wysilali się na pokonanie tej garści, a dopiąć 
nawet nie mogli, by ją nabawili strachu, dochodziła do najwyższego 
stopnia. W przestankach odzywająca się jeszcze muzyka dokuczała im 
jak naigrawanie i szyderstwo. Miller rozsyłał rozkazy, gniewny, 
rozgorączkowany, i dziwiąc się, że karkasy nie zapalały dachów, mieniał 
puszkarzy, bezcześcił swoich ludzi, łajał Wejharda. Wszystko na próżno. 
W kilku miejscach błysnął pożądany płomyk, ale zaledwie się 
ukazawszy, gasnął i dym tylko działowy otaczał twierdzę. Szwedzi padali 
od kul Jasnej Góry, z dział i śmigownic miotanych, a tak celnie 
mierzonych losem, choć nimi wprawne kierowały ręce, że ilekroć 
pokusili się Szwedzi ku górze, odparci zostali ze znaczną szkodą. Słabe 
mury północne wytrzymywały nadspodziewanie. 
Tak przeszły szybko godziny do wieczora wśród huku dział, muzyki na 
wieży, wśród krzątania w obozie i klasztorze. Miller wysilał się na gęste 
strzały, Kordecki mu odpowiadał powolniej, ale ciągle, i bronił od 
rzuconego ognia. Większa część ludu jasnogórskiego ze śpiewem 
ochoczym spełniała poruczone sobie prace. Wszyscy prawie mieli u pasa 
lub na szyi różańce, na piersi blaszane obrazki Najświętszej Panny, a w 
ustach chwałę Patronki. Szlachta stała na wyznaczonych miejscach, 
kierując obroną i ludem z gorliwością niezwalczoną. Bojaźliwsi tylko, 
słabi, starcy, niewiasty i dzieci w głębi zabudowań klęczeli na modlitwie. 
Mnisi, którzy nie mieli wyznaczonych stanowisk dozoru, szli tymczasem, 
jak innych dni, na nabożeństwo o zwykłej godzinie, dzwon ich zwoływał 
w chwilach regułą zakonną opisanych, a chór napełniały razem głosy 
modlitwy i wrzawa niedalekiego boju, od którego trzęsły się okna i 
chwiać zdawały mury. Niekiedy padająca kula, która za sobą odłam 
ściany niosła, trzask łamiącej się krokwi na dachu, wołanie stróżów, 
chlust wody przerywały silniej jednostajny śpiew mnichów. Kordecki był 
razem wszędzie: i na modlitwie z braćmi, i na murach z żołnierzem; 
rzekłbyś, że się podwajał. Głos jego brzmiał donośnie na wszystkie 
strony, a pogodne oblicze ukazywało się niespodzianie, przewodnicząc 
do śpiewu i boju. Chwilami tylko wpadał w głębokie zamyślenie, 
prorocze, posępne, jak gdyby postrzegał przed sobą wszystkie 
przyszłości klęski i ofiary, jakby go duch przenosił w cięższe jeszcze 
czasy, którym i wodzów, i proroków zabraknąć miało. Niekiedy łza 
zabłysła mu na oku, ale prędko spaliła ją na licu odwaga, i mnich-wódz z 
przytomnością żołnierza, co wzrósł w bojach, znowu wydawał rozkazy, 
znowu zachęcał i kierował. 
Noc nadchodząca uśmierzyła napaść i dozwoliła zwolnić obronę. 
Szwedzi, ufni w siły swoje i przewagę, chcieli swobodnie odpocząć, a 
zakonnicy radzi byli, że się opamiętają po całodniowym gwarze. Obóz 
jeszcze szumiał, jak oddalająca się chmura. Między wodzami, których 
zwołano na radę, znać było waśń jakąś i rozsianie niechęci. Miller w 
duchu obwiniał o wszystko Wejharda, który go namówił rzucić się na ten 
— jak go nazywał — kurnik. Widział już, że z mnichami tak łatwo mu nie 
pójdzie, jak sądził; wstydził się odstąpić z niczym. Myślał, że 
przyszedłszy, zagarnie, zbogaci się i wróci, a tu zabierało się na 
formalne, długie oblężenie, w którym bez dział szturmowych obejść się 
było trudno. Dzień ubiegły dowiódł mu silniej jeszcze, że małe jego 
polowe działa nie podołają tym murom i odwadze, że zakonników huk i 
stukot, groźby i łajania nie zastraszą. Wejhard prześladowany 
wymówkami widocznie unikał Millera, który nań kwaśno spoglądał. 
Sadowski milcząc spełniał, co mu było polecone, bez zbytku gorliwości, 
ale ściśle. Kaliński zajmował się ciągle to przypochlebianiem 
Wejhardowi, to na wszelki wypadek usiłując sobie pozyskać względy 
Millera, przed którym się płaszczył, starał się na każde jego zawołanie 
okazywać gotowość. Miller kwaśny był i zły ciągle, mieszkał w 
chłodnym namiocie, pił miód i niewyśmienite wino własne, nie miał co 
jeść, bo się był jeszcze nie usposobił w potrzebne na stół zapasy; słoty 
dojmowały mu, a najgorzej cierpiał na tym, że walczył z mnichami i od 
razu ich nie pożył. Zaraz tegoż wieczora wysłano gońca do Krakowa po 
burzące działa wielkie, których konieczna okazała się potrzeba. Wejhard 
na próżno usiłował jeszcze dowieść; że się bez tego obejdzie. 
Ponuro zeszedł wieczór w obozie: choć flasze i szklanki krążyły, choć 
hrabia starał się rozbawić i poweselić Szweda, ten milczał zasępiony. 
— Trochę cierpliwości, panie jenerale — rzekł w końcu, urażony ciągłymi 
wymówkami. — Mówiłem i mówię, że to długo potrwać nie może, mnisi 
na kolanach łaski błagać będą. Zresztą znajdziemy na nich sposoby. 
— Tak! Gdy wielkie działa nadejdą. 
— I bez tych dział się obejdzie — znacząco odparł Wejhard. — 
Zobaczymy... 
— I bez dział? — spytał Miller. — A cóż je zastąpi? 
— Są różne sposoby prowadzenia wojny — tajemniczo rzekł hrabia. 
— Na przykład? — spytał Horn, gubernator krzepicki, milczący Szwed, 
który Wejharda nie lubił. 
— Na przykład, hrabio? Chciejże nas nauczyć! 
— Nie potrzebuję ich wyliczać... — odparł Czech. — Wszakże wszyscy 
zarówno wiemy, że nie tylko kulami się wojuje. Więcej teraz powiedzieć 
nie mogę. 
Miller ręką machnął i roześmiał się szydersko. 
— Obiecujesz nam zawsze złote góry, które się kończą na śliskich i 
skalistych, jak i tu. Już teraz nie dam ci wiary. Częstochowa daleko mi 
się inaczej z bliska wydała. 
Wejhard umyślnie przerwał i coś do Kalińskiego przemówił, spojrzał na 
zegarek, znacząco skinął na starostę i oba oddalili się do swoich 
namiotów. Tu gdy stanęli, zbliżył się do pułkownika i spytał po cichu: 
— A co? Idzie? 
— Powoli, jak zwyczajnie w początku. 
— Dajcież mi tego Niemca, niech się z nim rozmówię. 
— Każemy go zawołać. 
Klasnął w dłonie Kaliński, wszedł pacholik i wyprawiono go, coś mu 
szepnąwszy. 
Wejhard chodził żywo po namiocie i zdawał się niecierpliwie marzyć, 
gdy we drzwiach płotek się podniósł i wszedł mały, niepoczesny 
człowiek, z oczyma pod czołem zaklęsłymi, z twarzą płaską a szeroką, 
jak u Tatara, szeroki w plecach, silny, a w rysach mający coś odraźliwego 
i przykrego. 
Wejhard obejrzał go wprzód bacznie i odezwał się do niego po 
niemiecku: 
— Kto ty jesteś? 
— Do usług waszych, panie pułkowniku. Niemiec, rodem z Prus 
Książęcych, w służbie króla jegomości szwedzkiego, oddziału księcia 
Heskiego. 
— Jak ci na imię? — Nathan Purbach. 
— W jakiej służysz broni? 
— W piechocie. 
— To ty się podejmujesz zawiązać w klasztorze stosunki i przeciągnąć 
puszkarza na naszą stronę? 
— Ja to tak mówiłem pułkownikowi — wskazał na Kalińskiego — że 
mógłbym spróbować. W twierdzy jest mój krewniak, Wachler, przy 
działach; wiem, że jemu tam między Polakami nie musi smakować, 
można by pogadać... 
— Jak się możesz do niego przybliżyć? 
— Jak? –rzekł uśmiechając się Purbach. — Ja tego sam jeszcze nie wiem, 
trzeba nocą podkraść się pod mury na rozmowę. Wachler w namiotku 
koło dział, noce ciemne; wiem trochę, z której strony go szukać. 
— Potrzebujesz pieniędzy? — spytał kusząc Wejhard. 
— A cóż bez nich zrobić? — odparł, ruszając ramionami: 
— Próbuj — rzekł zbliżając się Wejhard i dając mu kilka talarów — i daj mi 
zaraz znać, co uczynisz; o tym zaś nikomu, ani księciu Heskiemu, ani 
starszyźnie twojej ani słowa. Nagrodę sowitą będziesz miał ode mnie. 
Wachler niech tak działami kieruje, żeby nam nie szkodziły, niech powie, 
gdzie mury są najsłabsze, z której strony przez furtkę wpuścić nas może 
do twierdzy. Jeśliby załogi nie namówił do poddania, może działa 
zagwoździć i do nas uciekać... Zresztą wiadomo, o co chodzi... Idź i 
powracaj rychło. 
Purbach powoli przeliczył pieniądze łakomym okiem, pokiwał głową i, 
podniósłszy zasłonę namiotu, znikł w ciemności. 
XX 
Jak tylko rozwidniało, szwedzkie działa odezwały się znowu zajadle 
gęstymi kulami rzucając na klasztor. Kordecki, który zawsze oczekiwał, 
by nieprzyjaciel pierwszy poczynał, odpowiedział ogniem z twierdzy na 
wszystkie strony wymierzonym. Ludzie po przetrwanym szczęśliwie 
dniu wczorajszym, który w początku taką ich nabawił bojaźnią, a 
skończył się bez ofiar, z zapałem tym większym brali się do obrony. 
Wachler tylko niedbale koło swoich dział się krzątał i licho je celował, i 
powoli strzelał a mruczał ciągle. Gdy kto go dozierał, sprawiał się jeszcze 
jako tako; zostawiony sam sobie, zaraz ręce zakładał. Nie uszło to oka 
tych, co nadzór mieli nad strzelbą, i pan Zamojski kilka razy go ofuknął; 
ale dojdź z Niemcem sprawy; on swoje, ten swoje: ledwie się odwrócił 
starszy, Wachler się znów ociągał. Niewiele też szkody kule z tej strony 
zrządziły nieprzyjacielowi. Z innych za to pilniej szło i lepiej. Co chwila 
widać było zmieniających stanowiska Szwedów, bo im na nich 
dokuczano; najwięcej kręcili się koło baterii, które wzmacniali, sypali, 
oblewali wodą, aby ich kule łacno nie nabrały. 
W klasztorze, gradem kul osypanym, nie było wielkiej szkody, choć 
postrach szerzył się powoli, jak potajemnie zapuszczony ogień. Kule 
zwijały się cudownie, jakby ręka Bożej Matki wszelką im siłę odbierała; 
staczały się w podwórce, leżały po brukach, służąc później do obrony. Na 
gontowych dachach, wśród suchego drzewa, ogniste pociski nie potrafiły 
tak pożądanego Szwedom rozniecić pożaru; na próżno się wysilali, by 
klasztor zapalić; dnia tego nie udało się jeszcze. Kilka kul, przeniósłszy 
przez mury, padło z drugiej strony twierdzy, gdzie nikogo nie raziły; inne 
w samym klasztorze ledwie zarysowały ślady przejścia po grubych jego 
ścianach; jedna, odbita od komina, wpadłszy do izby pani Jaroszewskiej, 
gdy matka z krzykiem na widok jej leciała ku kolebcedziecięcia, na którą 
groźny pocisk zdawał się mierzyć, stoczyła się powolnie i stanęła pod 
biegunem kołyski. Na widok tej łaski Bożej dla siebie, pani Jaroszewska, 
pochwyciwszy dziecię, pobiegła złożyć je u ołtarza Najświętszej Panny. 
Rozrzewnienie, zapał, męstwo były we wszystkich, którymi kierował 
Kordecki, oddalając się tylko na modlitwę, resztę dnia stał na murach. 
Już zmierzchało, gdy u bramy brat Paweł posłyszał znajomy głos 
żebraczki Konstancji. 
— A co ty tam powiesz? — spytał rzucając różaniec. 
— Nic, braciszku! Proszę mnie tylko wpuścić do klasztoru; trochę się kul 
uzbierało i tęskno mi za Matką Najświętszą, żeby Jej się pokłonić. 
Puśćcie mnie, proszę; całą noc, cały dzień w fosie siedziałam wśród huku 
i łoskotu, teraz mi się chce pomodlić, a za to wam zapłacę kulami i o 
Szwedach coś powiem; niebawem pójdę nazad, bo. mi trzeba pilnować 
swojej baszty, tać to i ja teraz żołnierz. 
Powoli, rozpatrzywszy się, że sama jedna była, brat Paweł z uśmiechem 
otworzył staruszce i zaraz pilno za nią zaryglował. Kostucha pokłoniła 
mu się i wedle zwyczaju koniec jego szkaplerza ucałowała, okręciła się 
szybko i żywo rzuciwszy kule pod nogi, poszła do kościoła. Wkrótce 
wysunęła się z niego. 
Z okiem zaiskrzonym a łzawym pod murami się ciągnąc, zdawała się 
czegoś szukać i poglądać. Wtem Krzysztoporski, który na swojej 
kortynie wartował, groźno ją zastanowił. 
— Kto ty taka i dokąd idziesz? 
Na dźwięk tego głosu, ponury i gniewny, cofnęła się stara i zadrżała. 
— Czego się podkradasz i taisz? — rzekł dowódca. 
— Idę pod murem; bo się opierać muszę — zasłaniając twarz, odparła 
starucha. 
Aż ktoś z załogi poświadczył, że ją znano, i Krzysztoporski odwrócił się 
od niej, więcej już nie wstrzymując. 
Żywo szła dalej Kostucha, ale w podwórcach, choć dobrze znajoma, 
trafić nie mogła, gdzie chciała; podsuwała się pod okna, pod drzwi, 
podsłuchiwała głosów i nigdzie nie zdawała się zaspokojona. Wtem z 
dala ukazał się ksiądz Piotr Lassota, i stara, coś podumawszy, poszła w 
ślad za nim, w pewnej trzymając się odległości. 
Ksiądz Piotr poszedł do brata, a żebraczka przytuliła się do drzwi 
mieszkania, przysiadła przy ścianie, przyłożyła ucho do niej, przylgnęła 
cała, osłaniając się chustami, jakby drzemała. 
Wtem na próg wyszła Hanna, i ta nieforemna kupa łachmanów ożywiła 
się na widok dziewczęcia, głowa wychudła spod chust się wysunęła ze 
szczególnym zajęciem, z pragnieniem, z jakąś miłością pałającą w 
wejrzeniu, które zwróciła ku Hannie. Zbliżyć się do niej jednak nie 
śmiała, tylko drżąc, powoli suwała się po ziemi, nie mogąc nawet ust 
otworzyć. 
— Moja piękna panienko — słodząc głos; jak mogła, odezwała się wreszcie 
— moja śliczna panienko, może wam w czym posłużyć, może wam w 
czym pomóc? 
— Dziękuję ci, staruszko — odpowiedziała Hanna z miłym uśmiechem, 
dźwięcznym głosem, którego stara słuchała jakby w zachwyceniu — nic 
mi nie potrzeba; wyszłam tylko, bo tam mój dziad z księdzem Piotrem 
rozmawia po cichu, nie chcę im przeszkadzać. A tyś, matko, tutejsza? 
— Tutejsza; moje złote jabłuszko, mój kwiateczku różany, moje słoneczko 
jasne; biedna żebraczka i sługa Matki Boskiej. 
— Więc ci może jałmużny albo chleba? 
— O, nie... nie! — odpowiedziała szybko stara i po chwili poprawiła się. — 
Tak, tak... chleba... drobny, mały kawałeczek chleba, jeśli łaska twoja, 
mój śliczny aniołeczku... 
Hanna pobiegła szybko i wróciła z chlebem do starej, a gdy się zbliżyła 
do niej, drżały Konstancji ręce i chwyciła dłoń Hanny, białe jej paluszki 
do ust cisnąc z wdzięcznością, jakby ten chleb życie jej dawał, jakby go 
rok nie jadła. 
Hanna aż zapłonęła wzruszona cała, sama nie wiedząc czemu; to nagłe 
żebraczki do niej zbliżenie, jej łzy, jej uczucie onieśmielały ją i 
zmieszały; wychwyciła rękę. 
— A toś ty była taka głodna! — zawołała. 
— Głodna! O, głodna — odpowiedziała Konstancja. — Ty nie wiesz, mój 
aniołku, coś mi dała z tym kawałkiem chleba: życie, pociechę, radość, 
szczęście... 
— Jak to! Czyż cię tu nikt nie pożałuje, nie nakarmi? — mówiła Hanna. — 
Przychodź tu co dzień, moja staruszko, a ja się z tobą chlebem podzielę 
chętnie; pomodlisz się za to za duszę mojej matki, za dziada mojego 
zdrowie. 
— Pomodlę się gorąco, pomodlę! — odparła żywo Konstancja, po ziemi 
pełznąc ku nogom dziewczynki, z wzrokiem w nią wlepionym jak w 
tęczę. — Będę się modlić u Matki Boskiej ołtarza, że wam szczęście i 
spokój wymodlę... 
— Dziad bardzo mi słaby — mówiła dalej Hanna. — Na nogi zapada coraz 
gorzej, smutny, popłakuje często, a tu jeszcze i strach ciągły nie pomoże 
mu. 
— Matka Boża was pocieszy. 
— A! Ale mnie tam wołają! — odwróciła się Hanna. 
— Pozwolisz mi przyjść jutro? — zawołała żebraczka. — Pozwolisz, złoty 
aniołeczku? Nie dla chleba,. ale... 
— Dobrze, dobrze, przyjdź jutro! 
To mówiąc znikła Hanna. Konstancja ów chleba kawałek przycisnęła do 
piersi, poczęła całować, zawijać go w chusty i chować naprzód do torby; 
potem położyła go sobie na sercu i zdjęła jeszcze, i chwyciła, jakby go jej 
kto wydzierał. 
Potem zerwała się na nogi i żywo pobiegła do kościoła. Kościół stał 
ciągle otworem dzień cały i część nocy nawet. Lampy płonęły na 
ołtarzach, dwóch zakonników odmawiało modlitwy na cześć Maryi i 
śpiewali pieśni. Mrok już padł we wnętrza budowy milczącej, wśród 
której te kilka świateł mglisto płonących, te modły cicho szemrane miały 
coś w sobie pogrzebowego. Żebraczka poszła do ołtarza Matki Boskiej, 
padła przed nim, powstała i, przełamując chleb Hanny na dwoje, większą 
jego połowę położyła na stopniach, modląc się gorąco. Rzekłbyś, że 
skarb swój największy podzieliła z Bogiem. 
XXI 
Nazajutrz nieprzerwany ogień wszystkich baterii i kule na dachy 
klasztorne padające nieustannie spocząć nie dały na chwilę. Od rana 
potrzeba było zacząć ubezpieczać się od ognia i oddawać Szwedom 
niepokój, który tu zrządzili. Po wczesnej mszy i suplikacjach, muzyce 
grać rozkazawszy ciągle na wieży dla dodania serca, Kordecki w 
płaszczu swym, w białej sukni, chodził, rozporządzał, umacniał słowem i 
przykładem. Szlachta dotrzymywała mu dotąd dobrze męstwem i 
ufnością w Bogu. Osobliwie też Zamojski, który często przemawiał do 
ludu i okazać swą wysoką umiejętność sztuki wojennej miał sposobność, 
nie ustawał w pracy. Czarniecki na powierzonej mu części murów dumał 
posępniejszy; w poczciwym jego sercu roiły się olbrzymie marzenia i 
plany; niepokój jakiś, na twarzy widoczny, oznajmiał, że dumał głęboko. 
Trochę też i czynność gorąca pana Zamojskiego spać mu nie dawała; 
chciał się także odznaczyć, jeśli nie tak uczoną strategią, to mężnym 
sercem. Stawał, poglądał, coś ważył, coś myślał i szukać się zdawał 
oczyma przeora, którego w ostatku się doczekał. Aż mu rozjaśniało lice, 
gdy go spostrzegł. Kręcąc wąsa, pośpieszył ku niemu z pogodniejszą 
twarzą, z uśmiechem szerokim. 
— Na stanowisku, księże przeorze, wodzu! Na stanowisku stoimy i 
witamy cię. 
— Niech was Bóg błogosławi, niech wam Bóg nagradza! 
— Nigdym tak waszej przewielebności nie czekał, jak dnia dzisiejszego, 
bo mi myśl po sercu chodzi i muszę ją wyspowiadać, jak grzech mi cięży. 
— A cóż to znowu, kochany panie Piotrze? — odezwał się z uśmiechem 
Kordecki. 
— Odejdźmy tylko nieco na stronę, żeby nas nikt nie słyszał, a chciejcie 
posłuchać mnie bacznie... Oto tak. Szwed widocznie ma. nas za 
bajbardzo; trzeba mu to wybić z głowy, żeby nas inaczej przecie uważał, 
niech się lepiej lęka. Przeszłej nocy dobrze opatrywałem ich obóz. Z 
wieczora ze wszystkich stron wychodziłem mu się przyglądnąć. Nie mają 
najmniejszej ostrożności i żartują z nas sobie, nie licząc nawet 
jasnogórzan za żołnierzy. Ich oddziały podsuwają się pod same mury bez 
straży, bez podjazdów, nie dbając o nas wcale; Bóg to widocznie tak ich 
zaślepił, a nam trzeba przy tym upiec swoją pieczeń. 
— Jakim sposobem? — spytał przeor. 
— Jak najłatwiej. Oto biorę ludzi ochoczych, wysuwam się bramką od 
wschodu, po cichu przechodzę czaty, jeśli są, i z tyłu na oddział ich 
napadam, który w rogu od północo-wschodu leży, ognie paląc, pijąc i 
hulając noc całą; nic łatwiejszego, nic pewniejszego. Nim oni za broń 
pochwycą, my ich pobijemy... 
Kordecki się zarumienił. 
— Takich mi ludzi dawaj! — zawołał, ręce podnosząc do góry. — Takiej 
wiary, takich serc, a nasz kraj nie padnie ofiarą pierwszego zdobywcy, co 
się o niego pokusi. Wśród zwątpienia, rozpaczy, spodlenia, jak kwiat 
wśród chwastów rosną jeszcze wielkie dusze. Idźcie, idźcie w imię Boże, 
panie Piotrze, ale ostrożnie, bo życie ludzkie drogie! 
— A zatem mam pozwolenie zajęcia się wycieczką? — podchwycił 
radośnie szlachcic. 
— A nie poradzić by się to pana Zamojskiego? — spytał przeor po chwili. 
Czarniecki zagryzł usta, widać mu to było nie po myśli, ale żywo odparł: 
— A i owszem, i owszem, chodźmy. 
Podeszli kilkanaście kroków. Pan miecznik coś rachował stojąc, czy 
może nową mowę układał w myśli na jaki wypadek; odwrócił się, 
powitali się. 
— A! Coś nowego! — spytał, poglądając po twarzach, widocznie myślą 
rozjaśnionych. 
— Nieprawdaż — zaczął Czarniecki — że Szwedzi z nas sobie żartują, panie 
mieczniku; myślą nas postraszyć jak dzieci i jak z dziećmi wojować; w 
nocy, z wieczora, samiście to widzieć musieli: ani dbają, idą spać bez 
straży lub hulaj dusza w obozie. Można by ich trochę nauczyć rozumu 
nocną wycieczką z klasztoru; noce ciemne, Szwed nieopatrzny, a nam, 
dzięki Bogu, serca nie brak. 
Zamojski aż w ręce plasnął. 
— W to mi graj, panie Piotrze! — rzekł. — Zeszliśmy się na myśl jedną, z tą 
różnicą, żem ja jeszcze strategicznie rozważał i plany kreślił, gdy myśl ta 
już z serca waszego wybiegła żywa i calusieńka... Plan wyśmienity! No, 
a skądże uczynimy wycieczkę? 
— Ze wschodniej strony, przez furtkę wschodnią — rzekł Czarniecki — 
obejdę oddział, który leży naprzeciw Częstochówki i tył im zajmę. 
— Przewybornie! A teraz o wykonaniu radźmy, panie Piotrze — przerwał 
Zamojski — wszak pójdziemy z ochotnikiem, któż wodzem, kto 
żołnierzem i wiele nas? 
Wtem przeor im przerwał: 
— Do takiej sprawy nie bierzcie jeno tych, co się sami nastręczą; kogo 
Bóg natchnie iść, niech idzie, nie zapraszać nikogo, ja z murów patrzeć, 
żegnać i modlić się będę, a nie ustanę, dopóki Bóg mi was nie powróci, 
mężne dzieci sławnej Matki! 
Natychmiast wśród łoskotu wystrzałów i muzyki brzmienia, 
mieszających się z sobą, poszli panowie dowódcy zbierać głosy na 
wycieczkę. 
W początku zamiar ten kilkudziesięciu śmiałków wobec kilkutysięcznego 
nieprzyjacielskiego wojska zdawał się tak zuchwały, tak dziwny, tak 
niebezpieczny większej liczbie, że wszyscy go przyjęli niedowierzaniem; 
ale pan Piotr dobył z piersi głosu, co umiał przekonywać. 
— Co u licha! — rzekł prosto po szlachecku, a dobitnie — a toć jak orzech 
zgryźć rzecz łatwa! Ledwie bym nie rzekł, że w niej niebezpieczeństwa 
nie ma. Wczoraj jeszcze mógł się pod mury podkraść pan Hiacynt 
Brzuchański i wieści nam przynieść z miasteczka, a my byśmy nocką nie 
mogli ich obejść i trochę przetrzepać? Pójdziem, chluśniem i powrócim. 
Ot, tak! A zatem, komu Pan Bóg dał wolę, kto łaskaw, ze mną. 
— Ja pierwszy! — podchwycił Zamojski. 
— . Nie, kochany mieczniku — wstrzymał go przeor. — Dwóch wodzów na 
los oddać nie mogę; wy musicie zostać ze mną. 
— Jak to! Ja miałbym zostać? 
— Tak być musi! — rzekł przeor. 
— Rozkaz? 
— Wyraźny rozkaz. 
— Ha! To go muszę słuchać z rezygnacją — westchnął miecznik — ale 
powiem wam, że mnie nigdy drożej posłuszeństwo, nie kosztowało. 
Czarnieckiemu w oczach błysło i pobiegł. 
Zaledwie wezwanie jego rozeszło się po ludziach, gdy zewsząd głosy 
towarzyszyć mu się oświadczyły i wkrótce liczba ich już była 
dostateczna; nie tyle tu bowiem liku, co doboru potrzebowano. 
Nadszedł i Janasz Węgrzyn. 
— A i mnie z sobą weźmiecie? — rzekł posępnie. 
— Co? Przecież się śmierci boisz? — zawołał ktoś z boku. 
— Bać się nie boję, ale mi ten głupi strach kością w gardle siadł; mam 
zginąć, to im prędzej, tym lepiej; więc i ja z wami. 
Przeor ze łzami pobłogosławił tę kupkę, która w dziedzińcu już zebrana 
naradzała się, szemrała, zbroiła się i umawiała, wśród padających 
zewsząd kul szwedzkich i łoskotu łamiących się murów. W zajęciu tą 
nową wycieczką, wśród przygotowań i planów dzień upłynął szybko, a 
przeznaczeni do niej niecierpliwili się, wyglądając ciemności. 
Coraz to pan Czarniecki wychodził na mur, spojrzał na niebo, na słonko i 
pokiwał głową, jakby wymawiał dniowi, że na złość mu trwa tak długo. 
Z południa, gdy jeszcze waży; rozmyśla i już wcześnie zwycięża — nagle 
uczuł, że go ktoś z lekka trącił w ramię; odwrócił się, była to stara 
żebraczka. Powitała go z uśmiechem i ukłonem do ziemi. 
— Czego chcesz, moja kochana? — rzekł, podkasując połę kontusza i 
myśląc dobywać sakiewki. 
— Nie jałmużny — odpowiedziała po cichu. — Nie, nie! Wszak nocą macie 
iść na obóz szwedzki? 
— Co! Już i żebracy o tym wiedzą? 
Stara się zaśmiała. 
— Alboż to ja nie służka Matki Boskiej, żeby ze mną robić tajemnicę? 
Otóż, posłuchajcie mnie: jak do fosy zejdziecie furtą, z cicha trzy razy 
klaśnijcie w dłonie, ja się do was przystawię. 
— A ty nam po co? 
— Zobaczycie! Czasem i mały przydać się może! Ja nocuję w fosie 
zewnątrz murów, w dzień przechodzę do miasteczka i z miasteczka kilka 
razy przez obozy. Poprowadzę was tak między św. Jakubem a baterią, że 
żywa dusza nie postrzeże i wpadniecie z tyłu na plecy Szwedowi 
śpiącemu, że się nie opamięta, skąd nań ten piorun zleciał. 
— A to śliczna wycieczka, której baba wodzem! — zaśmiał się pan Piotr. 
— No! No! Śmiejcie się sobie, jak chcecie, panie Czarniecki — wesoło 
odpowiedziała Konstancja. — Nie ja to, ale Bóg was prowadzić będzie. 
Więc pamiętajcie! 
— Ha! Nie odrzucam i tej pomocy — rzekł odważny wojak. — Jakże nam tu 
nie walczyć, gdy i to biedactwo ma tyle męstwa w duszy, stojąc nad 
grobem. 
Mrok padał, ognie szwedzkie, z daleka widne, znaczyły doskonale 
miejsca, w których się obóz rozłożył; tak byli nieopatrzni, tak pewni 
siebie, że skoro działa wieczorem spoczęły, rozkładać się, noclegować, 
pić i hulać, a potem usypiać poczęli bez zwykłych w takich razach 
ubezpieczeń. Millerowi ani się śniło, by wystraszeni mnisi z garścią ludu 
napadać go mieli we własnym obozie. Tymczasem mała kupka 
odważnych, uzbrojona w żelazne pancerze, rusznice, hełmy, pałasze i 
kosy nawet, pod wodzą Czarnieckiego zbierała się już w podwórcu. 
Coraz to z głębi ciemności nocnej wychodził orężny żołnierz i stawał, 
pomnażając liczbę ochotnika. Gromadka ta nie miała wcale pozoru 
żołnierzy dzisiejszych, dobranych i ubranych jednakowo. Każdy odziany 
był i uzbrojony po swojemu, każdy przypasywał doświadczony miecz 
pradziadowski, karabelę, co mu do ręki przypadała, którą był nawykł 
machać i płatać, wdziewał hełm wygodny, opasywał pierś pancerzem 
dobranym do niego. Na wielu ż tych zbroi połyskiwały krzyże mosiężne, 
zwykła ozdoba XVII wieku w Polsce i dziś jeszcze na wykopanych 
widoczna, bo gdzie ten znak rdza wyjadła, cztery po nim otwory zostały. 
Inni mieli na szyi blachy z wizerunkami Matki Boskiej, inni różańce 
pozawieszali na szyi, brzęczące na zbroi, lub z tyłu i z przodu wiszące 
szkaplerze z imieniem Maryi. Garść ta śmiałków, oświecona kilku 
pochodniami, dziwnie się malowniczo przedstawiała ze swą rozmaitością 
stroju, twarzy, zbroi... Czarniecki przeglądał każdego z osobna. Ciężko 
zbrojnym ulżył nieco, rozkazał nie obciążać ładunkami i zbytkiem 
zawadnego oręża, szable pobrano pod pachy, aby nie brzęczały, 
pozakasywano kontusze do kolan i już wszyscy byli w pogotowiu, gdy 
Kordecki nadszedł z krzyżem w ręku. 
— Wszystko — odezwał się — poczynajmy od Boga; pomódlmy się 
naprzód, bracia, ucałujcie ten krzyż, za który walczycie! 
To mówiąc, podniósł ręce i z natchnieniem począł modlitwę, którą 
skończył przeżegnaniem. Wszyscy potem, od Czarnieckiego do 
ostatniego ciury, ucałowali znak zbawienia, a gdy maleńka furtka, ukryta 
w fosie, otwierała się i wypuszczała w milczeniu idących mężnych 
obrońców Częstochowy — przeor na murach ukląkł na kamieniu i w 
zachwycie jakimś pozostał obcy wszystkiemu, co się wkoło niego działo. 
Wśród ciszy szli wszyscy fosą do miejsca, w którym przez –kontraskarpy 
wydobyć się z niej mieli, i nim pan Czarniecki klasnął w dłonie, już 
Konstancja pokazała się na przedzie z kijem w ręku, wiodąc wycieczkę i 
szepcząc Zdrowaś Maryja. Sam zresztą naczelnik, nie spuszczając się na 
nią całkowicie. miarkował kierunek, aby obejść Szwedów. Szli tak dobre 
ćwierć godziny, gdy Konstancja rzuciła się na ziemię i zdawała chwytać 
coś pod nogami, wołając cicho o pomoc; wszyscy podbiegli ku niej z 
przestrachem. Jakiś człowiek (było to jeszcze niedaleko murów) leżał na 
ziemi, szamocząc się, ale mu żebraczka tak silnie ręką zatkała gębę, że 
krzyczeć nie mógł. Natychmiast schwycono go, zakneblowano 
związawszy rzucono w fosę aż do powrotu, a wycieczka poszła dalej. 
Przestrach chwilowy zmienił się w niecierpliwe pragnienie walki. Janasz 
Węgrzyn nade wszystko przodkował, jakby chciał mierzyć się ze 
śmiercią, jakby jej szukał i pragnął. Na lewo już pomijali Szwedów, 
chętka brała spróbować, mając ich pod ręką, ale Czarniecki ciągnął dalej 
i dopiero tył im wziąwszy, miał rozpocząć utarczkę, Ten czas powolnego 
i ostrożnego przejścia wśród ciemności wydał się wiekiem ludziom 
słabszego serca, co niepewności więcej się bali niż nieprzyjaciela. Nie 
dawano znaku do boju, lecz coraz a coraz zwracano na lewo powolnie i 
widać było, że minąwszy część śpiących po namiotach i szałasach 
Szwedów, wkrótce uderzyć miano. 
W obozie było cicho i bezpiecznie, nigdzie czat, nigdzie posunionej 
straży. Żołnierz opiły wylegał się na mokrej ziemi, na garści słomy, 
osłaniając od. wilżącego deszczu. Nagle żebraczka im znikła z oczów, a 
Czarniecki wyjął szablę z pochew i błysnął nią w powietrzu z okrzykiem: 
— e zu s, M a r ya, Jó z e f ! 
Z tym hasłem śmierci w ustach mężni żołnierze rzucili się na bliższych 
żołdaków, o których się prawie oparli. Kilkadziesiąt strzałów razem 
zagrzmiało w powietrzu długimi pasy płomienia i nic nie potrafi 
odmalować obrazu, jaki przedstawiała część obozu szwedzkiego, 
schwycona tak niespodzianie. Ludzie porywali się ze snu, nie wiedząc, co 
się stało, nie umiejąc rozpoznać, gdzie uciekać mieli, i wprost na strzały 
Czarnieckiego się kierując. Janasz z szablą już krwią ociekłą rznął się w 
obóz nieprzyjacielski jak szalony; straciwszy nakrycie głowy, opętany 
bojem, nie syty zabójstwa, gnał w prawo i lewo rozpierzchłych 
Szwedów, tego po łbie, tego po krzyżach, innego po ręku płatając. Wpadł 
do namiotów i mordował uśpionych, deptał nogami, rozbijał piersią 
powstających. Popłoch rozchodził się w całej tej części obozu, którą 
objęli jasnogórcy. Przytykała ona do namiotu Millera i lud coraz się 
szerzej rozbudzać zaczął dokoła, tak że wycieczka znalazła się wkrótce 
wśród przeważnej siły szwedzkiej. Ale z nią była przytomność i męstwo; 
tu niespodziana napaść siała postrach, a napad nie od strony klasztoru, ale 
ze środka samego obozu zdawał się jakąś obcą odsieczą... Gdzieniegdzie 
wśród krzyków wrzawy ozwał się bęben krótko i rozbity ucichł, ówdzie 
piszczałka i trąba poczęły zwoływać i umilkły. Pan Piotr, trupem kładąc 
Szwedów, szybko, żywo rznął się przez nich ku klasztorowi. W drodze 
napadli na dwa działa i natychmiast je zagwoździli. Tuż przy maleńkiej 
baterii był namiot pułkownika de Fossis, który z wieczora, 
nadowodziwszy się u Wejharda o nicości człowieka i przesądach ludzi, 
obiecujących im inne życie, legł spać z uśmiechem zadowolenia. Janasz 
wpadł do jego namiotu i miecz utopił w piersi bezbożnej; oczy tylko 
otwarły się straszliwie, głowa podźwignęła konwulsyjnie, ręce zadrgały, 
jakby szukały miecza, i nieszczęśliwy upadł, wiecznym snem do ziemi 
przykuty. Janasz szedł dalej a dalej, rzucał się w strony i, niepamiętny 
kierunku ani trzymając się kupy, pojedyńczo na swoją rękę rzeź sobie 
sprawiał. Długo mu się to udawało, aż Szwed wpółnagi zaskoczył go i 
wzięli się. za barki szamotać. Jak dwa wilki wściekłe zwarli się z sobą 
zębami, nogami, rękoma; wtem wystrzał z boku obu ich na ziemię obalił. 
Poskoczyli Czarnieckiego ludzie, chcąc ratować Węgrzyna, ale już ducha 
wyzionął i ręką tylko wskazał na klasztor. Wycieczka biegła coraz żywiej 
do fos i furty, bo za nią rozbudzony obóz cały ruszał się, kupił, 
opamiętywał i gonił. Miller, ze snu się porwawszy, skoczył na konia z 
Hornem i ufny w swoją siłę, poznawszy, że to robota klasztorna, pędził 
za wycieczką. Zatrzymał go namiot pułkownika de Fossis, którego chciał 
zbudzić, by działa na śmiałków wymierzono. De Fossis leżał we krwi 
swej brocząc. Jenerał za głowę się pochwycił. 
— Ognia! Ognia! — krzyczał. 
Ale dwa działa, które szkodzić mogły uciekającym, zagwożdżone były na 
głucho. Horn, który, jak Miller, niecierpliwił się i oburzał tym 
zuchwalstwem garści ludu. puścił się konno naprzód pomimo ciemności i 
zawałów, z podniesioną szablą mierząc na wodza, gdy któryś z ostatnich 
i już minionych Polaków przyskoczył i ciął go silnie kosą w piersi. Horn 
zachwiał się, chwycił oburącz i upadł z koniem razem, postrzelony 
jednocześnie. Już leżał na ziemi, gdy Miller nadbiegł i zatrzymał się 
wściekły, nie mogąc rzec słowa, drżący od gniewu, zdumienia i jakiegoś 
wielkiego strachu, który czuł, widząc ulubieńca rannego. Krzyknął, dając 
rozkaz ścigania i rozporządziwszy ratunek dla Horna, sam śpiesznie 
zawrócił się ku namiotowi. 
Już też, co żyło, zerwało się ze snu i biegło, chwytając muszkiety. Bębny 
biły alarm, trąby grały, ognie się zapalały, a nasi śmiałkowie, ku twierdzy 
przerzynając się, coraz żywszym śpieszyli krokiem. Czarniecczycy jako 
hasło powtarzali zbierając się: „Jezus, Maryja, Józef!” Z tym okrzykiem 
zwycięskim dobili się do murów twierdzy, spuścili w fosę i dopadli 
furtki. Wszyscy prawie, co się byli puścili na tę niebezpieczną 
wycieczkę, wrócili nazad cali, zagrzani na duchu, jakby ognistą kąpielą 
nabrawszy sił nowych. Kordecki klęczał i modlił się jeszcze. Całując kraj 
jego szaty Czarniecki, który z wzruszenia i zapału nic powiedzieć nie 
mógł, obudził przeora z tego pobożnego zachwycenia. 
— Otóż macie nas nazad — rzekł pan Piotr — i szczęśliwie... 
— A! Bogu niech będą dzięki... lecz ofiary?... Kto zginął? 
— Jednegośmy tylko podobno stracili: biedaka Węgrzyna. 
— Biedaczysko! Bóg mu oznajmił zgon przeczuciem, módlmy się za jego 
duszę! 
Wtem nadbiegł Zamojski. 
— A co? — zapytał gorąco. 
— Wszystko dobrze, jak z masłem poszło. Popatrzcie no na Szwedów, 
cośmy im za sztukę spłatali; kręcą się jak w ukropie. 
W istocie widok obozu z murów przedstawiał jakby mrowisko, w które 
padnie gałąź drzewa. Migały wszędzie drobne ognie i wśród ciemności 
poruszały się żywo w różnych kierunkach ku podnóżu góry. Znać 
Szwedzi, nie wiedząc dobrze, co to było z nimi, obawiając się jeszcze, ze 
stanowisk bliższych na dalsze i niższe się cofali, stawiali czaty i rozpalali 
ogniska; lud biegał, ruszał się i szumiał. 
— O! Jak to Bóg wielki! — krzyknął z uniesieniem Zamojski, biegnąc do 
dział, których Wachler strzegł na wpół śpiący. — Ognie ich posłużą na za 
cel... Niemcze! Celuj i pal do obozu! 
Wachler chwycił się, acz niechętnie, z posłania pod namiotkiem, spojrzał 
na Zamojskiego, pomruczał, ale widząc, że nie przelewki, posłuchać 
musiał i działa poczęły grzmieć z bliższych stanowisk, do reszty płosząc 
Szwedów. 
XXII 
Wschodzący dzień oświecił obraz zamieszania i nieładu. Rychło świt 
objechał Miller swój lud, policzył straty, z których go najwięcej bolała 
śmierć pułkownika de Fossis i śmiertelna rana Horna; kazał pościągać 
trupy, działa zagwożdżone zdjąć z baterii, nowe na ich miejsca 
naprowadzić — i z całą złością i gniewem, do jakich doprowadziło go to 
zuchwalstwo, jął się nowego szturmu. Działa, nie ustając na chwilę, biły 
do murów, ale na próżno, bo szkoda nie była ani tak wielką, ani tak 
widoczną, żeby go pocieszyć miała. Wejhard, dowiedziawszy się o 
śmierci de Fossisa i ranie Horna dopiero nazajutrz, gdyż nocnego alarmu, 
stojąc opodal w innej stronie, nie słyszał nawet, pobiegł ku Millerowemu 
stanowisku, ale mu w oczy zajrzeć nie śmiał. Miarkował, że jenerał 
wściekać się musi i że wszystko na niego zrzucić gotów. 
W istocie Szwed był tak straszny, jak każdy w bezsilnej złości szatan. 
Czując swoją potęgę, wyższość, umiejętność, nie potrafić ani dobyć, ani 
zniszczyć tego kurnika, którego bronili wieśniacy, szlachta i księża! 
Wszystkie laury wodza tracił tu nadaremnie w nierównym i wstydliwym 
boju. Było czego oszaleć! Toteż szalał opasły wódz i chodząc w swoim 
namiocie coraz powtarzał: 
— Żebym tu głowę miał położyć, nie ustąpię, aż zdobędę! 
Po działa burzące posławszy do Krakowa, gnał posłańca za posłańcem, 
aby dniem i nocą wieziono je co najprędzej. Tymczasem dano mu znać, 
że górnicy z Olkusza, przypędzeni do robienia miny, którą chciano od 
północy podłożyć pod mury, przybyli. De Fossis miał tą robotą kierować, 
plan już był gotowy, ale komu innemu teraz, i to mniej świadomemu, 
pozostało jego wykonanie. 
Spędzono nieszczęśliwych górników, którzy pod strażą, jak więźniowie 
trzymani, stali smutni i przelękli. Jeden tylko pomiędzy nimi, starzec 
silny, barczysty, górujący całą głową, z włosem posiwiałym, wsparty na 
kiju, z dumą na twarzy, a ze wzgardą spoglądał na Szwedów, jakby ich 
wejrzeniem miał pobić, nie mogąc dłonią. Reszta znużona stała i leżała 
na ziemi, raczej niewolników, niż posiłków mając postać. W zamieszaniu 
rannym rozkazał Miller prowadzić ich ku górze i wyznaczyć robotę, ale 
około południa znać mu dano, że olkuscy górnicy opierają się i miny nie 
chcą rozpoczynać. 
Sądząc, że to tylko nieporozumienie jakie lub trudność w robocie, 
posłano do nich Kuklinowskiego, chętnego służkę Szwedów. aby się z 
nimi porozumiał. 
Zastał ich otoczonych żołnierzem, na ziemi leżących, z pospuszczanymi 
głowami, tylko starzec, ciągle na kiju wsparty, o swej sile się trzymał i na 
wodza wyglądał. 
— Ho! Do roboty! Rozpoczynajcie! — zakrzyczał Kuklinowski. 
— Abośmy to Szwedzi czy zdrajcy jak ty — zawołał oburzony starzec — 
żebyśmy mieli na Matkę Najświętszą ręce podnosić? 
— Co! Jak to? 
— A! Tak ci to — żywiej jeszcze rzekł stary. — Chcecie nas pozabijać, to 
pozabijajcie sobie; lepiej zginąć od was, niż w piekle ginąć przez 
wieczność; nie będziemy robić i po wszystkim. 
Kuklinowski spojrzał i szybko odjechał, dając o tym znać jenerałowi. 
Miller, ledwie uszom wierząc, zakrzyczał: 
— Wieszać łajdaków! Wieszać! 
— Ale — zawołał Kuklinowski, stojący blisko — jak ich powiesimy, to któż 
będzie minę robił? 
— Wziąć tylko tego, co tam ich buntuje, na próbę, a reszta się upokorzy — 
powtórzył jenerał — a nie, co dziesiątego na stryczek! 
Kaliński wystąpił. 
— Pozwólcie mi do nich pójść, panie jenerale. 
— Idź, mości starosto, ale ich nie proś: nieposłusznych na gałąź, jak psów 
wywieszam! 
Staroście podano konia, pośpieszył do górników. Stali w miejscu, jak 
przedtem. Spojrzawszy na te chmurne oblicza ludzi, zwrócone ku kaplicy 
Matki Boskiej z czcią, pobożnością, z przestrachem wiernych Jej dzieci, 
starosta uczuł jakby wstyd, coś na kształt zgryzoty, naukę wielką, którą 
odpędził od siebie. Prędko ochłonąwszy z pierwszego wrażenia, rzekł 
łagodnie: 
— No, do roboty, dzieci! Co to wy sobie myślicie? Nie znacie jenerała? 
Nagrodzi za robotę, ale ukarze nieposłusznych; już wyrok śmierci 
wydany na was: kto do młota się nie weźmie, pójdzie na szubienicę. 
— Ano! To wieszajcie! — odparł starzec dumnie. — Czegóż czekać? 
— Co to wam w głowie? 
— Co w głowie? To, że Szwedowi heretykowi przeciw Matce Jezusowej 
nie będziemy pomagać jak wy, panowie szlachta. 
Zarumienił się Kaliński. 
— Ty, starcze! — krzyknął — pierwszy pójdziesz na szubienicę! 
— I Chrystus wisiał — rzekł górnik spokojnie. — Szubienica za Bożą 
sprawę nie hańbi. 
Kaliński stanął jak wryty, słów mu nie stało, myśli mu brakło przeciw 
temu bohaterskiemu starcowi, który tak zimno, tak mężnie urągał 
śmierci. Znać było po twarzach reszty, że on sam tylko ich trzymał; więc 
kazał zaraz porwać Jana Waćka, starszego górnika, i odwieść na stronę. 
— A wy — odezwał się do reszty — czy także robić nie myślicie i czekacie, 
aż dziesiątego wieszać zacznę? 
Ktoś się odezwał: — Wieszajcie i nas! — Inni milczeli. 
— Do roboty! — krzyknął Kaliński, a Szwedzi stojący wokoło prętami 
poczęli bić górników, którzy stali niemo i ponuro. Jeden ukląkł uderzony. 
— Nie mam siły Jana; Panie Boże odpuść, róbmy bracia, póki siłują nas; 
nie my to, ale szwedzka przemoc winna będzie. 
— Nie, nie! — rzekł drugi. — Pójdziemy, gdzie i Jan, niech nas wieszają! 
Szwedzi ciągle smagali i gnębili, ale żaden jeszcze z górników za młot 
nie chwycił. Kaliński zagrał z innego tonu. 
— Co chcecie, żeby wam za to zapłacono? — zapytał. 
— My się sami okupim, czym marny, byleście nas nie brali 
Krzyk bitych, zamieszanie, które powstało, nie dozwoliło dłużej mówić 
Kalińskiemu. Rozkazawszy Szwedom pędzić do roboty siłą, postawiwszy 
dozorców, starosta pobiegł do Millera chmurny i niespokojny. 
Sumienie mówiło, walczył z nim. 
W drodze spotkał żołdaków wiodących Jana Waćka ze związanymi w tył 
rękoma. Górnik spojrzał w twarz staroście, nie prosząc mu się, nie 
mówiąc słowa, jeszcze zdając mu się urągać; szedł bez postrachu, bez łzy 
na śmierć, której oczekiwał. Kalińskiego przemogło to męstwo tak 
wielkie i rozkazał go puścić. 
— Idź — rzekł — idź, uciekaj! 
Górnik nic nie odpowiedział, uczuwszy ręce wolne, bo mu je zaraz 
rozwiązano; obejrzał się i zawrócił w stronę, z której go wiedziono, do 
towarzyszów swoich. Kaliński nie miał czasu i nie chciał oglądać się na 
niego. A tymczasem stary Waciek poszedł do miny, którą rozpoczynali 
płacząc olkuscy robotnicy pod razami Szwedów; stanął na pagórku, ręce 
złożywszy. 
— Ej! Bracia, słyszycie? — zawołał. — A toż na was patrzy Bóg i Matka 
Jego Najświętsza! A wam nie wstyd małego serca, wam nie żal pracować 
przeciwko Częstochowie? Niech biją i zabijają, rzućcie młoty i nie 
róbcie! 
Kilku się wstrzymało z płaczem. 
— Co my poradzimy przeciwko sile? Przeciwko tylu? 
— Niech katują! — zawołał górnik. — Prędzej u Pana Boga pomstę 
wywołają. A co to wy cierpieć nie umiecie? Komuż to, jak nie nam, dać 
przykład? Niech biją! Cierpmy! 
Wtem, chwyciwszy za kołnierz, żołdak przerwał mu mowę; starzec się 
nie bronił, powleczono go ku ogorzałym belkom niedalekiego 
rozrzuconego domostwa; zwróciły się oczy braci na ten widok straszny. 
Jan Waciek szedł na śmierć, a nigdy może męczeństwo nie było 
zniesione duszą silniejszą, stalszym umysłem. Szwedzi nie czekając 
zarzucili pętlę na belkę i uwiązawszy stryczek do szyi Jana, podnieśli 
go... Oczy wszystkich spoczywały na nim. Kordecki z dala stał na murze 
i odmawiał wieczorne modlitwy za umarłych, dając mu rozgrzeszenie, bo 
widział i czuł, że człowiek ten za swoją wiarę umiera. 
W chwili gdy pętla szwedzka zadrgała na szyi górnika, wszyscy jego 
bracia rzucili młoty o ziemię i bicie żołnierzy nie potrafiło na nich 
wymóc roboty. 
— Gińmy jak on! Gińmy jak on!... — wołać zaczęli. 
Szwedzi patrzyli na to w głupim podziwieniu; dla nich było to niepojęte; 
jeden tylko litościwy odciął nieszczęśliwego wisielca, którego ciało 
upadło bezwładnie na ziemię. Olkuszanie rzucili się twarzą na kamienie i 
płakali. 
Tak minął cały dzień prawie i plagi szwedzkie nie mogły ich do roboty 
przymusić. Znękani, zbici, gwałtem parci, dopiero dni następnych, 
znużeni, na siłach upadłszy, poczęli robotę, ale tak niechętną, tak ciężką, 
tak łzawą i smutną, jakiej jeszcze świat nie widział. 
XXIII 
Zdziwili się wracający z wycieczki pan Czarniecki i jego towarzysze, nie 
znalazłszy za powrotem owego więźnia związanego z zakneblowaną 
gębą, którego w fosę rzucili; knebel tylko i sznury zostały w miejscu, 
gdzie leżał, a Niemiec uszedł cało; był to bowiem ów Nathan Purbach, 
wysłany przez Wejharda, schwytanie zaś jego chwilowe nie tylko że nie 
posłużyło, ale raczej zaszkodziło oblężonym. 
Wypadkiem zostawiono go pod basztą, u której stał Wachler, a Niemiec, 
uwolniwszy się od zapychającego mu gębę, naprędce uwiązanego kłaka, 
począł jęczeć i cichym wywoływać głosem Wachlera. Usłyszał to 
puszkarz, pochylił się za mur i zawołał: 
— Wer da? Kto tam? 
— Wachler? — zapytal Nathan. 
— Ja! ja! Ale któż tam u licha woła i skąd? 
— Pst! Nathan Purbach. 
— Co ty tu u licha robisz? 
— Można mówić? 
— Mów, tylko niegłośno, co cię tu przyniosło? 
— Służę w regimencie księcia Heskiego. 
— Jakżeś ty tu przyszedł? Chyba nie wiesz, że nasi poszli na wasz obóz? 
— Gdzie zaś nie wiem! Onić to mnie schwycili, związali i rzucili tutaj, 
żem ledwie teraz knebel z gęby wykrztusił; wrócą i porwą mnie, bo 
dobrze sznurami opasali; ratuj, bracie, ratuj... 
— A jakże cię poratuję? Wlazłeś sam, sam wyłaź... 
— Zlituj się, oni mnie zabiją, męczyć będą i twoje ze mną przepadnie; 
szedłem do ciebie właśnie — wołał Nathan — obiecują ci dwieście talarów, 
jeśli ułatwisz poddanie. 
Wachler milczał i myślał. 
— Cicho — rzekł. — Cicho leż, milcz; zobaczę, może cię potrafię 
wyratować. 
To mówiąc, podniósł się nieco, popatrzał na mury i krokiem cichym 
złodzieja spuścił się w dół ku furtce, którą wyszła wycieczka. Strach 
dodawał mu szybkości i zwinności. 
Wybiegł, posłuchał, zbliżył się do Purbacha i oderwał sznur wiążący mu 
ręce. 
— Idź, idź, uciekaj!... A pamiętaj, żem ci życie ocalił. 
— Nim powrócą, mamy czas — rzekł żywo Nathan. — Twierdzę zdobyć 
musimy; jeśli do tego dopomożesz, masz dwieście talarów i życie 
darowane. 
— Patrzą na mnie i pilnują dobrze. 
— Ależ musicie mieć niechętnych, tchórzów, znieś się z nimi; byleście 
tylko furtę nam otworzyli, reszta już nasza rzecz. 
Wachler głową pokiwał. 
— Zobaczymy — rzekł — zobaczymy. 
— Gdzież i jak rozmówimy się? — żywo mówił posłaniec. — Drugi raz nie 
będę się już śmiał podkraść. 
— O północku dam ci znak wywieszoną czerwoną latarką; jeśli ją 
zobaczysz na prawo od baszty, przychodź śmiało. Ja tu sam nocą na 
stanowisku u dział, nikt nie przeszkodzi. 
— Do jutra... 
Nathan wyrwał się jak oparzony, a Wachler pośpieszył furtką nazad do 
twierdzy. 
Nazajutrz Wachler zszedł rankiem w podwórze do ludzi i Zamojski 
pierwszy postrzegł, że co dawniej milczał jak kamień, to teraz gardłował 
ciągle między tłumem, narzekając na upór księży i groźnie malując siły 
szwedzkie. Opieszale szedł do roboty, a gorąco narzekał. Wpadło to i 
innym w oko, że skutkiem może głośnych Niemca przemówień, ci, co 
niewiele mieli odwagi, i tę tracić zaczynali. Postrach między ludem 
rozszerzony, stopniami przeszedł do szlachty. Twarze blade obracały się 
z trwogą na wszystkie strony, jakby już Szwed miał się pokazać na 
murach. Poczęto szeptać tajemnie i częste schadzki u baszty Wachlera 
postrzegano dnia tego i następnych. 
A Szwedzi wciąż strzelali do twierdzy, a górnicy olkuscy opieszale 
twardą rąbali opokę, którą ledwie dotąd napoczęli, niechętną ręką i 
sercem biorąc się do niej. Miller wszystkich pędził, na wszystkich się 
gniewał, a w głębi najwięcej sam na siebie, że tu przyszedł. Wajhard 
milczał, knując zdradę. Zdawało im się, że co chwila powinni byli ujrzeć 
posłów z klasztoru, przynoszących warunki poddania; ale nikt się nie 
ukazywał. Nathan tylko z rana po wycieczce przyszedł do namiotu 
Wejharda, blady i posiniałymi okryty plamami. 
— Co się stało? — spytał go hrabia. 
— Co? Nieszezęście! — rzekł Nathan. — Wczoraj właśnie podkradłem się 
pod mury, gdy ta szalona wychodziła zgraja, anim się opatrzył, jak mnie 
pochwycili. 
— Jak to? Byłeś w ich ręku?... I jakżeś się uwolnił? 
— Cudem i nie bez szwanku, jak jaśnie wielmożny pan widzi –rzekł 
Nathan. — To są dowody, że służę gorliwie (wskazał na sińce i obdarcia). 
Zakneblowano mi gębęi związanego jak psa rzucono w fosę. 
— I jakżeś się wyratował? 
— Cudem, panie, bom z knebla wygryzł się jakoś. Wachler się do mnie 
furtką wyrwał i rozwiązał mnie. 
— Mówiłeś z nim? 
— Mówiłem; obiecuje wszystko, ale chce dużo pięniędzy. 
— Cóż powiada o wojsku, o murach? Wszakżeś go pytać musiał? 
— Nie było tam czasu na długą rozmowę, ledwieśmy słów kilka do siebie 
przemówić mogli. Ale mi zaręczył, że niechętnych wiele, że przeor tylko 
i kilku upartych mnichów wszystkich trzymają i zmuszają do obrony, bez 
czego by się pewnie poddali. 
Wejhard chodził po namiocie. 
— Będzieszże się z nim widział? . 
— Dziś lub jutro. 
— Idź i spocznij. 
Odwrócił się do Kalińskiego. 
— Starosto — rzekł — tobie wypadnie jeszcze raz pójść do klasztoru, nie w 
charakterze posła od nas, ale przyjaciela i doradcy. Tyś wymowny 
(Wejhard znał potęgę pochlebstwa) i Polak: łatwiej ich przekonasz o 
szaleństwie... 
— Jeśli każecie? — rzekł połechtany starosta. — Nie wątpię; że jenerał się 
na to zgodzi, chodźmy do niego. 
Nie było blisko do namiotu Millera, konno aż przejechać musieli do 
niego. Zastali jenerała nad stołem jako tako ustawionym w ogromnym 
jego namiocie, wśród posępnej pijackiej biesiady. Widać, że 
przedmiotem rozmowy była wycieczka nocy ostatniej, która, dowodząc 
Szwedom ich nieopatrzność, jenerałowi jego niedbalstwa, dwakroć ich 
wobec tych, których mieli za nieuków, upokarzała. Namiot wodza 
przedstawiał obraz godny wejrzenia. Otwarty od przodu, patrzał na 
twierdzę otoczoną dymami i odstrzeliwającą się zajadle. 
Po dolinie i wzgórzu rozsypany był żołnierz szwedzki; krzyk bojowy, 
huk dział, trąby i bębny, odzywając się w różnych stronach, wtórowały 
biesiadzie. Stół, nakryty kilku obrusami różnego pochodzenia, 
ozdobionymi szlakiem szytym w herby domów polskich, a gdzieniegdzie 
w krzyże dowodzące, że nie szczędzono ołtarzy Pańskich, zalegały srebra 
staroświeckie niemieckiej, trybowanej roboty, a na każdej z tych sztuk 
bogatych znamię rodowe świadczyło, że były owocem rabunku. Były tam 
ogromne półmiski pańskie i kubek szlachecki, jedynak pieszczony, co 
stał niedawno w szafie za szkłem w spokojnym gdzieś dwórku, potężne 
puchary misternych kształtów i owe sztućce podróżne z figurkami na 
rękojeściach, które dawniej każdy przy sobie nosił i ulubionymi stroił 
napisami i godłami. Książę Heski, Sadowski, kilku Polaków, pułkownicy 
szwedzcy stół dokoła obsiadali. Gdy wszedł Wejhard z Kalińskim, Miller 
się namarszczył, bo go za pierwszą przyczynę tych trudów i niesmaków 
uważał, i zaraz na pierwszym wstępie pokazał mu wiszącą jeszcze opodal 
na belce pętlę, na której skonał stary górnik olkuski. 
— Ot, widzicie, jaka to tu wojna: wieszać potrzeba sprzymierzeńców tych, 
których obiecywaliście nam u ludu. 
Wejhard ramionami ruszył i usiadł. 
— Ha! — rzekł. — To są chwilowe nieprzyjemności, ale przecież idzie... 
— Ślicznie idzie w istocie — odpowiedział Sadowski. — Noc dzisiejsza 
dowodem. 
— To wina nasza — przerwał Miller. — Zdawało nam się, że wojujemy z 
mnichami, a tam są tędzy żołnierze. Nauka nie pójdzie w las, przyjdą i 
działa z Krakowa. 
— Wszystko to nie będzie potrzebne — rzekł po chwili Wejhard. 
— Wy mi zawsze nie wiedzieć co obiecujecie. 
— Twierdza ostatkiem goni, bliska poddania. 
— Tak jest; gdyśmy tu szli, mówiliście, że dnia pierwszego poddać się 
miała. 
— Teraz to trochę pewniejsze, jenerale — rzekł ciszej Wejhard. — Wiem, że 
wszyscy są już do ostatka znużeni walką, zniechęceni i radzi by to 
skończyć. 
— Tak, a jednak posłów nie przysyłają. 
— Potrzeba znać stosunki wewnątrz twierdzy — tajemniczo rzekł Czech. 
— Na przykład? 
— Tam kilku utrzymuje kilkuset w oporze. 
Miller splunął z niechęcią. 
— Przyszedłem właśnie prosić jenerała, żebyś pozwolił z radą i namową 
wysłać starostę bracławskiego. Jestem pewny, że ich przekona 
przyniesie nam punkta, które się już gotują. Mnisi tylko cokolwiek 
uparci, załoga bije się zmuszona... 
Miller się rozśmiał. 
— Niech idzie starosta, kiedy ma ochotę, ale ja wolę traktować kulami niż 
parlamentarzami; moi posłowie to krakowskie działa. 
Wszyscy milczeli. 
— Jak na mnichów — krzyknął Miller, stukając pięścią — o stół dobrze 
sobie radzą. Na szatana! Jeszcześmy nigdzie takiego nie spotkali oporu... 
kule ich nasze nie biorą... dachów im nawet zapalić nie umiemy. Jeszcze 
śmieli garścią robić na nas wycieczkę. To rzeczy niepojęte! Straty 
wielkie, cała ich mysia dziura tego nie warta! Ale pomszczę się 
straszliwie, wytnę ich do nogi i to gniazdo zniszczę ze szczętem. De 
Fossis zabity! Horn ranny śmiertelnie, mówią doktorowie. Kilkadziesiąt 
na placu poległo, u nich ani jednego trupa. Myśmy dziś wyszli na 
mnichów i partaczy. 
Mówił i pił, i wstrząsał się z gniewu. 
— A tu — dodał — użyjże ludzi do robót, to ich wieszać potrzeba, żeby 
zmusić do kopania góry! A jesień ciężka, a lud mój marznie i choruje, a 
zima za pasem! Ślicznieśmy się tu wparli! 
Wejhard milczał. 
XXIV 
Kaliński z trębaczem i białą chorągwią śpieszył znowu do klasztoru i 
mało co poczekawszy u furty, przez brata Pawła, po oznajmieniu 
przeorowi, przyjęty został i wpuszczony zwykłym sposobem. Za nim 
wcisnęła się żebraczka Konstancja, która większą część dnia spędzała za 
murami, na chwilę za wchodzącymi wbiegając do klasztoru. 
Postać jej więcej niż kiedy wyrażała to obłąkanie wesołe, na które patrzeć 
tak smutno i ciężko. Z uśmiechem wyprzedziła starostę, który kroczył z 
miną poważną, i gdy mu już wchodzącemu do klasztoru oczy 
rozwiązano, pokłoniła się nisko. 
— Do nóg upadam jaśnie wielmożnego Szweda — zawołała — do nóg 
upadam! 
— Co to za baba? — spytał brata Pawła Kaliński. 
— E! To sobie kobiecina biedna, sługa Najświętszej Panny; tak ją tu 
nazywają... 
— Tak! Tak! — szybko podchwyciła Konstancja. — I bardzo się cieszę, że 
pan tak często chodzi do nas. 
— Alboż co? — spytał starosta. 
— A! — z uśmiechem kończyła stara. — Bo już ja wiem, co tu pana do nas 
sprowadza. O! O! Ja to wiem! Jaśnie wielmożny Szwed chce się, widzę, 
nawrócić! Chwała Bogu! Tu już, panie, i Tatarów, i Turków, i 
wszelkiego heretyctwa siła się nawróciło, to i pana przyjmą, byle ze 
skruchą... 
— Co ona plecie, ta opętana! — z oburzeniem odezwał się Kaliński. — 
Alboż to ja nie katolik? 
— Może Bóg da, że i to przyjdzie! — mówiła sobie Konstancja. — Ale 
dotąd co mi za katolik, co z Najświętszą Panną wojnę prowadzi! 
Kaliński zarumienił się i ramionami tylko ruszył. 
— A ja jaśnie wielmożnemu Szwedowi powiem — ciągnęła dalej żebraczka 
— który tu ksiądz najlepszy do dyscypliny, to ksiądz Paweł; do spowiedzi 
nie ma lepszego, jak ksiądz Mielecki: nałaje, to prawda, ale tak sumienie 
wypatroszy, jak potrzeba... a do... 
— Ale dajże mi pokój, babo! — krzyknął Kaliński z gniewem. Brat Paweł 
umierał ze śmiechu, pragnąc go utaić, baba nie puszczała posła. 
— Już niech każdy poświadczy, że prawdę mówię — wołała. — Brat Paweł 
dyscyplinuje siebie dobrze, a co by to dopiero było, jakby się do cudzych 
pleców dobrał! Od tego bym życzyła jaśnie wielmożnemu Szwedowi 
rozpocząć nawrócenie. 
Kaliński wytrzymać nie mógł i śpieszniej coraz pędził korytarzem, ale 
żwawiej jeszcze biegła przodem żebraczka. 
— Nawrócenie się, nawrócenie! To wam z oczów patrzy — wołała ciągle. — 
Nie wstydźcież się, toć to nie grzech! Tylko co prędzej, to lepiej, bo 
widzę, że wam we środku diabeł siadł i wierci, i kręci; jeśli go nie 
wypędzą, to was rozedmie wniwecz... na diabła nie ma lepszego sposobu 
nad dyscyplinę... 
Brat Paweł buchnął ogromnym śmiechem, nie mogąc go już utaić, a 
Kaliński łajał; ale wtem i przeor wyszedł naprzeciw starosty, a 
Konstancja, postrzegłszy go, ukłoniła się, zakręciła i znikła. 
Ledwie odeszła kilka kroków, twarz jej, tak dziwnie wesoła, zmieniła się 
zupełnie. Smutek głęboki, nieuleczony, ciężki, osiadł na jej czole i 
ustach... dobyła kawałek chleba z torby, pocałowała go, schowała i 
śpiesznym krokiem pobiegła pod okno Lassoty. Przysiadła na ziemi, 
oparła się na ręku i zadumała. 
Tymczasem przeor do definitorium wprowadził Kalińskiego, wiedząc o 
jego przybyciu, bo mu od furty znać o tym dano. Tu już zgromadzeni byli 
umyślnie ojcowie i szlachta, .aby wobec nich mógł z nim pomówić. 
Kordecki spodziewał się podpory w towarzyszach. Lecz jakże się mylił! 
Oprócz Zamojskiego, który ochoczo życie swoje i syna ważył, wyjąwszy 
Czarnieckiego, który śmierć wcześnie liczył za prawdopodobne 
zakończenie swojej pracy przy oblężeniu, prócz kilku jeszcze, reszta nie 
miała ducha, co tamtych ożywiał. I nie dziw; niewielu w cud uwierzyć 
może, ba niewielu są go warci. Z samych duchownych część znaczna 
trzymała się Kordeckiego tylko siłą i zagrzewana stawała gorąco; 
zostawiona sobie, chłodła. Przy przeorze wszyscy wotowali za wojną, 
sami wzdychali; w długie noce, gdy słuchali bicia dział i krzyków, strach 
ich przejmował blady, drżały serca, biły piersi niespokojnym oddechem, 
modlitwę szeptali nie o zwycięstwo, o pokój tylko. 
Mnisi to byli, a inna zaprzątała ich wojna, ta nieustanna wojna z sobą, z 
ciałem, z myślą, z wątpliwością, z szatanem, z tym wszystkim, co nigdy 
najświętszemu z ludzi nie daje pokoju. Inni nie mieli męstwa, bo im 
wlewała je liczba i szczęście, a przeciwność i osamotnienie wydzierały. 
Dla nich potrzeba było zwycięstw, by wzbudzić odwagę, a Polska upadła 
wszędzie, a wieść, skądś przyszła, to głosiła klęski, to opowiadała 
niedolę, i opłakana a krwawa leciała osłoniona szatą żałobną. Skądże 
dobyć miało męstwo dwustu ludzi wśród tysiąców; mnichom, szlachcie i 
wieśniakom, garści na wyspie jasnogórskiej, wśród oceanu szwedzkich 
żołnierzy? 
Stan umysłów ludu, księży i szlachty w Częstochowie cały zależal od 
Kordeckiego, cały na nim spoczywał. Gdyby on ciągle nie utrzymywał 
ducha, wszyscy by upadli. Ale najlżejsza przeciwność obalała dzieło 
pobożnego przeora, a rozwaga zimna, trochę samotności, zbliżenie się 
dwóch bojaźliwszych święty ten zapał rozpędzały. Oprócz kilku 
wymienionych, każdy potajemnie przewidywał poddanie i myślał, jak je 
najmniej strasznym uczynić, uważając za nieuchronne, bolejąc nad tym, 
co po cichu zwano uporem Kordeckiego. Niejeden, co wstrząśniony 
mową jego głośno podniósł rękę i przysięgał do tchu ostatniego walczyć 
w obronie świętego miejsca, wróciwszy do izby, sam siebie nie 
poznawał, sam sobie się dziwił, gdy spojrzawszy w serce, znalazł je tak 
zmienionym. W niższych rzędach obrońców Częstochowy, nad którymi 
Wachler pracował, by je zniechęcić, toż samo rozszerzało się zwątpienie. 
Ludzie to byli po większej części zgromadzeni nagle, bez wyboru, 
których oddalenie od domów, niepokój o nie i sam widok Szwedów w 
takiej liczbie a słuch, że cala Polska już się im pokłoniła, czynił 
bojaźliwymi. Wprawdzie i tu głos Kordeckiego, stara wiara i pobożność 
wyrabiały chwilowe męstwo i do poświęceń gotowość, ale jakże łatwo 
onieśmielić głos, gdzie odwaga cudem tworzyć się musiała! Najemnicy 
Niemcy, Węgrzy i Ślązacy, stanowiący główną część załogi, 
wprawniejszą w żołnierkę i umiejętniejszą w swym rzemiośle, nadzieją 
tylko zapłaty, darami i groźbą utrzymywani byli. Położenie więc 
klasztoru zależało zupełnie od wodzów, od nieustannej ich baczności, od 
pilnego wglądania co chwila nie tylko w stan murów twierdzy, ale w stan 
serc i umysłów. Ileż to niepokoju, ile trosk codziennych, ile obawy 
przetrwać było potrzeba, jak czytać w twarzach, jak podsłuchiwać 
uczucia, by iskra zgubna nie zapłonęła w przygotowanych na jej 
przyjęcie umysłach! 
Nie była więc całkiem fałszywą rachuba Wejharda i Kalińskiego, którzy 
liczyli na to, że przypomnienie stanu Polski i stanu twierdzy, zamkniętej 
oblężeniem, przydać się im mogło. Taki był cel wysłania starosty, który 
dziś zamierzał sobie być nie parlamentarzem Millera, nie urzędowym 
posłem, ale doradcą i przyjacielem obłąkanych współbraci. Stosowną też 
do tego przybrał twarz i postawę. Na korytarzach rozgniewany przez 
żebraczkę, rychło ochłonął i zgromadziwszy myśli, z całą usilnością, na 
jaką się tylko mógł zdobyć, postanowił użyć swych argumentów. 
Przyjmowano go jednak jako posła, co było widocznym z uroczystego 
wszystkich zebrania. Ale zaraz na wstępie zrzucił z siebie ten charakter, 
witając przeora słodziuchną miną, pokorą i grzecznością wyszukaną. 
— Rad jestem — rzekł z uśmiechem — że mogę u waszej przewielebności 
odetchnąć; nie przychodząc tu wcale jako poseł, ale jako współobywatel i 
brat między swymi spędzić chwilę swobodną, a jeśli się ona na co wam 
przyda, będę bardzo szczęśliwy; proszę mnie tylko dziś nie mieć za 
Millerowskiego posłańca, bo nim wcale nie jestem. 
— Tym lepiej — odpowiedział Kordecki, wskazując mu siedzenie — bo 
poselstwo do nas byłoby nadaremne po tylu silnych przemówieniach 
kulami, które stoją za najlepsze argumenty, a przecież, jak widzicie, 
upartych nie przekonały. 
Starosta, unikając zaczepki i mowy o drażliwych sprawach, umyślnie 
obrócił ją na inny przedmiot. 
— Nie uwierzycie — rzekł — jakie to ciężkie położenie nas, katolików, w 
tym wojsku szwedzkim; ale to konieczność, niestety! Żelazna 
konieczność!... Jesteśmy widzami wojny z bólem serca, a w dodatku 
nikomu na nic nieprzydatni, chyba tylko że powiększamy ciżbę. 
Wszyscy milczeli; on mówił dalej ze swym uśmiechem dobrodusznym: 
— Toteż podwójnie dziś miło znaleźć się między swoimi, spocząć trochę i 
zapomnieć o nieszczęściach kraju, co na nas to jarzmo włożyły. 
Milczano jeszcze; starosta z nikogo ani potakiwania, ani oporu wydobyć 
nie mógł i nie wiedział, jaki skutek sprawiają słowa jego, bo ani twarz, 
ani usta nie objawiały go dotąd. Przykre to było położenie, obracał 
głową, szukał, do czego by się uczepić, a nic nie mógł znaleźć. 
Baczniejszy rzut oka byłby mu oznajmił, że ubolewanie to zręczne 
znalazło odgłos w umysłach wielu — ale przytomność przeora i poważne 
a śledcze wejrzenie jego tamowało objawienie tego, co się w sercach 
kryło. Kaliński mówił dalej: 
— Prawdziwie od zgonu Zygmunta Augusta nasza Polska widocznie 
dążyła do upadku. Oczy to nasze widzą, serca czują, a każdy jak umie ją 
rabuje. 
— Szkoda — przerwał Kordecki — że nie możemy się zgodzić na jedno 
lekarstwo; każdy ją do siebie ciągnie, każdy się do niej przyczaja, i jak z 
dziecięciem, Salomona sądu w końcu z nią być nie może... Ale Bóg 
łaskaw i wielki. 
— A! To też prawda; w Bogu jednym nadzieja nasza — rzekł pobożnie 
Kaliński. — W Bogu, co jej daje takich bohaterów jak wy, księże 
przeorze... ludzi godnych uwielbienia i lepszej, nade wszystko 
szczęśliwszej sprawy. 
To pochlebstwo, wprost i niezręcznie rzucone, żadnego nie sprawiło 
skutku. Kordecki rzucił okiem na krzyż Zbawiciela, jakby Mu ofiarował 
boleść swoją, i milczał. 
— Można wam oddać tę sprawiedliwość — kończył starosta — której i 
nieprzyjacielowi nie skąpię, że z niczego potrafiliście wyrobić rzecz 
wielką i dokazujecie cudów. Gdybyż to na co, prócz sławy waszej, 
przydać się mogło — rzekł ciszej. 
— Jak to? — żywo ofuknął się przeor, którego to słowo do niecierpliwości, 
wprędce pohamowanej jednak, przywiodło. — Wy myślicie, że mi o 
mizerną, o lichą i znikomą, o ludzką sławę idzie?... A! Jakże się grubo 
mylicie, panie starosto! Jakże się mylicie! 
— Pewnie — przerwał Zamojski. — Ksiądz przeor z nami wszystkimi 
powiedzieć może z głębi serca: Nieśmiertelna to rzecz, czego pragnę. Nie 
idzie tu o sławę lichą i o poklask łudzi, ale o wiarę, o duszę, o obowiązek, 
o stokroć wyższe i potężniejsze pobudki czynów naszych. Prawo Boże 
prawdziwe jest — począł, unosząc się pan miecznik — temu prawu 
posłuszni, czynimy, cośmy powinni. 
— A toteż z uwielbieniem patrzymy wszyscy — rzekł Kaliński — na 
stracone usiłowania wasze i daremną pracę. 
— Dlaczego daremną? — spytał pan Czarniecki. — Nic nie jest daremnego; 
zda się choć dobry przykład. . 
— Daremną — powtórzył Kaliński — bo stoicie szlachetnie przy sprawie 
zgubionej. 
— Czyjaż to sprawa zgubiona? — posępnie spytał Kordecki. — Sprawa 
Boża i sprawiedliwości? 
— Nie spierajmy się, księże przeorze — zawołał Kaliński, zawsze słodko i 
przymilająco — lecz pozwólcie mi mówić. Wy, od dawna zamknięci w 
klasztorze, oddani modlitwom, zagrzebani w pobożnym rozmyślaniu, nie 
wiecie i nie widzicie, co się wkoło was dzieje. Dla was bieg rzeczy 
ziemskich jest obcy. My, cośmy się do niego wmieszali, co z tym 
potokiem płyniemy, jaśniej widzimy stan Polski i zgubę jej nieuchronną. 
Tak, potrzeba się rozstać ze słodką myślą wierności Janowi 
Kazimierzowi, bo Jan Kazimierz Polskę zgubił i gubi... 
Zamojski wzdrygnął się, ale nie przerwał. 
— Od Zygmunta III — mówił poważnie Kaliński — którego na tron 
powołało przywiązanie nasze do krwi Jagiellońskiej1, przywiązanie tak 
ślepe, żeśmy jej szukali w zmieszanej z inną, byle choć kroplę jej mieć na 
tronie, wszystko szło opak i na zgubę; Zygmunt III był obcy, nigdy się 
nie stał naszym, nigdy nie zjednoczył z Polską. Obcy umysłem, sercem, 
nałogami, niewczesny lub nieumiejętnym ubieganiem się za władzą 
nieograniczoną,. wywołał opór, niesnaski, rozdwojenia i pierwszy skłonił 
nas ku upadkowi. Władysław IV trzymał jeszcze ręką silną, ale niepewną 
tego, co czyniła, na pochyłości góry losy państwa. Jan Kazimierz ze swą 
niestałością, ze swym płochym umysłem do ostatka nas przywiódł. Stan 
kraju okropny! Car z jednej., Szwed z drugiej, Kozacy, właśni poddani, z 
trzeciej szarpią nas strony, w środku zamęt nie rozplątany... Komuż to 
wszystko przypisać, jeżeli nie jemu? 
— Samym sobie! — przerwał przeor. — Sobie tylko! Cóż winien monarcha, 
któremu nieustannie wiążą ręce, pod pozorem, aby ich na własnych 
poddanych nie użył, który pogląda tylko, skąd mu zawieje rokosz, i 
wojować musi nie z nieprzyjacielem tylko, ale z poddanymi swymi? 
Daliżeście mu siły potrzebne do dzieł wielkich? Daliżeście mu serca 
wasze? 
— Dlaczegóż nigdy tak źle, jak teraz, nie było? — podchwycił starosta. — 
Dlaczego nawet za ojca i brata nie widzieliśmy tych klęsk bez ratunku 
dzisiejszych? Tu nie los sam i nie my, ale głowa narodu jest winną. 
Pierwszym dla nas kraj być powinien, a gdy sternik na przepaście 
prowadzi, okrętu raczej niżeli sternika patrzeć winniśmy. Żal mi z serca 
Jana Kazimierza, boleję nad losem jego jako człowieka, ale nie żałuję go 
jako króla i z przekonania idę z Karolem Gustawem. Król, co z kolei 
dwie rzucił na łup stolice, którego opuściło wojsko, lud, wodzowie, już 
winien być musi. 
— O, sroga Boża karo! — zawołał przełożony. — I to mówi poddany, syn to 
na ojca tak się odzywa! 
— Jestem naprzód synem kraju — rzekł Kaliński. — Boleję, ale patrzę, 
płaczę, ale wybieram, gdzie zbawienie. Dziś najmniejszej nie ma 
wątpliwości, że z Janem Kazimierzem trzymając wszyscy byśmy na 
Spisz pójść powinni, płakać, lamentować i coraz dalej uciekać. Ale Bóg 
łaskaw dał nam cudem swej dobroci we wrogu obrońcę, podporę, 
opiekuna, nowego i silnego króla. 
Kordecki zżymnął się, milczał. Zamojski ręce ścisnął. Czarniecki się 
żywo przechadzał, jakby mu ciężko było w miejscu wytrwać; reszta 
zgromadzenia wymową Kalińskiego zdawała się zdumiona razem i 
zajęta. 
— Palec to Boży widoczny — mówił dalej starosta. — Cała Polska zwraca 
się ku temu obrońcy i poddaje mu zgodnie: wojska, województwa, 
wodzowie, panowie, miasta, zamki, lud garną się pod jego opiekę. Polska 
w tej chwili w jego rękach. Wy jedni jak wyspa wśród morza stoicie, 
opieracie się sile, oczywistości, rachubie i, rzekłbym, rozumowi, gdybym 
nie umiał cenić uczuć pięknych i świętych, ale czczych i do niczego nie 
wiodących, które was ożywiają. 
Kordecki jeszcze milczał, a Kaliński, którego oka nie uchodziło, że wiele 
uczynił kilku słowami, pośpiesznie ciągnął dalej: 
— Rozumiem to, że zakonników wiąże przysięga złożona królowi silniej 
niż innych, bo sądzicie w pobożności swej, że jej życiem nawet broniąc 
dotrzymać powinniście. Ale przysięga o tyle tylko obowiązuje, o ile jest z 
obu stron dotrzymaną, a Jan Kazimierz ją złamał, opuścił nas i uciekł. 
Sam się zrzekł, czego utrzymać nic mógł, sam się wyzuł i powiedział, 
wychodząc z Krakowa: „Róbcie, co się wam zda lepiej”. Jakoż miliony, 
cały naród uznał się swobodnym od przysięgi. I dziś może być 
heroizmem, ale jest szaleństwem stać przy Janie Kazimierzu, który 
królem nie jest. Szanuję to obłąkanie, ale go podzielać nie mogę. 
— Obłąkanie! — szepnął chodząc Czarniecki. — Gadzina, gadzina! A jak 
słodko argumentuje! Niepoczciwe licho! 
Kordecki wstrzymał się widocznie. 
— Nie chcę być doradcą — z westchnieniem mówił Kaliński –bo rady 
odrzucacie, choć z serca pochodzą; ale wobec tego, co się dzieje, inaczej 
jak rychłego poddania radzić wam się nie godzi. Sami jednak nie 
zwyciężycie wszystkich. Król Karol Gustaw, którego sobie malujecie 
jakąś straszną poczwarą, obiecuje dla Polski być ojcem. Wszystkie prawa 
nasze potwierdza, wszystkie zachowuje swobody, katolickiej wiary 
niszczyć nie myśli, nie prześladuje, owszem na równi z własną 
opiekować się nią przyrzeka. Kto wie, czy dla nas nie nawróci się jak 
Jagiełło? Jego zamiary względem Jasnej Góry są ojcowskie; nie 
opanować ją, ale bronić jej pragnie, chcąc ją umocnić załogą. Jeśli 
zniszczona zostanie, wy sami tylko temu winni będziecie. 
— Co za troskliwość ojcowska! — mruczał Czarniecki. 
Przeor zadumany milczał, okiem mieniąc twarze wszystkich, a między 
szlachtą już widoczne zwątpienie i bojaźń widać było. Niektórzy szeptali 
między sobą znacząco i gdyby ich Kordeckiego nie wstrzymywała 
przytomność, znać, że gotowi byli traktować z Kalińskim. 
— W istocie — rzekł odważniejszy Moszyński — wszyscy to poniekąd 
czujemy, co pan starosta tak wymownie powiada, wszyscy to czujemy, 
ale cóż, kiedy Millera strach... 
— Tak! Tak! — dodał pan Jan Skórzewski. — Gdyby choć dobre 
przynajmniej wyjednać warunki... 
Kalińskiego oczy zabłysły radością. Szlachta się odzywała, przeor zdawał 
milczeć umyślnie i tylko wyglądać, jak przystąpić od siebie do 
traktowania. Starosta widział się już u celu i mówił dalej żywo: 
— Z jenerałem, między nami mówiąc, łatwa sprawa. Jego pieniędzmi ująć 
najłatwiej, a co raz podpisze, tego dochowa; dać mu okup, na który się 
złożycie łatwo, i po wszystkim. 
— Ale kościoła, skarbca nie poszanuje — odezwał się Moszyński. 
— Co się tyczy kościoła, jest dekret królewski, który całość jego 
zabezpiecza — rzekł Kaliński. — Nie poważy się go przestąpić Miller; do 
jednej rzeczy mógłby się tylko przypytać, do dzwonów, miedzi i spiżu, 
ale i to mu zapłacić można, porozumiawszy się z dowódcą artylerii: to 
jego sprawa i zarobek. 
— A bezpieczeństwo osób? — coraz więcej ośmielony milczeniem 
Kordeckiego, spytał Skórzewski. 
— O! Za to ręczyć mogę — odparł starosta. — Zresztą z dwojga złego 
mniejsze zawsze wybrać należy. Szwed wchodząc jako przyjaciel 
inaczej, jako wróg — inaczej sobie postąpi. Rozjątrzony, szturmem biorąc 
twierdzę, nic oszczędzać nie będzie. 
Niektórzy zadrżeli ze strachu, starosta korzystał z usposobienia i rzekł: 
— I choćby chciał, to żołnierza nie utrzyma, skoro rozjadły na mury, a 
przez mury do twierdzy wpadnie. O! Naówczas biada wam, bo wściekły 
będzie i mściwy, a dość go rozdrażniliście. 
— Ale wy, panie starosto — przerwał Moszyński — co macie ucho łaskawe 
u niego, czy nie moglibyście... 
Kordecki cierpiał i słuchał; zdawał się twarzą nie przeciwiać tym 
mowom, jakoby ludzi próbował; a gdy coraz większa liczba szlachty i 
kilku zakonników ku Kalińskiemu się już zbliżali, gdy starosta zwycięzca 
rozpromieniał, widząc skutek swej mowy, i gotował się zbierać jej owoce 
— powstał dopiero ze zgrozą na twarzy, której odmalować niepodobna; 
płomień miał w oczach, a czoło oblekło się , wyrazem oburzenia. 
— A! — zawołał, wznosząc ręce. — Ludzie małej wiary, ludzie słabi i 
biedni! Jakże to was lada wiatr nagina, gdzie zechce! I jakże kraj nie ma 
ginąć, jak się do upadku nie chylić, kiedy dziś bohaterowie w obronie 
świętości waszych, jutro je gotowiście dla kilku słów miodowych oddać 
sami w ręce wroga. Słuchałem cię, panie — obrócił się do Kalińskiego — z 
cierpliwością, ze zdumieniem. Zwykli Polacy kłaść winę swoją na barki 
cudze i dziś się to tak dzieje! Król wam winien! A któż go opuścił?... Kto 
mu wojska odmówił? Kogo miał przy sobie wiernym w nieszczęściu? 
Kto robił związki dla żołdu po obozach? Kto zrywał sejmy, gdy ojczyzna 
gwałtu rady wołała? Nie król, nie król, ale my sami... Kto Ruś oburzył, 
jeśli nie my, obejściem z nią nie braterskim, ale pańskim? Kto pierwszy, 
jeśli nie zdrada wwiodła Karola Gustawa? Wierzcie, jeśli chcecie, że 
zginąć musimy, ale Bóg silniejszy jest nad wszystkich, Bóg zwycięstwa, 
Bóg siły i sprawiedliwości. Karze, ale się lituje Bóg. Wygnańcy wracają, 
padają zwycięzcy... Nie cieszcie się za wcześnie. Obietnice Szwedów 
wielkie, patrzcie ich owoców. Z przysięgi nikt nas nie może rozwiązać 
krom śmierci; nie jesteśmy i nie będziemy poddanymi Karola Gustawa, 
króla obcej nam wiary i nieprzyjaciela naszej... A, panie starosto, żal mi 
cię, bo to tylko widzisz, co cię z bliska otacza, a ślepy jesteś na resztę. 
Podnieś się, a spójrz w świat i Polskę z myślą Bożą: inaczej i jaśniej 
zobaczysz... 
To rzekłszy i wstrzymując wybuch pobożnego gniewu, który go 
przejmował, Kordecki jął żegnać starostę, aby się pozbyć gościa, co siał 
przestrach i zwątpienie. 
— Zmierzcha — rzekł — powrót z twierdzy do obozu mógłby być 
niebezpieczny po nocy, zatrzymywać zaś przez noc nie śmiemy, bośmy 
tu oblężeni, ściśnieni i nie mielibyśmy czym przyjąć godnie tak 
znakomitego gościa. 
Kaliński chwycił za czapkę, oglądając się dokoła po twarzach i śledząc 
skutków, jakie sprawiła mowa jego, lecz pożegnany, szybko odejść 
musiał. Zamojski dumnym wzrokiem odwiódł go do drzwi, a Czarniecki 
odstąpił, aby uniknąć zbliżenia przy rozstaniu. 
Oddano go w ręce brata Pawła, który uradowanego i upokorzonego 
razem odprowadził do bramy. Ledwie się przez nią dostał na pole, gdy 
jadący przed nim z białą chorągwią żołnierz od kuli szwedzkiej poległ. 
Można miarkować, z jakim przestrachem uchodził starosta do obozu. 
Z okien sali, w której jeszcze wszyscy zgromadzeni byli, jedni szepcząc 
niespokojnie, drudzy milcząc ponuro, a Czarniecki niecierpliwie łajał — 
ujrzał przeor wyjazd starosty i wystrzał, który powalił o ziemię biednego 
żołnierza. 
— Patrzcie! — rzekł wskazując na to. — Nie jestli to palce Boży i 
przestroga? Przyszedł sypać niezgodę między nami i kula go śmiercią 
przestrzegła, że nie same doczesne rzeczy w rachunek życia wchodzić 
powinny. Cóż strach, co słabość nasza wobec sumienia, wiary i Boga? 
Bracia! Korzmy się i pokutujmy, bośmy słabi jak dzieci — wołał przeor. — 
Widziałem, jakeście chciwie chwytali słowa wężowe, słowa kusiciela, 
który jak dzieci straszył was i jak dzieci nakłaniał, gdzie chciał; 
widziałem serca wasze i płaczę... Dopóki tak niestali a tak niewierni 
będziemy Bogu i sobie, jakże kraj nie ma płynąć krwią i łzami? 
Opamiętajcie się, ludzie małego serca, i wierzcie Bogu; większych On 
zwycięstw dokonał. Oto ubożuchny Syn przybrany cieśli z dwunastu 
prostaczkami bez oręża, krom słowa, podbił świat cały, a nie mógłby nas 
obronić? 
— Lecz czy zechce? — cicho spytał Moszyński. 
— Zechce, jeśli mu uwierzym, odrzucim małowiernych! Ale tu i ludzka 
rachuba nawet tyle przestrachu płonnego wzbudzać w nas nie powinna. 
Musimy się obronić i obronim się. Zima sama odpędzi Millera, posiłki 
mogą nadejść od króla. 
— Od króla, który ich sam nie ma? — odrzekł pan Skórzewski. 
— Bóg mu je da. 
— Ale strzeżonego Pan Bóg strzeże — dodał szlachcic. 
— Wstyd słuchać takiej mowy, żal na nią odpowiadać. Zamknęliście się, 
ufając opiece Matki Bożej; ufajcież Jej do końca, a włos wam z głowy 
nie spadnie. Niedowiarków tylko a nieszczerych Bóg ukarać może. 
Módlcie się, pracujcie i ufajcie! 
Chciano coś mówić jeszcze, ale przeor wyszedł z sali. To wyjście 
powiodło za sobą mnichów, a szlachtę rozdzieliło na kilka kupek różnych 
jak zdania. Jedni już o traktowaniu zamyślali, drudzy jeszcze o obronie, 
inni chcieli zbijać to, co zwali uporem Kordeckiego. 
XXV 
Wachler pracował usilnie około knującej się zdrady, zmawiając się z 
Nathanem, który nocą podchodził pod basztę z poselstwy wejhardowymi, 
siał strach między łatwowiernym ludem i włócząc się od kortyny do 
kortyny, od baszty do baszty, w czasie gdy nikogo z główniejszych 
wodzów nie było, jednych zyskiwał sobie obietnicami, drugich 
postrachem. Niemal połowa załogi ujęta już była i przystała na poddanie 
się Szwedowi, znajdując zbawienie swe w Wachlerze. Niemiec, widząc, 
że mu się nadzieje wiodą, aż zhardział i już tylko wyglądał sposobnej 
chwili, żeby furtę oblegającym otworzyć. Coraz mniej słuchał starszych, 
coraz opieszalej chodził około dział swoich, wcześnie się Szwedom 
wysługując. Oni tymczasem, nie doczekawszy się dział z Krakowa, bo te 
złymi drogami szły bardzo powolnie, szturmowali, jakimi mogli, nie 
tylko dniem, ale już i nocą nie dając spokoju Jasnej Górze. Bezsenność, 
znużenie, nieustanna praca na dachach i murach, ciągła walka z tak 
przemagającą siłą do reszty wyzuła z odwagi lud najemny i większą 
część szlachty. Już sieć zdrady, zasnuta potajemnie, od załogi poczynała 
rozszerzać się między schronionych w twierdzy. Kilku ludzi szepnęło coś 
o tym bojaźliwej szlachcie, tchórze podali ręce. Znać też było ze 
zwolnionej obrony, z twarzy bladych i ostygłych, że początkowy zapał 
wygasł. Kordecki pierwszy to spostrzegł, a raczej przeczuł. Zamojski 
także doznawał w podwładnych tego oporu bezwładnej masy, która sobą 
kierować nie dawała. Potrzeba było powtarzać rozkazy, a większa ich 
część zostawała nie spełnioną lub na wpół tylko i niechętnie dokonaną. 
Najlepsze chęci dowódców rozbijały się o obojętność coraz 
widoczniejszą ludu. Czarniecki gniewał się i rzucał niecierpliwie, a 
czekan podnosząc, nieraz już chciał karcić; ale go Kordecki wstrzymywał 
jeszcze, wmawiając, że gwałt zraża raczej niż jedna serca. Dla 
wszystkich wytrwałych widoczniejszą co chwila stawała się uknuta 
zdrada i chęć załogi, ale nici do odkrycia spisku pochwycić nie było 
można. 
Nazajutrz po bytności Kalińskiego, który wrażenie, jakie uczynił, potrafił 
odmalować i przedstawić w obozie jako potężne, oblężeni ukazali się na 
murach bezsilni, potrwożeni, jakby już czekali, rychło ich Szwedzi 
zagarną. 
Rano wcisnęła się do klasztoru Konstancja i z niezwykłym pośpiechem 
krocząc, naprzód poszła do kaplicy na prymarię, potem pod Hanny 
okienko. Tu próżno wyjścia dziewczęcia czekała. Lassota był chory, 
Hanna wybiec nie mogła. Jakby sobie coś nagle przypomniała, 
ucałowawszy mur, zerwała się staruszka i pobiegła w dziedziniec. 
Widocznie szukała tu kogoś. Wtem znany głos przeora i biała jego suknia 
zwróciła ją ku niemu; pośpieszyła naprzeciw Kordeckiego, ze smutną 
twarzą idącego od kościoła na mury. 
— Ojcze! — zawołała zdyszana, całując habit jego. — Czy pozwolicie 
biednej grzesznicy powiedzieć słowo? 
— Mów, dziecko moje, czegoż ci potrzeba? 
— Mnie nic, ale mam coś ważnego do powiedzenia waszej 
przewielebności — odpowiedziała Konstancja. — Tylko nie tu... nie trzeba, 
żeby nas słyszano. 
— Wszak nikt nas nie słucha. 
— O! Mury uszy mają, gdy idzie o życie i losy ludzkie. 
Przeor wyszedł z nią na środek dziedzińca, gdzie nikt rozmowy posłyszeć 
nie mógł, a stara poczęła ostrożnie i cicho: 
— O tym miałam księdzu przeorowi powiedzieć, że się w twierdzy knuje 
zdrada. 
— Jakże ty o tym wiesz? — zapytał niewzruszony Korecki. 
— Ja nocuję w furcie za murami, a w nocy słyszę, jak się ktoś podkrada i 
rozmawia tu, tylko z kim? Dojść nie mogłam. 
— Jakże ci się zdaje, któż to być może?... 
— Zdaje mi się, że szwargocą po niemiecku, ale trudno ich było 
zrozumieć i podchwycić. To pewna, że znoszą się Szwedzi z załogą, jak 
Bóg Bogiem prawda; niech ksiądz przeor ratuje i radzi! 
— Niewiele żeś mnie nauczyła — rzekł Kordecki. — I ja sam się czegoś 
domniemywałem; ale gdzież te rozmowy? W którym miejscu? 
— Różnie; najczęściej od południowo-wschodniej strony, mój ojcze. 
— A! A! Wachler! — szepnął przeor do siebie. — Dawno mi podejrzany. 
Bóg ci zapłać, stara, poczciwa sługo Matki Boskiej; idź, a nie mów 
nikomu! Pan Bóg wynagrodzi twoją pracę. 
To mówiąc, przeor żywiej pośpieszył na mury, wszedł na nie i prosto 
dążył do Czarnieckiego, który z obuszkiem latał i ludzi opieszałych do 
dział spędzał i do strzelnic. A już mu się ofukiwali niektórzy i nie 
słuchało wielu, jakby rozkazów nie rozumieli. Czarniecki był w gniewie i 
biegał od jednego do drugiego, posyłał szlachtę, a leniwszym nawet się 
po uszach dostawało. Kordecki odwołał go na stronę. 
— Panie Piotrze — rzekł — chodźcie no z Zamojskim na radę do mnie; 
chwili nie ma do stracenia, zdrada się knuje, potrzeba o sobie myśleć. 
Czarniecki aż się za głowę pochwycił, ale pomiarkował, że ten ruch 
zdradzić go może i udał, że czapki poprawia, ramionami rzucił, a choć 
stary, biegiem pośpieszył do pana miecznika. Słowo mu tylko szepnął 
cicho i razem żywo zwrócili się do klasztoru. Po drodze ściągano tych, 
którym więcej wierzono, i już wchodzili w korytarze, gdy trąbka ozwała 
się u wrót pierwszych, zwiastując jakiegoś posłańca. Brat Paweł nadbiegł 
zdyszany i ucałował rękę przeora. 
— A kto tam? 
— Wczorajszy starosta — odrzekł braciszek. — Co z nim robić? Chce 
pomówić. 
— Zobaczyć, jak wczorajsze nasienie zeszło! — rzekł Kordecki. — No, 
przyjmiemy go w bramie; wpuszczaj, bracie, i wstrzymaj w swojej izbie. 
To mówiąc, puściwszy przodem furtiana, poszli sami do bramy także i 
zastali już w ciasnej celce brata Pawła Kalińskiego uśmiechnionego, 
pełnego nadziei i zdającego się wybierać z nim do wnętrza klasztoru. 
— Daruj, panie, że cię tu tylko przyjmiemy — rzekł Kordecki. — Czas nasz 
na godziny policzony obrona i nabożeństwo zabierają, nie możemy 
korzystać z miłej jego obecności. Co rozkażecie, panie starosto? 
— Nic, chciałem się tylko dowiedzieć, póki pora jeszcze, czy nie mogę 
wam na co być przydatnym; ofiaruję się chętnie do pośredniczenia z 
Millerem. 
— My jeszcze, dzięki Bogu, o tym nie myślimy — odpowiedział przeor. 
— A! To bardzo winszuję! — odparł starosta. — Ale jeszcze raz pozwólcie 
sobie powiedzieć: źle radzicie, źle czynicie. 
— Zostawcie nam z łaski swojej pieczę o siebie! — kwaśno a dumnie rzekł 
Zamojski. 
— Ha, jak wola wasza — podchwycił Kaliński, odprawiony z kwitkiem. — 
Jeśli tak gardzicie moją dobrą chęcią, nie będę natrętnym. 
I zniechęcony odwrócił się szybko, myśląc, że go wstrzymają, gdy ich 
tak zastraszy; ale nikt o tym nie myślał i Kaliński wyszedł tak żywo z 
bramy, że jeszcze brat Paweł nie zdążył zaryglować za nim, a już mu 
odryglować było potrzeba. 
— A teraz do klasztoru –zawołał przeor. — Kto ma Boga i wiarę w sercu, 
radźcie i pomóżcie! 
W milczeniu przeszli dziedziniec i zgromadzili się wszyscy w celi 
przeora. Tu już niespokojni otoczyli go kołem. Postawiono u drzwi 
Rudnickiego, profesa, aby pilnował i nikogo nie wpuszczał bez 
oznajmienia, a przeor tak począł: 
— Niebezpieczeństwo nagłe, zdradę mamy w klasztorze dojrzewającą; 
choć nie wiem spełna, kto, co i jak, ale Bóg dopomoże i dowiemy się z 
Jego łaski reszty. Nieprzyjaciel ma związki z naszymi, nocne schadzki i 
zmowy pod murami; trzeba to przerwać, ukarać... Powiedzcie naprzód, 
nie podejrzewacie kogo? 
— Wszystkich — rzekł gorąco Czarniecki — a zwłaszcza Niemców. Już ja 
to widzę jasno, że jakieś licho się plecie, bo ani posłuszeństwa, ani 
ochoty, jak uciął od dni kilku. 
— I ja spostrzegam toż samo — rzekł Zamojski — lecz nikogo mianować 
nie mogę i nie umiem; niemal wszyscy z załogi muszą być w spisku; od 
kilku dni nie wymodlić, nie wybić, nie wyłajać posłuszeństwa. Jak z 
kamienia idzie, ruszają się niechętnie, strzelają miękko, a ledwie z oka 
spuściwszy, już w podwórcu rady, szepty i jakieś konszachty. 
— Jawno tedy, że zdrada jest — rzekł przeor. — Może niesprawiedliwy 
jestem, ale mi coś mówi, że Wachler puszkarz jest sprawcą i głową. 
Na te słowa wszyscy, jakby nagłe światłem olśnieni, zawołali: 
— Niechybnie to on. 
— Widziałem go, jak omamiał ludzi. 
— Po nocach się włóczy i szepcze. 
— Zewsząd do niego chodzą... 
— Pozostaje nam sprawdzić to i zapobiec złemu — kończył przeor. 
— Zawołać go tu — rzekł Zamojski. — Zlęknie się. 
— Taka była i myśl moja pierwsza — odparł Kordecki. — Zasiądźcie 
wszyscy, pójdą po niego. 
I wnet Rudnicki wysłał braciszka po puszkarza, którego pozorem 
odebrania płacy zwabić miano. 
Niepokój tymczasem wielki opanował przytomnych. Twarze były 
zmienione, przestrach każdemu czuć się dawał, bo niebezpieczeństwo 
tajemniczością swą olbrzymiało w ich oczach. Krzyki na murach zdawały 
się oznajmywać nieprzyjaciela, huk kul, wyrwanie miną wyłomu. Przeor 
tylko zatopiony w myślach, siedział milczący. 
Wtem drzwi się otworzyły szeroko i wpuszczono Wachlera. Na widok 
siedzącej dokoła stołu starszyzny i przeora, którzy, jakby go sądzić mieli, 
wszyscy surowymi twarzami zaraz się obrócili do niego, puszkarz zbladł 
jak chusta, zabełkotał coś niezrozumiale i chciał się nazad cofnąć za 
drzwi, jakby mu przyszła myśl ucieczki. Pomiarkował jednak, że 
wydałby się tym jednym, i nadrabiając odwagą, postąpił krok — ale 
wejrzenie Kordeckiego, który z niego oka nie spuszczał i wzrok badający 
w nim utopił, zmieszało go znowu; głowę pochylił, chciał się zawrócić, 
sam nie wiedział, co robił. Głuche milczenie panowało w celi. Wszyscy 
za przeorem wzrokiem go ścigali; pod wejrzeniami tymi, jak pod 
strzałami, coraz bardziej tracąc przytomność, zdrajca gwałtownie do 
drzwi się rzucił, złorzecząc. 
— Wachler! — zawołał łagodnie przeor. — Odpowiadaj na zapytanie! 
— Co, na co? Na co ja mam odpowiadać? — bełkotał niezrozumiale 
puszkarz. 
— Z kim, kiedy i jak ułożyłeś się o zdradę i poddanie Częstochowy? 
Na te słowa, rzekłbyś, że piorun w niego uderzył; wryty, osłupiały 
zdrętwiał. Pań Czarniecki przyskoczył ku niemu. 
— Tak jest, szołdro jakiś! Wszystko wiadomo! Nie myśl mi się zapierać, a 
chceszli życie unieść całe, mów tu zaraz prawdę; nie, to zaraz na gotową 
szubienicę! 
Wachler padł na kolana i ręce złożył drżący; nim usta otworzył, uznał się 
winnym. Pozostało go wybadać. 
Przeor za ten cud dzięki Bogu składał. 
Krzysztoporski posunął się ku niemu groźny, surowy, wziął kartę ze stołu 
i udawał, że z niej czyta. 
— Mów — rzekł — jacy są spólnicy twojej zbrodni? 
— Ja... darujcie... ja nic nie wiem... ja... Nathan... 
I jąkając się, przerywał co chwila łzami, składając ręce, w obawie 
śmierci, którą uważał za niechybną. Opowiedział, jak go skusił Nathan, 
jakie z sobą mieli rozmowy i że już stanął układ o otworzenie furty i 
wpuszczenie nocą Szwedów. 
Wszyscy zadrżeli. 
Spisek, jak zaraza niewidocznie się rozchodząca i szerząca dotknieniem, 
oddechem, spojrzeniem niemal, jak posłaniec strachu przez czas krótki 
rozpostarł się ogromnie. Cała niemal załoga cudzoziemska, wszyscy 
najemnicy, kilku nawet szlachty należeli do niego. Wejhard, 
uwiadomiony o liczbie, umawiał się, rachował na nich. Niewysłowionym 
strachem to cudowne odkrycie mającej już wybuchnąć zmowy przejęło 
wszystkich. Jeden Kordecki pozostał nie wzruszony, odnosząc to, jak 
wszystko — do Boga. 
Wyprowadzono Wachlera pod strażą i osadzono tymczasowo w celi 
pustej, na jego miejsce innego do dział wyznaczywszy. Zamojski, 
Czarniecki, Krzysztoporski, kilku innych świeckich i księży pozostali 
radzić, co czynić należało. Czarniecki przebaczyć nie chciał. 
— Wachlera, ojcze przeorze dobrodzieju — rzekł żwawo — na murach koło 
baszty powiesić, niech dynda na odstraszający przykład innym; od tego 
nie odstępuję, potrzebne dla postrachu... 
Wszyscy poszli za jego zdaniem oprócz Kordeckiego. 
— Dość będzie go wygnać z fortecy — rzekł — a z nim głównych 
spólników jego. 
— I samym się pozostać? — spytał Zamojski. — To być nie może! 
— Gdy tylko przywódcę ukarzemy, reszta — podchwycił Czarniecki — 
kajać się musi; aby tylko Wachlera powiesić. Reszty tych trutniów z oka 
nie spuścim i pilnować będziemy. 
— Niechętnym zresztą — rzekł Krzysztoporski — podwoić płacę, zachęcić 
ich nagrodą, a strzec ciągle; my i księża nieodstępnie będziemy przy 
działach i na murach dniem i nocą. Wszystkie stanowiska obsadzone być 
mogą przez półszlachtę i księżmi co młodszymi i silniejszymi; na nikogo 
się nie spuszczać i nikomu nie ufać... oto moja rada. 
— I na nowo wziąć przysięgę od załogi, że do ostatniej kropli krwi bronić 
się będą — zawołał Zamojski. 
— Ale co z puszkarzem zrobić? 
— Puścić go i wypędzić — rzekł przeor. 
— Jak to? Żeby o stanie fortecy, murów, o duchu załogi i o wszystkich 
okolicznościach tyczących się nas dał nieprzyjacielowi wiadomość? To 
być nie może! 
— Puścić! — powtórzył Kordecki. — Wiedzą oni i bez niego, jak się mamy. 
Wieszać go nie pozwolę, dość i tak ludu ginie, zostawmy go zgryzotom 
sumienia i oddajmy Szwedowi, którego pokochał... 
— Wspaniałomyślność piękna, ale zbyteczna — odezwał się Czarniecki. — 
Gdyby tak na mnie; dyndałby szołdra na murach, spólników bym 
przećwiczył co dziesiątego i tak by służyli, aż miło! 
— Ale pamiętajcie, panie Piotrze, żeśmy nie żołnierze, lecz księża; karać 
nie nasza rzecz. Niech truteń idzie precz z ula, dość dla niego kary. Co 
się tyczy załogi, dobra była rada pana Zamojskiego. Przebaczyć musim i 
pilnować będziem. Każcie, proszę, zwołać wszystkich w podwórze, 
trzeba się z nimi rozmówić. 
Już po twierdzy, gdy spostrzeżono długą nieobecność Wachlera, 
wezwanego do klasztoru, trwoga szerzyć się zaczynała. Spiskowi 
domyślali się odkrycia występku i obawiali się kary. Przeczuwając coś, 
biegali przerażeni, niepewni, co z sobą czynić, ale ich z oka nie 
spuszczano. Gdy posłyszano rozkaz, żeby się wszystek lud zgromadził w 
podwórcu, pobladły twarze winnych i zabiły serca. Kilku chciało uciekać 
furtką, dwóch poczęło się już spuszczać z murów; reszta posłuszna być 
musiała i szła jak na ścięcie. W towarzystwie kilku księży i dowódców 
przeor z krzyżem w ręku wyszedł do zgromadzonych, spojrzał po 
twarzach zlękłych żołdaków i tak się odezwał: 
— Uknuto zdradę, ale Bóg ją odkrył; wiemy, kto do spisku należał, bo 
przywódca jego schwytany jest w ręku naszym. Niech Bóg ukarze lub 
przebaczy tym, którzy przeciwko Niemu, przeciw przysiędze swojej i 
sumieniu postąpili; my obłąkanych sumieniu własnemu zostawujemy. 
Słuchajcie i korzcie się, dzieci moje! Głowa tej niepoczciwej zdrady 
przeciwko miejscu świętemu odepchniętą zostanie i wyłączoną 
spomiędzy nas. Wy macie czas upamiętać się i nagrodzić gorliwością złe, 
któreście uczynić zamierzali. Nieszczęsna bojaźń oślepiła was. Myślicież, 
że wpuszczając tu Szweda, bylibyście osłonili się od mordu, współbraci 
tylko na rzeź i okup swój wydając? Nie! Padlibyście razem z nimi. Ale 
Bóg nie chciał zguby wszystkich, bo opieka Jego wyraźna czuwa nad 
nami. 
Czarniecki, nie mogąc wytrwać, przerwał: 
— Słowem, ksiądz przeor przebacza na ten raz niepoczciwość waszą, ale 
na znak najmniejszej zlej woli, na najlżejsze podejrzenie, żołnierskim i 
szlacheckim słowem upewniam, że zdrajcom przepuszczone nie będzie i 
powywieszać ich każem. A zatem posłuszeństwo nadal! 
— Rozporządźcie według myśli waszej — odezwał się Kordecki do 
Zamojskiego i pana Piotra. — Potrzeba podejrzanych oddać pod dozór 
najmocniejszy. 
— Przeliczyć piechotę — rzekł Zamojski żywo. — Rozdzielimy ją na 
oddziały, do każdego stanowiska dziesięciu szlachty i dziesięciu 
zakonników dodamy dla pilności... 
— Płacę waszą — dodał Kordecki — powiększam we dwójnasób i dziś ją z 
góry wypłacić polecę, ale mi złożycie przysięgę, że do ostatniej kropli 
krwi bronić będziecie tego przybytku Matki Bożej, gdzie się schronił 
ostatek wiary przed napaścią heretyków. Idźcie Boga prosić o 
przebaczenie; za mną do kościoła! 
To mówiąc, zwrócił się ku murom, wiodąc tłum za sobą milczący, na 
którego twarzach różne i dziwne malowały się uczucia. Przebaczenie to 
gorzej kary zgromiło i upokorzyło. Wstyd i gniew na tych, co przywiedli 
do zdrady, przejęły obłąkanych; jęli się żywo tłumaczyć i uniewinniać, 
jedni na drugich składając winę, wszyscy na Wachlera. Otoczyli przeora i 
gwarnie poprzysięgali wierność i posłuszeństwo. 
— Myśmy niewinni, ojcze! To Wachler! Wciągnęli nas, zdurzyli! 
— Ja nie należałem — mówił inny. 
— Jam do końca ich gromił. 
— Ja chciałem nawet donieść, ojcze przeorze... 
— Co było, stało się; opłakiwać potrzeba, że i tu w tej gromadce musiała 
być zdrada. Do kościoła! Twarzą przed ołtarzem Matki Boskiej padnijcie, 
Ją o przebaczenie proście! 
To mówiąc, prowadził ich przed ołtarz i wszystek ten tłum, wylękły i 
niespokojny, ukląkł pokornie, nową zagrzany gorliwością, pragnąc co 
rychlej zmazać występek swój męstwem i pracą. 
Dwóch księży wyznaczono do odebrania nowej przysięgi po 
nabożeństwie. Kordecki tymczasem kazał dzwonić do definitorium i 
wszystkim tu zebrać się zakonnikom. 
— Ojcowie — rzekł do zgromadzonych — w wielkich razach wielkich 
należy użyć środków. Nie dosyć pracowaliśmy jeszcze, Matka Boża chce 
z nas mieć stróżów pilniejszych i prawdziwszych żołnierzy. Zdrada 
uknuta groziła nam przed godziną wydaniem w ręce nieprzyjaciela na 
rzeź i rabunek. Opatrzność ją wskazała i wyrwała jej żądło, umiejmy się 
na przyszłość od niebezpieczeństw podobnych obwarować. Czterdziestu 
z nas, silniejszych i młodszych, na cztery stanowiska rozdzielić się musi, 
by z oka już nie spuszczać puszkarzy i załogi. Starsi tylko odtąd, których 
wiek uwalnia, zostaną obowiązani do chóru północnego, młodsi, 
mieniając się na dzienne i nocne modlitwy, wedle reguły naszej, 
pilnować ich będą... Nie wzdragajmy się pracy na chwałę Bożą, nie 
skarżmy się i nie frasujmy! W tej chwili oczy kraju całego zwrócone są 
na Jasną Górę; myśmy od Boga wyznaczonym przykładem, myśmy 
skałą, o którą się rozbije moc Szweda... 
Wszyscy skłonili głowy, nikt od rozporządzeń nie śmiał się wymawiać. 
— Działa i zapasy powierzam w dozór ojcu Piotrowi Lassocie. Nie 
chciałeś wojny, ale ją znosisz mężnym sercem, pracując gorliwie; oddaję 
ci, co mam w tej chwili najdroższego, bo narzędzie naszej obrony... Wy 
starsi, ojcowie Ignacy i Kazimierzu, do gaszenia ognia z ludźmi 
przeznaczeni jesteście, bo wam ciężko by było do boju, a i tu pilność 
konieczna, a samej czeladzi ufać już nie można. Ojciec Marceli Dobrosz 
z ojcem Małachowskim wezmą na się dozór murów i stanowisk, ogólny 
dozór całej twierdzy. Dotąd ufaliśmy szczęściu i opiece Matki Bożej, 
której nowy dowód dziś mamy, ale przy ufności należy też z nas 
każdemu, siebie nie szczędząc, pracować z ludem. 
— Ojcowie, bracia! — zawołał w ostatku Kordecki. — Na macierzyński 
żywot Najświętszej Panny, który nosił Zbawiciela świata, na mękę Syna 
Bożego i cierniową Jego koronę, na zbawienie wasze, na życie przyszłe 
zaklinam was, proszę, błagam, nie upadajcie na duchu Wielki i potężny 
Pan Zastępów, ufajmy Mu! Myśmy wśród tej nieszczęśliwej krainy 
przykładem, otuchą dla tych, co jeszcze w zginienie ostatnie nie wierzą i 
zmartwychwstania oczekują! Kto wie, czy w tej garści mnichów 
bezsilnych nie spoczywają losy Rzeczypospolitej, czy my nie jesteśmy 
punktem, od którego zmieni się szczęście nieprzyjaciół naszych... Nie 
opuszczajmy sprawy, której przysięgliśmy bronić, ze strachu, z braku 
wiary, dla mizernego spokoju doczesnego... a wielkie będzie dzieło 
wasze... Kto się nie czuje na siłach, bracia mili, niech powie, niech się 
usunie. Pożałuję go jako obłąkanego brata, ale mu przebaczę; nam 
potrzeba mężnych i wytrwałych... 
Na to wezwanie nikt nie odpowiedział, owszem wszyscy niemal wołali: 
— Co każesz, spełnim ochotnie! Życie nasze w ręku Boga. Praca nie 
oderwie nas od modlitwy, bo dusza zakonnika zawsze się modlić 
powinna i może. 
— Za mną więc, kto siły w sobie czuje, za mną, bracia! 
I wyszli procesjonalnie po dwóch, a Kordecki powiódł ich wprost na 
mury, rozjaśniony, promieniejący nową odwagą, którą wszystkich 
natchnąć umiał. Zastali całą szlachtę zgromadzoną w podwórcu i 
oczekującą na nowe rozporządzenia. Słuch o zdradzie już się był rozszedł 
wszędzie i wzbudził przerażenie największe. Kobiety, starcy, dzieci, kto 
tylko schronił się do Częstochowy, wysypali się wszyscy na dziedzińce i 
ze łzami otoczyli przeora, jak tylko go spostrzegli. 
— Ojcze, nie opuszczaj nas, nie oddawaj w ręce nieprzyjaciół... zdrada, 
nieszczęście! 
— Co się stało? — wołali inni. — Gdzie zdrada? Wskażcie nam winnych! 
— Nic, nic, dzieci moje; bądźcie spokojni i wracajcie do swoich 
zatrudnień. Kto dźwignie broń, kto użytecznym być może, na mury z 
nami; reszta módlcie się i siedźcie: waszym orężem modlitwa. Nie 
obawiajcie się, Bóg łaskaw! 
— A! Zmiłujcie się — zawołała jedna z niewiast, całując ręce przeora. — 
Nie pozwalajcie oddawać nas Szwedowi... 
— Nie! Nie! Będziemy się bronić do upadłego — odparł Kordecki. — Nic 
wam nie grozi, rozchodźcie się i nie trwóżcie, a kto pomóc może, niech 
rąk nie żałuje. Wy, panowie bracia — obrócił się do szlachty — wraz z 
nami na stanowiska; złożyliście w murach twierdzy, coście mieli 
najdroższego, żony i dzieci wasze; brońcież ich z nami razem! 
Tu jął wyznaczać dowódców, a każda kupka szlachty i zakonników 
poszła strzec swej dzielnicy na kortynie. Pan Zygmunt Moszyński z 
ojcem Hilarym Sławoszewskim stać mieli na północo-wschodzie u tej 
baszty, której Wachler pilnował wprzódy; od zachodu zlecono straż 
Mikołajowi Krzysztoporskiemu i ojcu Ignacemu Mieleckiemu, 
mnichowi-żołnierzowi, który jeszcze dawnego nie zapomniał rzemiosła; 
od południo-wschodu. był pan Piotr Czarniecki i ksiądz Adam Stypulski, 
od południo-zachodu Jan Skórzewski i ojciec Daniel Rychtalski. 
Pobłogosławieni przez przeora, rozeszli się wszyscy z nową gorliwością 
do pracy. Ksiądz Piotr Lassota, mający prochy i działa w dozorze, był 
także nocnym stróżem ogniów na murach i wieży. Panu miecznikowi 
Zamojskiemu z ojcem Ludwikiem Czarnieckim, bratem pana Piotra, 
milczącym, ale zimnowytrwałego charakteru mężem, zwierzchnia władza 
oddana została, nad którą kierunek przeorowi powierzali chętnie 
wszyscy, czując jego wyższość nad sobą. Mury całkiem nowy 
przedstawiały widok, jak gdyby załoga świeża, lud krzepki i nie znużony 
jeszcze wszedł na nie, bo duch nowy ożywiał każdego i wodzowie 
poczuli, jednocząc się z nim, że znowu serca biły zgodnie i silnie, że 
załoga wróciła do spójnej, potężnej całości z nimi. Zwątpienie już na 
żadnej nie ukazywało się twarzy. Każdy patrzał skinienia, biegł, garnął 
się, leciał, starał się pociągnąć za sobą drugich i okazać, że nic dla niego 
trudnym nie będzie. Białe habity paulinów po raz pierwszy gęsto 
powiewały na murach i przy działach, i mężowie zakonni z różańcem w 
ręku, z krzyżami w dłoni oparli się o oręż, czoło pobożne podnosząc 
przeciwko nieprzyjacielowi z zimną pogardą śmierci. To rozporządzenie 
przeora wielki zaraz i widoczny sprawiło skutek, bo dozór księży i 
szlachty nieustanny ogarnął duchem ufności i męstwa lud, który sam 
sobie zostawiony, wątpił i trwożył się bez przyczyny. 
Pod pilną pieczą starszych, pod okiem kapłanów, każdy dreszcz 
potajemny, każde słowo bojaźliwe wnet uleczone być mogły, i zdawało 
się, że nic nie potrafi zmóc chrztem przebaczenia umocnionych 
żołnierzy. 
Ale słabe, słabe są serca ludzkie! 
KONIEC TOMU PIERWSZEGO 
TOM DRUGI 
I 
Pozostało rozporządzić losem Wachlera i spór był wielki między szlachtą 
a zakonnikami o niego. Przeor chciał go koniecznie wygnać, dowodząc 
Szwedom, że jeden zdrajca nic dla nich nie znaczy, że gardzą podobnymi 
spiskami i nie obawiają się nawet tego, co o stanie twierdzy powiedzieć 
im może. Zamojski chciał go zatrzymać w więzieniu do końca oblężenia, 
a Czarniecki uparcie dopraszał się o powieszenie. Martwy ze strachu, 
gotował się na śmierć zdrajca i, ochłonąwszy nieco z pierwszego 
odrętwienia, wpadł w złość, miotając się bezsilnym gniewem, rzucając 
do drzwi i okien, grożąc murom Szwedami i pomstą Wejharda. Około 
południa otworzyły się drzwi i Wachler myślał, że go już powiodą na 
stracenie... upatrywał tylko kata. Ukazał mu się brat Paweł, furtian, a 
zanim dwóch pachołków. 
— Chodź! — zawołali. 
Przelękły chwycił się za kraty okna i wrzeszczeć począł, wzywając 
ratunku, tak że go oderwać musiano gwałtem i gwałtem pociągnięto do 
bramy. Bronił się jeszcze w dziedzińcu, aż gdy ujrzał, że go do wrót 
prowadzą, nieco ochłonął, niepewien jednak jeszcze, co z nim zrobią, aż 
do otwarcia furty. Ujrzawszy się swobodnym, bo go tylko pogardliwie 
wypchnięto za mury, wśród świstu kul odzyskał przytomność i szybko 
uciekać zaczął ku obozowi szwedzkiemu. 
Wejhard właśnie rozmawiał z Nathanem i budowali sobie łatwe zamki na 
lodzie, że jutro Częstochowę zdradą owładną, i hrabia już w myśli 
triumfował nad Millerem, który go dotąd obwiniał o zwodne łudzenie 
fałszami i karmienie urojoną nadzieją, gdy niespodzianie ukazał się u 
drzwi namiotu wylękły, blady, odarty, zdyszany Wachler. 
Nathan osłupiał z podziwienia. 
— Co to się stało? — zawołał. 
Wachler padł na ziemię znużony. 
— Co to za człowiek? — spytał Wejhard. 
— A to nasz puszkarz z Jasnej Góry. 
— Cóż tu robi po dniu? 
— Nie rozumiem, dopytać się go trzeba. 
Ale długo słowa z niego dobyć nie było można, aż wreszcie, bolejąc 
naprzód nad stratą manatków, klnąc Nathana i podmowę jego, począł 
gadać; ale mówił, jakby sam do siebie, nie zważając na Wejharda, a 
rozżalając się nad położeniem własnym. Był to rodzaj obłąkania, ostatek 
strachu i obudzona żałość nad stratami, wyrażająca się z całą siłą 
niepohamowanego samolubstwa. 
Wejhard, zrozumiawszy łatwo, że zamiary jego na niczym spełzły, 
zasępił się, rzucił ramionami z gniewu i wszedł do głębi namiotu, 
zostawując Nathana ze zbiegiem. Ale wprędce powrócił. 
— Wstrzymać go tu — rzekł do swoich ludzi. — Dać mu przytułek, 
człowiek ten zdać się nam może. 
Stał już koń osiodłany, skoczył nań hrabia i podążył ku miejscu, gdzie 
stał Miller. Jenerał przyglądał się górnikom, co minę kopali; potem 
ruszył objeżdżając Jasną Górę po raz może dziesiąty, upatrując na 
murach, gdzie by się łatwiej wyłom dał zrobić, i w ten punkt chcąc 
wszystkie działa swoje skierować. Przybywszy, w pierwszej chwili lekce 
sobie ważył twierdzę i jej obrońców; gniew też nim miotał, gdy tyle 
czasu stracił na zdobycie tego, jak nazywał, kurnika; dziś już widząc, że z 
ludem mężnym, z żołnierzem wprawnym i z mocnym dosyć zamkiem ma 
do czynienia, uważniej działać poczynał. Wycieczka z Częstochowy 
nauczyła go, że nie z samymi mnichami prowadzi wojnę. 
Zobaczywszy podjeżdżającego Wejharda, który mu zawsze krew psuł, 
odwrócił się z widoczną niechęcią. Hrabia miał dobrą minę, choć w sercu 
był zły i smutny; postanowił inaczej rzecz malować, niż była, i z 
Wachlera uczynić Millerowi rzecz wielką, a sobie zasługę. Panując 
doskonale nad wyrazem twarzy, rozjaśnił ją i pozdrowił jenerała wesoło. 
— A co? Poddają się? — rzekł Miller, szydząc. 
— Poddadzą — odparł Wejhąrd z uśmiechem tajemniczym. 
— Jakoż są i znaki przepowiednie: strzelają. 
— Są znaki i bardzo widoczne. 
— Nie moglibyście wytłumaczyć mi, jakie? 
— Zdaje mi się, że kiedy im najlepsi puszkarze uciekają z twierdzy, to coś 
znaczy... 
— Gdzież? Jacy? — odwrócił się Szwed. 
— Jednego już mamy. 
— Gdzież jest? 
— U mnie; zwabiłem go nadzieją dobrej zapłaty i mnisi już na tej baszcie 
— wskazał palcem — nie mają kogo przy działach postawić. Mniej jednym 
umiejętnym człowiekiem i to wiele; a co lepiej, przynosi nam 
szczegółowe wiadomości o stanie ducha i murów. Załoga niechętna, 
buntują się ludzie, mnisi tylko i szlachta za łeb ich trzymają; co chwila 
można się spodziewać, że nam bramy otworzą. 
Z niedowierzaniem słuchał jenerał opowiadania i głową kiwał. 
— A jednak — rzekł — od tej baszty opuszczonej dobrego ognia na nas dają. 
— A! Oczywiście — odparł Wejhard — muszą się maskować i to już pewnie 
postawili, co mieli najlepszego, ale zawsze odebraliśmy im prawą rękę. 
Jest to cudzoziemiec. Polacy z szablą w ręku a w polu zuchy; ale u dział a 
w kąt zaparci długo nie wytrzymają, pośpią się zaraz lub pokłócą. 
— No, i gdzież ten puszkarz tak ważny? — spytał wódz. 
— U mnie w namiocie. 
— Na cóżeście go sobie przywłaszczyli? — rzekł posępnie Miller. — 
Dawajcie nam go tutaj! 
— Każę go odstawić do waszej kwatery, panie jenerale; teraz jeszcze nie 
przyszedł do siebie, bo uciekającego gonili podobno wystrzałami i ledwie 
z życiem uszedł. 
— Jak to? Uciekł tak w biały dzień? 
Pokiwał głową Miller z niedowierzaniem. 
Wtem dwa białe habity zakonne ukazały się z daleka od twierdzy. 
Wejhard pierwszy je spostrzegł i, korzystając z tego, odwróciwszy się 
zaraz, jakby ich nie widział, mówił: 
— To pewna, że ta ucieczka dobrze nam wróży i niechybnie dziś 
parlamentarzy od nich mieć będziemy; twierdza się podda. 
To rzekłszy, odskoczył na bok w stronę przeciwną, a Miller nierychło 
potem postrzegł sam zbliżających się księży. 
— A! A! Zgadł ten lis, jeśli ich nie widział — rzekł, zacierając ręce. — 
Przecież może skończy się ten wstyd; rozrachujemy się z papistami! — 
Twarz mu się rozśmiała z radości. — Boć wstyd — szeptał sam do siebie — 
tak długo tysiącom z kupką mnichów się targać. 
I rozkazał Wejharda nazad przywołać, bo mnisi się zbliżali; chciał go 
mieć do pomocy. Zsiadł z konia, rzucił się na podesłany dywanik i 
czekał. Posłańcy już byli o kilka kroków. Ich postawy pokorne, twarze 
frasobliwe i blade zdawały się dowodzić, że przyszli w istocie prosić a 
błagać przebaczenia. 
Byli to księża Dobrosz i Stawiski. 
Już samo ich ukazanie się usposabiało Millera do dobrego humoru; czas 
był piękny, a dotąd trwały mgły i słoty, jenerał zjadł smaczne śniadanie i 
jakoś mu się twarz śmiała. Ujrzawszy paulinów, powitał ich grzecznie 
łaciną, której trochę umiał. 
— A co? Dokuczyło wam! Nie wasza rzecz! — rzekł, przeciwko 
zwyczajowi uprzejmie się kłaniając. — Pomiarkowaliście się. 
Mnisi pokornie powitanie mu oddali. 
— Panie jenerale — rzekł ksiądz Dobrosz — istotnie wojna nie nasze 
rzemiosło, radzibyśmy jej już co prędzej poprzestać; ale cóż robić z 
musu? 
— Poddajcież się! — zawołał Miller. — Nie ma na to innej rady. 
Częstochowę mieć musimy. 
— Ale warunki? — spytał ksiądz Dobrosz. 
— No, spiszcie mi swoje, a pogadamy — dodał Szwed — ja tymczasem 
moje przygotować każę. I nie obawiajcie się mnie jak wilka, bom ci to i 
ja człowiek, a niektórzy nawet mówią, że niezgorszy. 
To mówiąc, skinął na pacholę swoje, żeby podał wina, i prosił nawet 
ojców wypić zdrowie. Tak niezwykłe przyjęcie przejmowało ich 
zdziwieniem. Nie wiedzieli, że Miller mógł być tak uprzejmym i miłym. 
Tymczasem zbliżył się i Wejhard nie bez wahania i całkiem w innej 
postaci, niżeli przed chwilą z Millerem rozmawiał; rzucił wejrzenie ostre 
i groźne na mnichów, ani ich pozdrawiając, ani się do nich odezwawszy. 
Ojciec Dobrosz skłonił mu się nisko, on pogardliwie się odwrócił z 
pańską dumą. 
— Prawdę mówiłeś — rzekł jenerał, obracając się do niego. — Dobry z 
ciebie prorok, hrabio; otóż i są! 
Wejhard milczał; wiedział on może lepiej od Millera, że ci posłowie 
nowe zwłoki zwiastują, nowym są sidłem; obawiał się przy tym, by o 
Wachlerze całej nie powiedzieli prawdy, i dlatego starał się ich pozbyć 
najprędzej. 
Miller jednak nie odstąpił od poczęstowania, usiłując okazać się ludzkim, 
grzecznym, powolnym i skarbiąc sobie, jak sądził, serca mnichów. 
Odprawieni z tym, aby punkta swoje przynieśli, wrócili nie bawiąc do 
klasztoru. Przeor czekał u furty; sam bowiem wysłał ich, chcąc wygrać 
na czasie, postanowił zaś, sił swych szczędząc, traktowaniem przeciągnąć 
o ile możności. Wejhard wiedział, a raczej domyślał się, na czym się to 
skończy, ale mówić nie chciał, uwodząc Millera rychłym poddaniem. 
— A co? — spytał Kordecki powracających. 
— Nowa całkiem rzeczy postać — odparł śmiejąc się ksiądz Dobrosz. — Jak 
my pokorni, tak on grzeczny; nie fukał, nie groził, nie bił, nie łajał, ale 
częstował, pił zdrowie nasze, kazał wychylać swoje, jakby chciał nas z 
sobą oswoić, ośmielić i zbliżyć do siebie. Ale na biedę tej słodyczy 
wierzyć trudno. 
— No, a o Wachlerze? 
— Cicho o nim; ani słowa. 
— A Wejharda widzieliście? 
— Posępny, groźny. 
— Nie dziw, robota się, dzięki Bogu, nie udała. Cóż wam powiedział 
Miller? 
— „Przynieście nam punkta swoje”. 
— Zapewne — zaśmiał się Kordecki — a nużby się na nie zgodził, 
wpadlibyśmy w matnię. Nam tylko uciśnionym o godziny chodzi, które 
liczymy. Jutro więc posłać wypadnie znowu, prosząc, by nam dał swoje 
warunki. Aby dalej, aby dalej, a Bóg na końcu okaże moc swoją. 
To mówiąc, weselszy poszedł z nimi do klasztoru. Ojciec Dobrosz, nie 
znużony, udał się zaraz na mury towarzyszyć w dozorze panu 
Małachowskiemu, a ksiądz Stawiski na wieczorne nabożeństwo do 
chóru. 
II 
W izdebce Lassoty cicho było i smutno; starzec, wstrząśniony ucieczką z 
domu i doznanymi wrażeniami, codziennie przestraszany pogłoskami, 
które to poddanie się, to szturmy, to zdrady wróżyły, leżał, nie wstając z 
pościeli. Przy nim siedziała nieodstępnie Hanna, to go ciesząc, to z nim 
płacząc. Rzadko biedne dziecko wybiegało z rana do kościoła, śpiesząc z 
modlitwą, by do dziada wrócić; a wieczorem, gdy czasem brat pana Jana, 
ksiądz Piotr, nadszedł na chwilę, wymykała się stanąć na progu sieni, 
odetchnąć świeżym powietrzem i podumać swobodniej. Przy starcu i 
westchnąć się obawiała, aby go nie zastraszyć i nie przysporzyć mu 
boleści. Owszem, zmyślała wesele, uśmiechała się, poskakiwała, 
opowiadając mu baśnie, jak dziecięciu. 
Wieczorem też prawie co dzień przychodziła pod ścianę stara żebraczka, 
siadała i czekała na ukazanie się Hanny. 
Dziewczę osamotnione oswoiło się z nią prędko, a nie mając nikogo, 
przywiązało się do Kostuchy. Stara przynosiła jej świeże wieści, które 
ubierała po swojemu, aby nie wystraszyć jej zbytecznie, i z dziennych 
wypadków pogadanki. Czasem rozpytywała Hannę o jej życie, o dziada, 
o dom — a gdy dziewczę poczęło malować spokojne ubóstwo swoje i 
dworek, i ogródek, i wiejskie życie, jak wianek różany wonne i jak on z 
liścia, kwiatu i ciernia złożone, to się starucha rozkwiliła nieraz i jakby ją 
to za serce chwytało, poczynała płakać i śmiać się na przemian, 
przysuwała nieznacznie do dziecka, czepiała się jej sukienki, całowała po 
nogach. Ów ułamek chleba od pierwszego wieczora z piersi jej nie 
schodził, a że jeszcze niczym za niego wywdzięczyć się nie mogła, to ją 
widać bolało. 
Ale czymże mogła wywdzięczyć się żebraczka? Chodziła, dumała długo 
nadaremnie. Jednego dnia oddała dziecięciu medalik z Najświętszą 
Panną, po który aż do Częstochowy, do miasteczka, przez obóz 
szwedzki, wśród kul i żołnierstwa chodziła. Teraz już nie wiedziała, co 
przynieść swej Hannie. I wieczorem wkradła się biedna do szklarni 
klasztornej, w której ojcowie hodowali trochę zieleni i kwiatów dla 
przystrajania ołtarza na święta, narwała szybko w fartuch, co jej pod rękę 
wpadło, i z tą zdobyczą przybiegła żywo pod okienko. 
Hanna była przy dziadzie, a nie mając co, opowiadała mu o żebraczce, 
która tak dziwnie do niej się przywiązała. Stary słuchał i zdawał się 
niespokojny. Ta tak nagła, tak silna wdzięczność za chleba kawałek 
zdawała mu się niezwyczajna; postanowił brata rozpytać o starą kobietę, 
którą wszyscy znali w Częstochowie, a Hanna poświadczyła o tym, bo 
widziała, jak ją każdy przechodzący witał. 
Posłyszawszy szelest u okna, dziewczę wybiegło i w progu spotkało z 
kwiatami staruszkę. 
— Naści, moje dziecko drogie — szybko odezwała się Konstancja, całując 
róg jej sukienki — schowaj, bo zdaje mi się, że ksiądz Piotr idzie, a to 
kradzione... 
Zawinęła się i wymknęła szybko; jakoż i ksiądz Lassota wchodził na 
próg, zobaczył zaraz kwiatki u Hanny i spytał ją, skąd ich dostała. 
— A! To ta staruszka mi przyniosła — odpowiedziało zaskoczone 
dziewczę. 
I weszli razem do izdebki Jana. 
— Właśnie o tę starą żebraczkę miałem się ciebie spytać, bracie — 
podnosząc się z łoża, rzekł chory — bo to coś nadzwyczajnego: 
przywiązała się do Handzi i co dzień do niej przychodzi. Przyniosła jej 
pozawczoraj medalik, dziś widzę kwiatki. Co to za kobieta? 
Mówiąc to, dźwignął się stary, a oczy mu jaśniały jakby ciekawością i 
przestrachem jakimś. 
— Dawno ona tu w Częstochowie? — dodał żywiej. 
— Doprawdy, że nie wiem — odpowiedział ksiądz Piotr — to tylko pewna, 
że osobliwsze z niej stworzenie. Zdaje się, że ma umysł cokolwiek 
pomieszany; jałmużny nie bierze lub rozdaje ją między ubogich, nocuje i 
teraz w fosie pod gołym niebem, a kule nam szwedzkie, od murów 
odbite, zbiera i przynosi codziennie. Czasem aż do zbytku wesoła, ale 
spokojne to pomieszanie nikomu nie szkodzi; stara pobożna i stateczna: 
obawiać się jej nie ma czego. Zowią ją tu sługą Matki Boskiej, a i ona tak 
się najczęściej tytułuje. 
Lassota powoli upadł na łóżko; rozmowa na inny zeszła przedmiot. 
Mówiono o oblężeniu, o zdradzie, o nowych przeora rozporządzeniach, a 
że to gorąco zajmowało wszystkich, zapomniano o starej. 
Izba, w której mieszkał Jan Lassota, szczególnym trafu zrządzeniem 
wychodziła oknem i drzwiami ku tej części murów właśnie, na której 
Krzysztoporski z ojcem Mieleckim dozór mieli. Z blankowania łatwo 
było można widzieć drzwi izdebki, kto do niej wchodził lub wychodził, a 
Krzysztoporski często też wpatrywał się w piękną Hannę, której 
twarzyczka zdawała się coraz to nowy budzić w nim niepokój, nową 
jakąś wywoływać zgryzotę. Patrzał na nią jakby mimowolnie, odwracał 
się, potęgą woli panując nad sobą, i znowu poglądał chciwie. Parę razy 
przemknęła mu się stara Konstancja, na której z Handzią rozmowy i 
pieszczoty, ukrywszy się za węgieł bastionu, z gniewem się wpatrywał. 
Wszyscy postrzegli po niejakim czasie odmianę w tym człowieku. 
Dumny, groźny, surowy i milczący zawsze, zdawał się term dwakroć 
jeszcze zajadlejszym do boju, szukał niebezpieczeństwa, narażał się na 
nie, a dniem i nocą pracując, jakby się chciał złamać pracą, pokonać 
trudem, gdy inni spoczywali, chodził, sam spełniał straże. I wśród 
głuchej nocy, gdy po murach wiatr jesienny szeleściał, gdy krzyki warty i 
chód jej powolny uszu tylko dochodziły, stawał z założonymi rękoma 
naprzeciw okna Lassoty, w którym się zawsze przy chorym świeciło, 
zgrzytał zębami, nieraz pięść ściśnioną wyciągając ku niemu w 
ciemności. 
Ojciec Mielecki, wesół z natury i rubacha, wcale nierad był 
towarzyszowi, z którym ani się rozmówić, ani pośmiać nie było można; 
ten ledwie słowo konieczne wybąknął, odwracał się zaraz i milczał. Ale 
cóż było robić? Począł pracować nad udobruchaniem pana 
Krzysztoporskiego, choć mu szło jak z kamienia. 
Żebraczka była przedmiotem szczególnej baczności Krzysztoporskiego; 
poglądał na nią jak na niepokojącą zagadkę; spytał nawet parę razy 
księdza Mieleckiego; który mu tyle powiedział, co ksiądz Lassota bratu; 
nic się nie dowiedziawszy, z oka jej jednak nie spuszczał. Dziwił się 
jednak, że ją tak puszczano samopas do klasztoru o każdej godzinie, a 
gdy rozmawiała z Hanną, nadstawiał i wytężał ucho, rzucając się 
niespokojnie. Szukał potem sposobności, żeby się zbliżyć do tej 
tajemniczej postaci; ale jak on jej szukał, tak ona zdawała się go unikać. 
Ledwie spostrzegła z daleka, wsuwała się to do kościoła, to do bramy, to 
do mieszkań śpiesząc. Na próżno usiłował się z nią spotkać; zawsze mu 
się wyślizgiwała. 
Nareszcie dnia tego, gdy rzuciwszy kwiatki, odbiegła szybko, uchodząc 
od księdza Lassoty, Krzysztoporski zaparł jej drogę i, wpatrując się 
chmurnym okiem w odartą żebraczkę, zawołał grzmiąco: 
— Stój! Dokąd? 
— To ja! — drżącym głosem w początku odpowiedziała schwytana; lecz 
jakby przypomniała sobie zaraz swoją wesołość zwykłą, dodała raźniej: — 
Sługa Matki Boskiej, stara żebraczka... Czego pan ode mnie chcesz? 
Kule już pooddawałam... 
— Dokądże się tak po złodziejsku wymykasz? — spytał okiem ją mierząc 
Krzysztoporski. 
Ona tymczasem wstrząśnieniem głowy chustę sobie na oczy zarzuciła, 
żeby jej w twarz nie mógł spojrzeć. 
— E! Puśćcie, panie, bo nie mam czasu: idę do kościoła. 
Szlachcic ciągle się wpatrywał, ale gdy miał w oczy zajrzeć, wyrwała się 
od niego, wołając: 
— Cóż to? Czy już w Częstochowie sługi Matki Boskiej nie znają, czy 
co?... Co to ja Szwed przebrany? Nie, kochanku — dodała z 
przymuszonym uśmiechem — nie jestem Szwedem ani heretykiem. 
Ojciec Mielecki, którzy z murów patrzał na to, zawołał w tej chwili: 
— E! panie Krzysztoporski, co tam się darmo frasujecie! To nasza 
żebraczka, dajcie jej pokój, to Konstancja. 
Na to imię Krzysztoporski szybko zdarł jej chustę z twarzy, a stara. 
wyszczerzając żółte zęby i nagle udając wesołość szaloną, krzyknęła ze 
śmiechem trupiej głowy. 
— A co? Buziaczka mego chciałeś zobaczyć?... Piękny, nieprawda? Cha, 
cha! Wstydziłbyś się, stary szpaku, panienki po ulicach zaczepiać! 
— To ona! To ona!... — odezwał się, gwałtownie odskakując, z 
poruszeniem wstrętu i podziwienia szlachcic 
— Aha! Dopieroś poznał sługę Matki Boskiej, dopieroś się przekonał. 
Cha, cha! Prawda, że ładna? Kochanku, piękniejsze w trumnie gniją. 
Zawróciła się i podrygując a skacząc odeszła. 
— Cóżeście wy od niej chcieli? — zapytał ojciec Mielecki. — To nasza 
dobrodziejka; kule nam nosi, szpieguje, Szwedów tropi, a wczoraj 
olkuskich górników tak nastraszyła, wyszedłszy nocą z klasztoru do nich 
z kazaniem, że rzuciwszy młoty, choć się Szweda bali, jeszcze gorzej 
zlękli się starej i pouciekali przebojem. 
Ale mnich-wojak nie dopytał słowa od Krzysztoporskiego; szlachcic 
wszedł na mur milczący i zamyślony, wsparł się na strzelnicy, okiem 
zbłąkanym rzucając na daleki kraj. Paulin widział, że coś dziwnego 
działo się w duszy tego człowieka — i odstąpił. Chwila tak upłynęła, aż 
zbudzony Krzysztoporski chwycił stempel i począł sam działo czyścić; 
zrzucił z siebie zbroję, zrzucił suknię, zdjął hełm, odpasał miecz, rozdział 
się do koszuli, jakby mu wewnątrz ogień jaki dojmował, i nużąc się do 
bezsilności, całą noc przetrwał w stanie jakiegoś obłąkania i szału, który 
nim gwałtownie miotał. 
Nie mogąc pojąć, co mu się stało, ksiądz Ignacy ruszył ramionami i 
począł się modlić. 
— Ani chybi — rzekł w sobie — obłąkanie być musi dla niektórych 
zaraźliwe: jeno na nią popatrzał, jakby go szatan opętał. Jeśli tak długo 
potrwa, żeby tylko nie potrzeba było egzorcyzmu. Bo uważam, że się nie 
modli nigdy i na zbroi nie ma ani krzyżyka, ani obrazka, ani różańca. Zła 
sprawa; muszę na niego pilnie baczyć; żołnierz dobry, ale coś mu jest. 
Czy go tam co tak gryzie wewnątrz, jakiś robak?... I milczy: ani słowa ż 
niego dobyć, ani się kiedy rozmarszczy. 
To powiedziawszy ksiądz Mielecki głową pokiwał, wsparł się na działo i 
różaniec rozpuściwszy, odmówił pacierz na intencję towarzysza. 
III 
Noc była, a noc jesienna, nie uśmiechająca się ziemi słodkim 
odpoczynkiem, nie kołysząca pieśnią rozkoszną i wonią rozkwitłego 
świata dzieci Bożych; nie gwiaździsta a oczów tysiącem czuwająca nad 
czarną ziemicą, ale chmurna, czarna, straszna, co to, jak zajrzysz, 
przepaściste ciemności, a na tle głuchego milczenia wrą wichry, jakby 
szatany w powietrzu pasowały się z sobą o jakieś nieszczęśliwe dusze... I 
słychać jakby jęki, jakby śmiechy i stękanie, i westchnienia, kwilenie 
dzieci i groźne huki zaświata tajemnic... Trzeba wielkiego hartu duszy i 
ciała, żeby na nas pora taka nie czyniła wrażenia. Nawet w ciepłej izbie, 
u jasnego komina, coś tęsknego uciska serce; cóż dopiero pod gołym 
niebem, na powietrzu, gdzie każde wichru szarpnięcie, każdy głos burzy 
w piersi się odbija, gdy tajemnicze głosy stworzenia łapie ucho, a każdy 
jęk niebios w rozdrażnionej odzywa się duszy. 
Przy baszcie swej siedział ksiądz Mielecki, z żołnierza zakonnik, z 
zakonnika żołnierz znowu; Krzysztoporski się przechadzał. Pierwszy 
powolnie spuszczał paciorek po paciorku różańca, a z nimi modlitwy 
swoje do skarbnicy niebieskiej; drugi biegał, rozdziawszy się, wpółnagi, 
z piersią odsłonioną, miotał się po murach i stękał. 
Przed nimi dokoła czarno było, jakby kirem oblókł się świat cały. Straże 
tylko porozpalały ognie daleko, przy szwedzkim obozie, a na wieży 
płonął, jak zawsze, wzywający na próżno odsieczy kaganiec; na murach 
gdzieniegdzie gorzały wartujące latarnie, a z kaplicy, u wejścia do 
klasztoru, blady połysk lampy, gorejącej wiecznie przy obrazie, przez 
okno mdłym się wybijał promykiem, mrugając, rozpalając się i 
przygasając, jakby chciał skonać, a nie mógł. Te błyski wśród ciemności 
zdawały się zawieszone w powietrzu; nie rozeznawałeś ziemi od niebios, 
i twierdza, rzekłbyś, wisiała z nimi w czarnych obłokach. 
Straże ponuro, posępnie, smutno odzywały się z hasłem pobożnym. 
Jedne wołały: „Ratuj, Maryjo!” drugie im odpowiadały pobożnym: 
„Memento mori”. I jakby klasztor był ogromnym katafalkiem, a wszyscy 
stali u łoża konającego lub nad trumną zmarłego, tak było smutno i 
straszno. 
Ksiądz Mielecki modlił się, modłił, spod oka coraz spojrzał na 
towarzysza, a Boga prosił, żeby go uspokoił. Bo tam, w tej nagiej i nie 
mającej chłodu piersi, widocznie ogień jakiś gorzał namiętny, choć głowę 
już przyprószyła siwizna. Ta namiętność tak gwałtowna zagadką była dla 
księdza Mieleckiego. Skończywszy modlitwy, nie wytrwał stary żołnierz, 
rozpoczął rozmowę westchnieniem naprzód, którego nie usłyszał 
Krzysztoporski. Zakaszlał zakonnik i drugi raz westchnął głośniej — i 
tego nie uważał ciągle przechadzką zajęty szlachcic; aż nareszcie ojciec 
Ignacy powstał i kaptur zasuwając na głowę, okrytą czapeczką, odezwał 
się: 
— Starość nie radość, panie Mikołaju; nie otulał się człowiek tak za 
młodu, gdy za śp. Zygmunta III szliśmy pod Smoleńsk.1 
— Byłeś, ojcze, pod Smoleńskiem? 
— A jakże, byłem, i jeszcze noszę pamiątkę od bojarzyna, co mnie 
skubnął przez głowę, za com mu z nasypką oddał. No! A kto by to 
powiedział, że się z szablą uwijało niezgorzej! Teraz tylko z różańcem. 
Ależ to wam nie zimno? 
Uśmiechnął się Krzysztoporski. 
— Myślicie? Mnie gorąco. 
— To chyba choroba, bo na dworze wiatr ostry... Mam pod habitem 
kożuszynę, a czuję go dobrze. 
— A ja wcale nie. 
— Cóż to wam, panie Mikołaju? 
Krzysztoporski zwrócił oczy na światełko z izdebki Lassoty, wlepił je i 
westchnąwszy poszedł dalej, ale wróciwszy na miejsce, stanął. 
— Wiecie, ojcze Ignacy — rzekł — że mi w życiu dwa razy tylko było 
zimno. 
— No, i kiedy to? — rad rozmowie spytał Mielecki. 
— Tobie, ojcze, to by tego mówić się nie powinno — z gorzkim uśmiechem 
rzekł szlachcic. 
— A dlaczegóż? 
— Tyś mnich, a dziś jeszcze, ot, jak widzicie mnie starym... Nie 
dokończył. — Ależ bo ja się nie myślę spowiadać! — fuknął po chwili 
Krzysztoporski. 
— I to źle, boby ci to nie zaszkodziło, widzi mi się. 
— Nie, nie!... Jeszcze na spowiedź moją nie czas. 
— Tak! A potem być może już nie czas. 
— Mniejsza o to! — mruknął szlachcic. — Bóg lepszy od ludzi. 
Ksiądz Mielecki zamilkł, a Krzysztoporski zaraz dodał, jakby potrzebując 
wywnętrznienia: 
— No, chcesz jegomość wiedzieć, kiedy mi w życiu było zimno, to 
powiem. 
— Jak się wam podoba. 
— Otóż raz, kiedym się ożenił — rzekł Krzysztoporski — a drugi raz, gdy 
mi żonę odbierano. 
— Jak to odbierano? — zapytał ksiądz. 
— A tak, odbierano i odebrano — odpowiedział stary — bo poszła ode mnie 
w świat... 
Ksiądz znowu zmilczał, ale pan. Mikołaj już miał gwałtowną chętkę 
dokończenia reszty i zawołał: 
— No, wywołałeś biedę, księże, to słuchajże i reszty! 
— Byleście co nic potem mi nie gadali, bo to, jakom powiedział, słucha 
się, ale to tylko na spowiedzi. 
— E! Jużciż pleść nie będę! Choć to o kobiecie mowa, ależ nie, już i 
słuchać wam nie można, że się kochało; a kochałem, księżuniu, kobietę 
stworzoną na męki ludzkie, na potępienie i desperację. Szatan to był i 
anioł w jednym ciele. 
— Tylko, mój panie Mikołaju — przerwał ojciec Ignacy — nie należy 
mieszać rzeczy świętych z świeckimi. Co to kobiecie do anioła? 
— No! A jednak to tak było, inaczej powiedzieć nie można żywo dodał 
Krzysztoporski — bo i zła, i dobra, i twoja, i nie twoja. Dziś cię kocha, że 
życie, zdaje się, dałaby za ciebie; jutro, patrz, przysunął się nowy gaszek, 
uśmiecha się nowemu, oczyma go kole, aż z niego wysączy szał, pasję... 
Dziś twoja do łez, jutro z ciebie szydzi do śmiechu, i kat ją mógł 
zrozumieć. 
— No, to ją tam porzucić było, pókiś się nie ożenił. 
— A tak! Porzucić, gdyż to można! Dałby człek życia kawał, żeby się 
odczepić! Ale cię wiązała jak łańcuchem i płakał człowiek, i wstydził się, 
i powracał. Dziś, już lat temu wiele dziesiątków ubiegło, wspomnę, a 
jeszcze goreję i gniew a zazdrość mnie pali. 
— Przeżegnajcie się krzyżem świętym! — rzekł ojciec Mielecki. — To 
wyraźnie opętanie. 
— Dobrzeście powiedzieli, było to w istocie opętanie: człek się nie 
posiadał, moc jakaś władała nim i pętała go. 
— Byłoż się modlić i odżegnać. 
— Bóg i modlitwie odmawiał skutku. O! I tegom w nieszczęściu 
próbował. 
— Trzeba było nie ustawać a modlić się. 
— Kochałem ją dziewką, kochałem zamężną. 
— A toż zbrodnia! — zawołał ojciec Ignacy. 
— Wiem o tym, ojcze, ale to było opętanie. Człek siebie samego nie znał; 
odebrałem ją mężowi wreszcie, wyrobiłem rozwód i wziąłem za żonę. 
Mnich się przeżegnał, patrząc spod kaptura na Krzysztoporskiego okiem 
bojaźliwego zdziwienia. 
— Ale — dodał pan Mikołaj — szatan, co mnie do tego prowadził, chłostać 
począł. Gdym ją wydarł mężowi, poczęła mnie męczyć zalotnością 
swoją, jak męczyła pierwszego, i doprowadziła do wściekłości. Nikt, nikt 
oprzeć się jej nie mógł; kogo chciała, oszaliła. 
— No, musiała to być nicpotem kobieta, zła i zepsuta; ale... 
— Ale to był szatan! — zawołał Krzysztoporski. — To był szatan, bo kto ją 
raz pokochał, tego potem pasja i miłość nie opuszczały do śmierci... 
Doprowadziła mnie do tego, żem ją zamknąć musiał, bom był zazdrosny 
jak bisurman i szalałem, ażem się mścić począł nad tą okrutnicą. 
— Straszneż to mi opowiadacie dzieje! 
— Posłuchajcież do dna! Pierwszy mąż dowiedział się o jej losie; nie 
wytrzymał, napadł na mnie nocką i uwolnił ją z więzienia. Uszła i jużem 
jej więcej nie widział. No! Alem się nad nim pomścił. 
— A cóżeś zyskał na zemście, oślepły człowieku? — spytał ksiądz 
Mielecki. 
— Prawda! Zyskałem jeszcze większe pragnienie zemsty! — zaśmiał się 
szlachcic gorzko. — Alem musiał się mścić, bom głowy nie miał i dziś jej 
nie mam jeszcze. Jej córka, córka z pierwszego małżeństwa, umarła. Bóg 
wie, może i z mojej przyczyny! Wydarłem mu majątek, przyprowadziłem 
do ubóstwa... 
— A lepiejże ci z tym? — powtórzył zakonnik. 
— Lepiej! Któż wie? A była chwila triumfu! Alem i ja ujrzał nad sobą 
rękę Bożą; jedyny syn mój umarł. Nie zostało mi nic krom mojej złości. 
Nieprzyjaciel całego mego życia ostał się przecie, żyje i ma pociechę 
jeszcze... ma światełko, co mu świeci. 
Słów tych z gniewem i zazdrością domówił Krzysztoporski. Ksiądz 
Mielecki obrócił się do niego łagodnie i rzekł: 
— Widzicie, Bóg nigdy nie błogosławi zemście. 
— Ojcze! — gwałtownie przerwał stary szlachcic — wyście przeżyli lata 
wasze w pokoju i świętości, wy tego zrozumieć nie możecie, ale są 
chwile, w których potrzeba zemsty dochodzi do szału. 
— Człek winien się bronić modlitwą. 
— Modliłem się, modlę i modlitwy nie rozumiem... jak kamień od muru, 
odpada od mojego serca. 
— Kropla wody nieustanna kamień wyżłobi. 
— A znajdźcież mi tę wody kroplę! — zawołał z wykrzykiem 
Krzysztoporski. — Nie! Nie! Serce to twardsze od opoki, nic go nie 
weźmie, nic go nie przebije. 
To rzekłszy, szlachcic stanął znowu, popatrzył w okno Lassoty, zżymnął 
się, zadrżał, zacisnął pięści, zagryzł usta, z których kropla krwi wytrysła, 
i mówił do siebie, jakby się zagrzewał: 
— Jam wszystko stracił, on ma pociechę. Ja nic nie mam, on ma nadzieję, 
otuchę, radość! Tak być nie może, czymże on lepszy ode mnie? Umrę, 
ale się zemszczę! 
Ojciec Mielecki, przestraszony wywołanymi zeznaniami i 
wspomnieniami szlachcica, z gorączkowym niepokojem 
opowiedzianymi, usunął się nieco, nie chcąc ich więcej rozdrażniać, i 
począł znowu się modlić, żeby zatrzeć w sobie wrażenie doznane — chciał 
się obmyć z błota, które na niego prysnęło. 
Po chwili uderzyła godzina północnego chóru; dzwon się odezwał i 
ksiądz Ignacy zszedł z murów, śpiesząc do kościoła. Krzysztoporski, jak 
tylko się go pozbył, obejrzał się, czy go kto nie śledzi, i podszedł szybko 
pod izdebkę Lassoty. Oczy mu się iskrzyły, twarz pałała, nastawiał ucha, 
ale nic nie słyszał, a ujrzał tylko przy mdłym światełku kaganka — 
dziewczę, siedzące u łoża starca, który spoczywał snem łagodnym i 
orzeźwiającym. Hanna, która się była zdrzemnęła, ze złożonymi na 
piersiach rękoma, jakby ją sen ujął wśród modlitwy, zdawała się 
zatopiona w jakimś widzeniu niebieskim, w rajskich marzeń zachwycie... 
usta jej uśmiechały się słodko, twarz tchnęła spokojem nie naszego 
świata. 
Nigdy zjadliwszej nienawiści okiem nie spojrzał człowiek na człowieka, 
jak w tej chwili stary Krzysztoporski na starca i Hannę. Byłby ich, zdaje 
się, pożarł wzrokiem, gdyby mógł, byłby zabił; i czy to potęga wzroku 
nienawistnego, czy inny powód jaki — Hanna wśród snu spokojnego 
porwała się nagle z krzykiem boleści, starzec obudził się przestraszony. 
— Co ci to, Handziu? Co ci to, dziecię moje? 
— Nic, nic, dziaduniu... tak... wśród snu, wśród marzenia o naszym 
dworku, o matce mojej, o ogródku, o wiosce naszej, o nie wiem czym, 
coś mi się przyśniło strasznego i obudziłam się z krzykiem... A! I 
przerwałam ci sen. 
— To nic, to nic, ja nie spałem– rzekł stary. 
— Jak to, nie? 
— Nie, nie, tylko oczy miałem zmrużone; połóż się, proszę cię; dobra 
chwila spokoju, póki nie strzelają, zaśnij... zaśnij. 
— Ja? Ja spałam do woli w dzień, mnie się spać nie chce. 
— Biedne dziecię, ty się zabijasz przy mnie! 
— O, mój dziadziu! — i klękła, całując wyschłą jego rękę. 
Krzysztoporski odskoczył żywo i pobiegł na mury. 
IV 
Dość rano wyprawił przeor znowu, choć tęsknie i smutno, tych samych 
posłów, co wczoraj. Zamojski utrzymywał go w tej myśli zwlekania 
traktowaniem dla zyskania na czasie. Miano zawsze nadzieję w Janie 
Kazimierzu i znanej pobożności jego dla świętego miejsca. Oczekiwano 
posiłków, odsieczy od kasztelana kijowskiego może, polegając na 
staraniach Stanisława Warszyckiego, na naleganiach prowincjała 
Broniowskiego, na uczuciu szlachty polskiej, która wieści o oblężeniu 
Jasnej Góry przyjąć nie mogła obojętnie; w ostatku zima nadchodząca 
powinna była Szwedów odpędzić. Czas więc zyskując, kupowano choć 
słabą nadzieję. Jeden pan Czarniecki nie był tak dalece za traktowaniem. 
— Co tam! — mówił do przeora ze zwykłą rubasznością szlachecką. — 
Wodę warzyć, woda będzie; nie chcemy się poddać, a filutujemy, to 
jakoś nie po polsku. 
Pan Zamojski wcale był przeciwnego zdania, a Kordecki, nic nie 
mówiąc, poszedł za radą jego. Jako zakonnik, wstręt miał do podobnych 
wykrętów, jako wódz, widział ich potrzebę. Wypuszczając za bramę dla 
traktowania księdza Dobrosza i Stawiskiego, zażądał przeor od Millera 
zakładników, nie bez przyczyny lękał się bowiem, aby w ostatku 
zwłokami zniecierpliwiony jenerał nie mścił się za nie na posłach. Już 
wychodzili księża, gdy od szwedzkiego obozu jeden tylko ukazał się 
zakładnik, ale z chodu i miny znać było, że podstawiono przebranego 
ciurę. 
— A widzicie — rzekł pan Czarniecki — tu się jakieś licho kroi: czemu 
nikogo ze swej starszyzny dać nam nie chce? 
— Na cóż zakładnicy? — odparł sam ksiądz Dobrosz. — Tyle razy posyłani 
byliśmy, a nic się nam przecie nie stało: i teraz cali powrócimy; wreszcie, 
gdyby co i zamierzał złego, alboż to myślicie, że nie podołamy chociażby 
męczeństwu? 
Te wyrazy, wymówione z prostotą, potwierdził cichym spojrzeniem 
ksiądz Stawiski. Wyszli obaj zakonnicy rześko i odważnie, a przeor, 
który zawsze zdawał się mieć prorocze widzenie przyszłości, pożegnał 
ich smutnie, jakby z tego kroku, do którego zmuszała go potrzeba, 
zmartwień i zawikłań się spodziewał; odwrócił się potem, przeszedł 
milczący na bok i rzekł do pana Zamojskiego: 
— O, panie mieczniku, co dzień, co godzina powtarzam: nie nasza to rzecz 
wojna. 
— Tym większa zasługa, że ją dla Boga prowadzicie. 
— Wszystko to dobrze — przerwał pan Czarniecki — ale traktować ze 
Szwedami nic po tym; strzelać do nich to, ale... 
Pan Zamojski spojrzał na szlachcica z uśmiechem, zaprawnym odrobiną 
politowania. 
— Pomiędzy młotem a kowadłem się znajdując, cóż robić mamy? — mówił 
dalej. — Wszelkimi sposoby bronić się musimy: mieczem i głową. Ale do 
końca rozpaczać nie trzeba. 
Pan Czarniecki ruszył ramionami, także z rodzajem litości. 
— Bić i milczeć — rzekł z cicha — to by była moja rada. A kropić ich, a 
gęsto... 
— Ależ i spocząć potrzeba — rzekł przeor. — Jeśli nie nam, którym Bóg 
niezwykłych sił dla sprawy swej użyczać raczy, to ludziom, którzy tej 
siły od Boga, co waszmość, panie Piotrze, nie mają; a tymczasem da Pan 
szczęśliwy koniec. 
Działa milczały na murach i to właśnie pobudzało zły humor pana 
Czarnieckiego; pokiwał głową i odszedł niechętny. 
Księża, wysłani z twierdzy, dążyli ku namiotom Millera, który na nich 
niecierpliwie oczekiwał z całą wystawą zbroi, ludu, wodzów, siły, na 
jaką mógł się zdobyć, by im potęgę swoją i majestat ukazać. Uśmiech 
nadziei wypogadzał mu twarz, ale obok stojący Wejhard chmurny był jak 
noc i milczący. 
— No, cóż mi przynosicie? — spytał jenerał księży. 
— Przeor sam warunków zakreślać wam nie chce i nie może — rzekł 
ksiądz Dobrosz żywo. — Zdaje mu się, że stosowniej byłoby, gdybyście 
mu je dali, oświadczając, czego sobie życzycie. 
— Tym lepiej — odparł Miller, nie domyślając się bynajmniej, że tu tylko o 
czas chodziło. — Pułkowniku — rzekł do Wejharda — każcie spisać 
warunki, a wy, ojcowie, rozgośćcie się, proszę, tymczasem. 
Paulini skłonili się i stali w milczeniu, gdy jenerał właśnie śniadanie 
podać rozkazywał i do stołu a kufla ich zaprosił; ale że to był piątek, a 
stół Millera cały z rnięsem, zakonnicy postem się od bankietu wymówili. 
— A prawda, że to u was posty — zawołał Miller z uśmiechem. — Jak 
dłużej w Polsce pogościm, to lepiej pamiętać będziemy. Wy i ryby 
pewnie w klasztorze nie macie? U mnie tu jej do zbytku, zanieście więc 
przeorowi, razem z warunkami, kilka pięknych szczupaków, niech 
przyjmie jedne i drugie. 
Mnisi znowu w milczeniu pokłonili się tylko. 
— Widzicie — rzekł dalej jenerał — że choć sam nie poszczę, post szanować 
umiem, a kiedy wam z tym lepiej, cóż mi do tego, pośćcie sobie; mój 
brzuch na tym nie ucierpi. 
To mówiąc, rozśmiał się i wypił za zdrowie paulinów, zmuszając ich, aby 
choć po małym kieliszku za zdrowie jego wychylili. Ze wstrętem musiał 
to uczynić ksiądz Dobrosz, a ksiądz Stawiski, który nigdy nic nie pił, 
przeprosił jenerała. Dzikimi i podziwionymi oczyma patrzeli wszyscy na 
paulinów, którzy wśród tego obozu, wystawieni na nienawistne i złośliwe 
spojrzenia a szepty, byli jak w ukropie. Tylko Miller miły był dla nich a 
przystępny i wesoły. Odwracając rozmowę od rzeczy przykrych i 
drażliwych, począł rozpytywać obojętnie, nie chcąc ich widzieć 
opuszczonych a milczących. Tymczasem pod dyktowaniem Wejharda 
pisarz notował punkta, które wkrótce jenerałowi przyniesiono. On 
spojrzał na nie i oddał zaraz księdzu Dobroszowi, a przypomniawszy 
sobie obiecaną rybę, zawołał jeszcze żołnierza i sześć szczupaków 
ogromnych nieść kazał za paulinami, którzy wkrótce, pożegnawszy go, 
odeszli. 
Zdziwił się wielce ksiądz Kordecki, gdy ujrzał brzemię jakieś na 
ramionach niosącego żołdaka, postępującego za księżmi; a za otwarciem 
bramy, poznawszy szczupaki, rozśmiał się wesoło. 
— Trafił właśnie, że piątek adwentowy o grzankach odbywamy rzekł, 
poglądając na rybę. — No, to i chwała Bogu; my i o suchym chlebie 
wytrwamy przywyklejsi, a panowie szlachta uraczą się szwedzkim 
darem, jeśli nie zatruty. 
— A warunki? — dodał. 
— Oto i one — z westchnieniem wyjmując je z sukni, rzekł ksiądz 
Dobrosz. — Jenerał, jak wczoraj, choć go do rany przyłożyć; ale czy to 
długo potrwa? 
— Dobra i chwila, bracia kochani! Śpieszę do definitorium — rzekł przeor 
— chodźcie za mną. 
Szlachta, ujrzawszy punkta w ręku przeora, pośpieszyła za nim do sali, 
do której wtoczyli się i starsi zgromadzenia i co było nie zajętych 
nabożeństwem i pilnością około murów. 
Ksiądz Dobrosz czytać począł. Były to prawie też same, co i wprzódy, 
wymagania: wyrzec się Jana Kazimierza, za co zapowiedziano w nagrodę 
bezpieczeństwo osób, własności, opiekę wiary i swobodne spełnianie 
obrzędów; zamek zdać szwedzkiej załodze ze 150 ludzi, którą zakonnicy 
opłacać będą obowiązani; żołnierz miał sobie sam baraki sklecić przy 
murach, a oficerów do klasztoru przyjąć miano; szlachcie i żołnierzowi 
dozwalano swobodnie wynijść z twierdzy za glejtami i powrócić do 
domów, toż panu Zamojskiemu z jego rodziną, ale wprzód powinien był 
odprzysiąc się Jana Kazimierza. 
Miecznik wąsa podkręcił i tylko pokiwał głową, słysząc ten warunek. 
Ksiądz Dobrosz czytał dalej: Przeor podpisze kapitulację, bramy otworzą 
i wpuszczą naprzód jenerała ze świtą dla obejrzenia twierdzy; załoga 
wyjdzie nie przetrząsana. 
— A! Dojadło mu pod gołym niebem — odezwał się Czarniecki — że się 
pierwszy prosi pod dach. 
— No, i cóż teraz robić? — spytał przeor. 
— Zwlekaniem — szybko podchwycił Zamojski — czas zyskiwać, a zatem 
nowych mu posłów, nowe targi i warunki, a koniec końcem — nic. 
— Ale wreszcie spostrzegąż się, nie w ciemię ich bito — mruknął 
Czarniecki — że to sposoby podejrzane. 
— No, to wtenczas, jak się spostrzegą — odparł miecznik — radzić sobie 
będziemy, a tymczasem aby dalej, aby dalej... dzień zyskać dla 
znużonego żołnierza i to dobrze; a któż wie, może odsiecz jaka nadejdzie. 
— Ba! Odsieczy — rzekł pan Piotr — chyba od Pana Boga się spodziewać z 
mieczem ognistym, bo od ludzi, wątpię. Ma każdy dziś o czym myśleć i 
komu się oganiać, a my sobie i sami, za łaską Bożą, radę damy, tylko, 
moim zdaniem, bić a bić i nie ustawać. 
— Ale waszmość w półtorasta nie wybijesz dziesięciu tysięcy. 
— Powoli, czemu nie? — odparł pan Czarniecki. — Ciupać, ciupać 
pomaleńku i Boga chwalić, ziarnko do ziarnka... 
— Ślicznie to mówicie — odezwał się z kolei przeor — ale nie od rzeczy i 
pana rniecznika rada, bo krwi ludzkiej oszczędza, a krew nam 
przelewać... 
— Konieczność łamie prawo — rzekł pan Piotr — płakać nad koniecznością 
a bić Szwedów. 
— No, ale tymczasem i traktować pozwolicie, bo i to konieczność; 
tymczasem dziury w murze pozatykamy, a lud trochę odetchnie, to się 
żwawiej potem weźmie do boju — rzekł Kordecki. 
— Otóż na to niezgoda! — zawołał stary szlachcic. — Bo dla żołnierza i dla 
konia nie ma jak praca ciągła; aby się zastał, to z nim źle... Człek w boju 
krzepi się i nabiera siły, a skoro mu dać drzemać, patrz, on znów i 
odrętwiał, i znów go musisz na nowo rozruchiwać. 
Uśmiechnęli się niektórzy, zwłaszcza pan miecznik. Czarniecki. swoim 
zwyczajem, zżymając ramionami, odszedł na stronę, widząc, że nie ma 
po sobie nikogo, a pan Zamojski, korzystając z milczenia. dodał: 
— No! Tak stanęło: wysłać im nowych posłów i mitrężyć. 
— Zgoda! Zgoda! — rzekł przeor. — Ale ksiądz Dobrosz i Stawiski 
pomęczeni, trzeba kogo na odmianę. Kto z ochotą? 
Spojrzał przełożony po swoich braciach i oczyma wskazywał z brzegu 
księdza Błeszyńskiego i Małachowskiego. Ci natychmiast ruszyli z 
miejsc swoich. 
— Idźcie i traktujcie — mówił do nich — idźcie w imię Boże, ale nie 
spuszczajcie z pamięci, że nic kończyć, do niczego się zobowiązywać w 
imieniu naszym nie możecie. Znajdziecie w sercach waszych środki 
przeciw groźbie, jeśliby nią ustraszyć was chciano, przeciwko ułudnym 
namowom i sidłom nieprzyjaciela, a pomnijcie, że tu noga Szweda postać 
nie może. Jak tylko zbliżą się rzeczy ku końcowi, wymawiajcie się, że 
sami nic stanowić nie macie prawa. 
Księża słuchali w milczeniu; wybór obu ich był szczęśliwy, choć zdawał 
się tylko trafem. Obaj posłannicy byli mocnego i wytrawnego charakteru, 
woli silnej i gotowi na poświęcenia wszelkie. Ksiądz Błeszyński, w sile 
wieku, zdrowia i rozumu, zdawał się jednym z tych ludzi, co się niczego 
nie boją, bo czują w sobie potęgę do pokonania wszystkiego, jeśli nie 
dłonią, to duszą. Krzepki ciałem miał w nim męskiego i 
chrześcijańskiego ducha; prawdziwy kapłan i żołnierz Chrystusów, z 
chciwością prawie przewidywał męczeństwo i wieńce cierniowe, 
pożądając ich nade wszystko. Ksiądz Małachowski, choć z pozoru 
słabowitszy, choć milczący, cały w sobie, skupiał w swym sercu także 
wielką siłę i wytrwałość; religijny zapał nadawał mu ten hart bierny, 
który się pożyć nie daje, choć się dopiero uderzeniem objawia, a którego 
często braknie silniejszym. Błeszyński dałby się umorzyć z uśmiechem i 
śpiewem, Małachowski w milczeniu, ze łzami. Pierwszy byłby psalm 
nucił na stosie, drugi na nim zajęty by był duszą swoją i cichą modlitwą, 
zawsze wątpiąc o sobie, a im bliższy doskonałości, tym goręcej jej 
pragnący, tym bojaźliwszy, by jej skaza jaka nie dotknęła... 
Takimi byli wybrani losem, a raczej okiem przeora, które w duszach i 
przyszłości czytało. Pobłogosławieni przez niego włożeniem rąk 
uroczystym, natychmiast przywdziali płaszcze i wyszli do obozu. 
Miller już na nich czekał, wyjechawszy konno przed namioty, i za sobą 
wwiódł ich do szałasu. 
— No — rzekł — dość już tych ceregielów; przynieśliście mi punkta 
podpisane? 
— Nie — odparł ksiądz Błeszyński — aleśmy przyszli o nich pomówić. 
— Jak to? Jeszcze mówić! — zawołał jenerał, marszcząc się. — Mogąż być 
dogodmiejsze? Czegóż stoicie? Co wam w głowie? 
Nie ulękniony wybuchem gniewu hamującego się jeszcze, ale już 
widocznego, ksiądz Błeszyński odezwał się śmiało: 
— Przeciwko punktom tym nie mamy nic krom jednego tylko. 
— No, a toż jaki? — żywo spytał Miller. 
— Przysięga świętą jest dla nas — mówił Błeszyński. — Wyrzec się Jana 
Kazimierza, złamać złożonej mu raz nie możemy. 
— On nie jest już waszym królem! — wybuchnął Szwed, stukając pięścią o 
stół. — Co to za mowa? Co za myśli? 
— Jeśli on nie jest, nie jest nim i kto inny — cicho począł ksiądz 
Małachowski. — Mamy przecie prawa fundamentalne, na których stoi 
państwo, mamy prawo elekcji; bez zachowania tych form nikt królem u 
nas być nie może; jeśli Karol Gustaw wybrany zostanie i przez prymasa 
obwołany, będziemy go słuchać święcie. 
— Słyszysz, mnichu! — zakrzyczał Miller, uderzając po mieczu. — Prawo 
nasze to siła, to szabla; waszych praw nie znamy, nie wiemy i żartujemy 
z nich sobie; zwycięzcy, rządzimy siłą, nie prawem! Nie przysięgaliśmy 
na prawa wasze! 
— Ale dla nas siła jest tylko przemocą, a prawo prawem zawsze — odparł 
stale ksiądz Małachowski. — Wchodzić w polityczne zajścia i sprawy 
świata nie nasza to rzecz; obowiązani jesteśmy panującym wiary 
dochować. Dla nas Jan Kazimierz, choć wygnaniec, panuje dotąd, póki 
inny obrany nie zostanie... 
— Wszyscy jednak odstąpili waszego Jana, wszyscy się go wyrzekli. 
— Nie dla nas to przykład — rzekł Błeszyński. — My, zakonnicy, święcie i 
Bogu, i królowi dochować musimy przysięgi, choćby krew za nią przelać 
przyszło. 
— Ha! — zawołał jenerał — to taka odpowiedź wasza!... Chcecie krew 
przelewać? Dobrze! Będziecie jej mieli do pasa. Pokażę ja wam siłę moją 
i Karola Gustawa, zmuszę, jeżeli nie chcecie słuchać dobrego słowa. 
I rozżarty coraz widoczniej, chodził po namiocie; gniew nim miotał. 
Sądził się u celu, a znów odepchnięto go od niego. 
— To są zwłoki, to są matactwa, to są szalbierstwa niegodne! Macie moc 
kończyć ze mną? 
— Traktować — powtórzył cierpliwie pierwszy. 
— Więc po cóżeście przyszli? 
— Traktować — powtórzył cierpliwie pierwszy. 
— Cóż to? Żarty sobie stroicie ze mnie? — krzyknął rozjadając się coraz 
Miller. 
Ale ojcowie stali wobec płomienistych wybuchów jego gniewu zimni, 
poważni, wytrwali jak skała, o którą się morze rozbija. 
— Raczcie się uspokoić i nie gniewać na nas — odezwał się po chwili 
Małachowski. — Posłowie, niesiemy, co nam nieść kazano. 
— Posłowie! Posłowie! — ze śmiechem szyderskim odparł wzgardliwie 
Miller. — Dobrze! Zostaniecie tu u mnie, panowie posłowie, a wy i wasze 
życie będziecie mi zakładem końca tej głupiej sprawy. Żal mi, żem dotąd 
wam pobłażał i zbyt był powolnym. Jeśli nie skończy się rychło to 
matactwo, głowy wasze padną. 
Bynajmniej nie zmieszani groźbą, paulini spojrzeli tylko po sobie, a 
ksiądz Błeszyński nieznacznie się uśmiechnął z dumą jakąś ochoczą. 
Postrzegł to na nieszczęście Miller i wpadł w sroższe jeszcze gniewy, 
sądząc, że śmią mu urągać. 
— Ty się śmiejesz! — zawołał, przyskakując do Błeszyńskiego — śmiejesz 
się, mnichu, wygolona pałko! Myślisz, żem obowiązany szanować 
kapłaństwo wasze, że się nie poważę! Co wy dla mnie? Proch marny! Za 
wasze życie włos mi z głowy nie spadnie; wyście buntownicy i spiskowi, 
każę was dziś jeszcze obwiesić. 
Na to paulini nie mogli już odpowiedzieć i zamilkli. Przywołany zaraz 
oficer pierwszego regimentu wziął ich pod straż i wyprowadził z namiotu 
w obóz, między żołdactwo. Trębacza wyprawiono zwiastować 
klasztorowi, aby przysłano natychmiast umocowanych do traktowania 
ostatecznie, gdyż inaczej spadną głowy posłów, których jakby na żarty i 
zwłokę wyznaczono tylko. W dodatku obwieścić kazał Miller, że jeśli się 
jedno działo odezwie z klasztoru, jeden wystrzał da słyszeć, księży 
natychmiast wieszać każe. Wśród tej pasji i gniewu, który miotał 
Szwedem, nadbiegł Wejhard, a zobaczywszy, co się działo, pochwalił 
bardzo przedsięwzięte przez jenerała środki; nadjechał i Sadowski, ale 
ten, zapytany o zdanie, zmilczał znacząco i szybko się usunął z 
widocznym wstrętem. 
Tymczasem księża Błeszyński i Małachowski, wiedzeni przez oficera do 
obozu, wystawieni zostali umyślnie na niesłychane obelgi i znęcanie 
żołdactwa. Był to początek ich męczeństwa. Urągowiska z nich samych, 
z ich sukni, z kapłańskiego charakteru niczym by były, gdyby nie srogie 
bluźnierstwa, jakimi ich karmiono, gdyby nie miotania na świętości, 
których świadkami pomimowolnymi a bezsilnymi czynili ich heretycy. 
Otoczono ich zaraz kołem i jak dzieci bawią się bezbronnym owadem, 
tak żołdacy poczęli się znęcać nad cierpliwymi kapłanami. Jedni targali 
ich, bili; drudzy kładli na oczy hełmy i dawali w ręce berdysze, jako 
wojakom; popychali, plwali, słowem, nie było rodzaju szyderstwa i 
przykrości, poniżenia i sromoty, nie było uczynku i wyrazu, których by 
na nich nie spróbowano. Ale cierpliwość ich święta przemogła 
wszystko.Ksiądz Błeszyński chciał się modlić, wyrwano mu różaniec i 
zdeptano go nogami. Małachowski zakrył się kapturem i natychmiast 
zrzucono mu go z głowy. Ani przysiąść, ani spocząć, ani jeść nie dali im 
Szwedzi; a w końcu, dla bezpieczeństwa, by nie uciekli, kazano ich 
powiązać sznurami — i tak porzucono na wilgotnej ziemi wśród obozu. 
O! Nie ma nic straszniejszego nad rozbestwionego żołdaka. Jest to coś 
okrutniejszego nad zwierzę, bo ono zabija, ale nie męczy wymyślnie; 
żołnierz katuje z dziką rozkoszą. Tu jeszcze różnica wiary ostrzyła 
uczucie nienawiści, a pomsta za zabitych towarzyszów do znęcania 
pobudzała. Szczęściem dla męczenników nie rozdzielono ich i 
pozostawiono razem; mogli się więc, jeśli nie słowem, to wejrzeniem 
wzajemnie pobudzać do wytrwania, choć dotąd duch w nich nie osłabł. 
Rzuceni na pastwę najpodlejszym ciurom, najemnikom Karola Gustawa, 
w jednej godzinie, w pierwszej po uwięzieniu swym chwili doznali 
więcej, niżeli w swych marzeniach męczeństwa spodziewać się mogli, 
śmierci tylko brakło, a ta była najlżejsza do zniesienia. 
Miller ze swoją starszyzną pewien już będąc, że twierdza odstrzeliwać się 
nie ośmieli, postąpili ku niej usiłując korzystać z groźby i trwogi. 
V 
Skoro tylko doszła Kordeckiego wieść o uwięzieniu braci, łatwo się 
domyślił, co ich tam czekało w niewoli u Szweda. Ukląkł biedny i 
zapłakał, aż miecznik musiał trzeźwić go słowy, wystawując, że Miller, 
jakkolwiek okrutny i samowładny, zbrodni się nad nimi nie dopuści, 
boby ta po całym polskim kraju gruchnęła i zaszkodziła sprawie Karola 
Gustawa. 
W klasztorze między zakonnikami z powodu uwięzienia Błeszyńskiego i 
Małachowskiego panował smutek i strapienie. Wszyscy ubolewali nad 
ich losem, choć go jeszcze nie znali, domyślając się tylko; groźba, iż ich 
zatrzymają, myśl, że uprowadzić z sobą mogą, że narażono ich na 
niewolę i wygnanie, dręczyła wszystkich. Starsi przecie, widząc 
konieczność tego kroku, ten wybuch żalu powszechnego uwagami 
zdrowymi uśmierzali. 
Krom wielkiego strapienia wszystkich był i inny powód niepokoju 
powszechnego z przyczyny pochwycenia zakonników. Szwedzi 
zapowiedziawszy, że za pierwszym wystrzałem z twierdzy powieszą 
mnichów, korzystali z tego fortelu wojennego. Wejhard był pomysłu 
twórcą. Skutkiem pierwszej chwili popłochu, w której zaniemiały działa 
jasnogórskie, a lud na murach w obawie o życie księży stanął jak wryty. 
Szwedzi opasali górę i poczęli rwać się ku jej wierzchołkowi, jakby na 
strasznego lwa, któremu zęby i pazury odjęto. Widać było ruch 
skwapliwy przy szańcach, które z podwójną gorliwością sypano na strzał 
działowy od murów. Olkuszanie i wieśniacy spędzeni do miny poczęli ją 
dobywać i rozszerzać z pośpiechem. Obóz cały widocznie się okazywał 
zajęty myślą korzystania z tej chwili bezbronności klasztoru; zataczano 
działa, namioty obwarowywano wałami, a piechota i rajtary podskakiwali 
pod same prawie kortyny, ze wszystkich stron je opasując. 
Na nikim to takiego nie uczyniło wrażenia, jak na panu Czarnieckim. 
Zamojski patrzał poważnie i rachował, a pan Piotr, uniesiony, wpadł do 
celi przeora cały w płomieniach i ręce podnosząc zawołał: 
— Ojcze! Dobrodzieju! Łaskawco! Jak nie każesz do nich dać ognia, to 
zwariujemy i my, i ludzie nasi; taż to sceny się dzieją pod nosem naszym 
bezkarnie; Szwedzi podłażą pod nasze mury, latają, krzyczą, łają, 
naigrawają się, a tu nie można strzelić! Jeśli tak dłużej potrwa — no, to ja 
o abszyt proszę. 
— Ale, mój kochany panie Piotrze — odpowiedział Kordecki — trzebaż 
choć pomyśleć, co robić; nie godzi się pozbawiać zakonu dwóch godnych 
i gorliwych pracowników, nie namyśliwszy się dobrze. 
— A ja głowę stracę! — wołał pan Piotr. — I o nic nie proszę księdza 
przeora, tylko ze mną na mur; zobaczycie, posłyszycie i przekonacie się, 
że, tu więcej niż anielskiej cierpliwości potrzeba, żeby tych psów nie 
powitać kulą i prochem. Święty by nie ścierpiał... 
Przeor, dogadzając woli pana Czarnieckiego, który był mocno 
wzruszony, poszedł z nim na blankowanie. W istocie widok, jaki mu się 
przedstawił w ostatnich dnia blaskach, był przykry i upokarzający. 
Twierdza milczała jak zamarła, ludzie stali u dział; szlachta i księża 
wzdychali lub niecierpliwili się tylko, Szwed podsuwał się pod górę, 
otaczał ją i słychać było bębnów bicie, trąby i hasła: kopacze biegli z 
rydlami, z faszyną, z koszami na plecach, z kijami i dylami; działa 
posuwały się na nowo obrane stanowiska; wodzowie przelatywali na 
koniach z jednej strony na drugą, a ciury ze śmielszymi harcownikami 
podbiegali pod sam prawie mur z głośnym wołaniem i krzykiem: 
— Poddawajcie się, klasztorni! Lub mnichów waszych pobijemy, 
powiesimy. Oto już szubienicę stawiają dla nich. 
— Nie obroni was Matka Boska Częstochowska! — krzyczeli drudzy. 
Inni ze śmiechem strzelali, jak do wróbli, do ukazujących się na murach 
głów załogi. 
— A co! Księże przeorze, a co? — zawołał Czarniecki. — Te psy poszalały, 
a ja, Bóg widzi, nie wytrzymam; każcie mnie zamknąć, czy co... 
— Panie Piotrze — rzekł Kordecki — niech strzelają, my wytrwajmy: 
żołnierzowi Matki Boskiej przystoi umiarkowanie. 
— Juściż i ja, księże przeorze, kocham Matkę Boską, nie chwaląc się, ale 
chybaby mi Ona sama nakazała surowo, to bym nie strzelił; a tak stać, 
patrzeć, słuchać i milczeć, to oszaleć przyjdzie! 
— To idźcież, panie Piotrze, do siebie i doprawdy zamknijcie się może, bo 
dziś, póki się nie naradzim i nie westchniemy do Boga, nic nie 
poczniemy przeciwko nim. Trudno strzelić, kiedy to wystrzał w piersi 
brata. 
— No, to ja sobie pójdę — rzekł pan Piotr. 
Czapkę na uszy wsunął i uszedł, ruszając ramionami, a wzdychał tak, że 
go po całej linii słychać było, i oglądał się to na działa, to na ludzi, to na 
przeora, czy go na powrót nie zawezwie. 
Gdy Szwedzi tak harcują i krzyczą, nagle ujrzano ich, jak pierzchnęli 
trochę i o paręset kroków, jakby pomiarkowawszy się, stanęli. Z fosy 
wyszła przeciwko nim wysoka postać biała, o kiju, której płachtę białą 
wiatr rozwiewał daleko i długo. Przesądni Szwedzi wzięli ją początkowo 
za jakieś zjawisko; lecz po chwili, widząc, że ta postać zbliża się ku nim, 
i poznawszy starą żebraczkę, którą prawie co dzień widywali, jęli się 
znów przysuwać. 
Kostucha wzięła kij na ramię, ręką się w bok podparła i, wyprzedzając 
ich ku fortecy, poczęła, jak buławą hetmańską, machać swoim kosturem. 
— A nu! — wołała. — Na mury, panowie! Na mury! Najlepsza sprawa nie 
zwlekać! Kiedy nie strzelają, bezpieczniuteńko i chwalebnie! 
To mówiąc rozśmiała się. 
Kilku Polaków, co tam byli w tej kupie między hałastrą dla gróźb 
wysłani, zawstydzili się, zafrasowali i stanęli. 
— Na mury, panowie! — wołała Konstancja. — A prędzej, wszak to z 
mnichami do czynienia, nie bójcie się, ja wam hetmanię! 
Czy to wstyd tej śmiałej baby, czy inna myśl jaka odpędziła natychmiast 
Polaków, którzy powoli odciągać jedni drugich poczęli. Konstancja, 
obejrzawszy się dokoła, jęła zbierać kule po ziemi i po chwili ukryła się 
w fosie znowu, a już też i zmierzch padać poczynał. 
VI 
Przez cały ten dzień Krzysztoporski chodził niemy na swoim wydziale 
murów, jakby myśl jaka w sercu mu dojrzewała; nie odzywał się do 
księdza Mieleckiego, nie spojrzał na to, co się wkoło niego działo, nie 
dowiadywał, jak inni, i jakby go już nic walka nie obchodziła, to w okno 
Lassoty, to za mury poglądał. Na próżno ojciec Mielecki chciał go 
rozruszać, rozchmurzyć: usiłowania były nadaremne; chodził tak, aż 
dopóki go z innymi na radę nie wezwano. 
Ksiądz przeor z zakonnikami i bracią szlachtą już szumnie a głośno, jak 
to u nas rzecz zwykła, radzili w definitorium, a ściany sali rozlegały się 
huczną rozprawą, w której niemal wszyscy mówili, a nikt słuchać nie 
chciał. 
Zdania były wielce podzielone. Jedni chcieli bronić się, poświęcając 
mnichów, w przekonaniu, że się im Szwed nic uczynić nie odważy; 
drudzy radzili czekać jeszcze, rachując na zimę, inni przebąkiwali o 
królu, o kasztelanie kijowskim, inni rozpaczali i poddawać się chcieli. 
Pan Zamojski myślał, milczał, pan Czarniecki się niecierpliwił, aż mu 
wargi drżały. 
— Co tu myśleć, co tu radzić! — wołał głośno. — Co się stało, to się stało, 
nam bić się i po wszystkim. 
— Nie, nie, panie Piotrze, kochana gorączko — przerwał Kordecki — 
naprzód musimy wszystkie środki ocalenia naszych posłów wyczerpać. 
Mówicie, że Szwed nie odważy się na nich nastąpić, a czemuż by to? 
Alboż mało szlachty powieszał i postrzelał, alboż mało pościnał 
kapłanów i złupił kościołów? Nie świętość go wstrzyma pewnie. A 
drogie to nam życie i musimy ich oszczędzać, aby niepotrzebnie nie padli 
ofiarą. Dzień i drugi, zdaniem wszystkich, Szwedzi podsuwając się, nic 
nam bardzo złego uczynić nie mogą; działa nasze, skoro się z 
konieczności odezwą, poprawią to i odepchną ich znowu... Tymczasem 
starajmy się ich ocalić. 
Ledwie tych słów dokończył, wysforował się pan Płaza, jeden ze szlachty 
schronionej w twierdzy, na którego twarzy malowało się dziwne 
wysilenie; widać było, że z czymś wystąpił, na co mu niełatwo przyszło 
się zdobyć, i z wielkim pomieszaniem począł: 
— Za pozwoleniem waszej przewielebności, to więc widzę, że o zdaniu 
się nie ma mowy? 
— Jak to o zdaniu? — spytał przeor. 
— Bo jest nas tu wielu — kończył trochę ośmielony Płaza — cośmy tej 
myśli, że inaczej nie będzie, tylko potrzeba zdać się Szwedowi i łaski 
jego prosić. Co tu już darmo bronić, czego obronić niepodobna! 
Nieszczęście! Król nas opuścił, uciekli wszyscy. Chan nawet 
wypowiedział traktaty; nie wojować nam z losem, lepiej prosić o warunki 
dogodne i spełnić wolę Bożą... 
Zapłomieniła się oburzeniem twarz Kordeckiego i powstał jak kapłanprorok, 
aż dokoła rozstąpił się przed nim lud wszystek, gdyby 
popchnięty niewidzialną siłą; ręce i oczy podniósł ku niebu i zawołał 
przejęty: 
— I wy to, synowie tych ojców, co w boju zrodzili się, zrośli i pomarli, co 
nigdy nie wątpili o zwycięstwie, co nie ulękli się niczego; wy, 
potomkowie nie zwalczonych, których Tatarowie i Niemcy nie pożyli — 
wy mówicie dziś o poddaniu i poniżeniu przed nieprzyjacielem, na 
chwilę zwycięskim?! Takżeśmy to już upadli? To zwątpienie, ten 
postrach nikczemny, który śmiecie wyrzec już głośno, gubił nas i gubi! I 
nie wstyd wam nie mieć odwagi na śmierć chrześcijańską, a kochać 
nędzne życie nad ziemię swą, króla, swoją cześć i sławę! I nie wstyd 
wam drżeć jawnie i mówić o strachu! Widzę! Widzę — kończył uniesiony 
— ten postrach dzisiejszy, jak zepsuta krwi kropla popłynie i w przyszłe 
pokolenia: zlękniemy się, gdy odwagi tylko będzie potrzeba; niezgody i 
kłótnie miotać nami będą; będziemy się chlubić nad dziadami nie mogąc 
sobą, i legniem pogardzeni w barłogu Łazarza. Małoż jeszcze mieliście 
cudów, że o cudach wątpicie? Nie obroniłaż was już Matka Boska? Nie 
opieramyż się stokroć większemu, silniejszemu wrogowi, my, garść 
starców bezsilnych?... Trzebaż, by mnichy dawali wam przykład 
wytrwania i wiary? 
Płaza cofnął się i pobladł, jak piorunem rażony, ale, odzyskując fantazję i 
siłę, szepnął: 
— To proszęż nas wypuścić... 
Ale go wnet zahukano, tak że słowo jego nie doszło nawet do uszu 
Kordeckiego, a pan Czarniecki zaraz mu na kark wsiadł. 
— Co to, waćpan oszalał? — zakrzyczał. — Kto waćpanu dał prawo mówić, 
w czyim to imieniu brednie prawisz? I waćpan nie spalisz się, to 
mówiąc? 
— Ale bo... ale bo... — bąkał Płaza — Szwed tak silny... 
— Wypuścim waści do Szweda po oblężeniu, jeśli się podoba — kończył 
Czarniecki. — Smakuje ci Szwed, że silny, pokłońże się i diabłu, bo 
silniejszy jeszcze od niego! 
Argument był za twardy do zgryzienia, choć nie bardzo przyprawny. 
Ciż sami, co przed chwilą pana Płazę popychali i do odezwania się 
skłonili, teraz odstąpili go; obejrzał się, chciał, by go kto poparł, nie było 
za nim nikogo; zawstydzony wlazł w kątek. 
Przeor tak mówił dalej: 
— Wiary, wiary! Wołam i wołać nie przestanę, zgody i wiary daj nam, 
Panie! To słowa wielkie, w nich oręż potężny. Módlmy się o nie, 
pracujmy na nie, uczmy dzieci w kolebce tych dwóch słów tajemniczych: 
zgody i wiary, wiary i zgody! Nie opuści Bóg, jeno zwątpiałych i 
zwaśnionych. Bo rozpacz i swary są znakiem, że w nas duch Boży nie 
mieszka. Dopóty Bóg z nami, póki wiary, póki zgody. 
A pan Zamojski dodał: 
— Wszyscyśmy tu przyszli nie po co, tylko by życie położyć w ofierze dla 
czci Maryi i dać dowód, że niecały jeszcze kraj zwątpił i ręce po więzy 
wroga wyciąga. Więc ofiary tej, raz uczynionej, nie cofajmy z ołtarza. 
Życie nasze, jeśli się Bogu podoba, niech idzie na pomnożenie chwały 
Jego, a zażąda ode mnie wyrostka tego, jedynego mojego dziecięcia, 
oddam mu go — rzekł, wskazując na syna — i idącego na śmierć poczciwą 
błogosławię. 
Pan Czarniecki rzucił się ku miecznikowi. 
— Kochany panie Stefanie! — krzyknął. — Mówisz złotem; każże walić z 
dział i zaraz na mury, w imię Matki Boskiej. 
— O tym dopiero jutro pomówimy — zamknął przeor. 
I burzliwa w początku narada skończyła się milczeniem; nikt już głosu 
nie podnosił, stanęło tylko na tym, by wysłać do Millera, starać się o 
wydanie księży, a gdyby odmówiono, zdawszy się na wolę Bożą bronić 
się do upadłego. 
Z tym się wszyscy rozeszli i przeor zadumany do chóru na modlitwę 
pośpieszył; Zamojski z innymi na mury, gdzie dziś, z powodu 
podkradania się Szwedów, wielka pilność była potrzebna i podwójnymi 
ogniami oświecić je musiano dokoła, żeby nikt bliżej podsunąć się nie 
mógł. I nikt krom starców i dzieci nie usnął w klasztorze, bo lękliwsi co 
chwila oczekiwali szturmu, niespodzianego napadu i zdobycia, mężniejsi 
pełnili powinność. Jak cienie, po murach przesuwali się zakonnicy i 
szlachta, witając się hasłem i kilku słowy cichymi; gdzieniegdzie 
szczękała broń, odezwało się głębokie westchnienie, a zegar na wieży bił 
powolnie ciemnej nocy godziny. 
O świcie ujrzano wielkie zamieszanie w obozie szwedzkim, ale trudno 
było w początku zmiarkować, co ono znaczyło. Jedni w nim odsiecz 
widzieć chcieli, drudzy zaniechanie oblężenia, inni jakiś postrach 
paniczny, a najzdrowiej sądzący — zamach na twierdzę. Niektórzy 
opowiadali, że dostrzegli od Krakowa idący oddział, który Szwedzi 
przyjęli okrzykami radości, że sam Miller go witał, że jakaś potem 
ochocza nastąpiła wrzawa. Czekano rozwidnienia, żeby lepiej o 
powodzie rozruchu tego osądzić. Gdy o tym oznajmiono Kordeckiemu, 
na wszelki wypadek, wybiegł zaraz, chcąc własnymi oczyma to widzieć, 
bo się obawiał napaści niespodzianej; ale z gwaru, szumu i wrzawy nic 
wyrozumieć nie było można. 
Wtem też i dzień mglisty rozjaśniać się począł, posępnie słońce weszło 
gdzieś niewidzialne za obłokami i białą powłoką okryło świat, jakby 
sinymi dymy osnuty. A już i pod furtą klasztorną grzmiała trąbka 
szwedzka i parlamentarz przybywał. 
Był to wspomniany już przez nas dawniej Kuklinowski, zawadiaka i 
służbista, zawsze gotów z posługą, byle przy niej był gotowy kufel i 
miska; na twarzy jego widać było jakąś radość, a radość sprzymierzeńca 
szwedzkiego źle zwiastowała. Przeor czekał na niego w drugiej bramie, 
nie chcąc go puszczać dalej, a rad będąc prędzej się czego dowiedzieć; 
przy nim był tylko nieodstępny miecznik i dwóch starszych zakonników, 
definitor1 i kaznodzieja. 
Rotmistrz, poświstując zbliżył się, gdyż mu oczu nie zawiązywano, a że 
to był rubacha i zawadiaka, tak też bez ogródki począł: 
— A co, księże przeorze? Pora już przecie kończyć! Co to sobie myślicie? 
Na tę mowę i zuchwałą, i głupią nie było co odpowiadać, zwłaszcza że 
pan Kuklinowski we łbie się mieć zdawał. Zamojski ruszył tylko 
ramionami wzgardliwie. 
— Czego jeszcze czekać? — rzekł Kuklinowski. — Żebyśmy w perzynę 
obrócili ten kurnik? Ten murowany kopiec, który, gdyby nie litość jaśnie 
wielmożnego Millera nad waszym zaślepieniem. w, dawno by już w 
gruzach leżał? 
— Dziękujemy za litość — rzekł uśmiechając się przeor — zawsze to piękne 
uczucie, ale... 
— Księże przeorze — kończył Kuklinowski — tu nie ma co długo 
bajdurzyć; poddać się i kwita. Czego czekacie? Posiłków? 
— No, a gdyby posiłków? 
— Od kogo, od pana Czarnieckiego? 
— Nic by nie było dziwnego, gdyby i stamtąd przyszły. 
— Cha! Cha! — zaśmiał się rotmistrz. — Spojrzyjcie, spojrzycież! — wskazał 
przez okno poza mury. 
Widok z okna był smutny, choć ożywiony; przeciągała pod fortecą pod 
ośmiu rozwiniętymi chorągwiami piechota polska Czarnieckiego; łatwo 
ją było poznać. 
— To oddział Wolfa! — zakrzyknął pan Zamojski. — Co to jest? On z 
wami? 
Kordecki popatrzył posępnie z rezygnacją, ale ani się wzruszył zbytnio, 
ani nadto zadziwił. 
— Kraków się poddał — hałaśno odezwał się z triumfem Kuklinowski, 
jakby go sam wziął — a ot i pan Wolf, co stał w Siewierzu2 bezpieczny, 
otoczony i tu przyprowadzony został; króla nie ma, wojska nie ma, 
wodzowie głowy pochowali, kraj zawojowany; w czymże teraz nadzieja 
wasza? 
— W Bogu! — rzekł jednym słowem przeor, któremu to wszystko nie 
odebrało odwagi. 
— Jak to? Poszaleliście do tego stopnia, że myślicie jeszcze się opierać? — 
śmiejąc się odparł rotmistrz. 
Wszyscy milczeli. Kuklinowski osłupiał. 
— Cóż to jest? Szał? Obłąkanie? — zawołał po chwili. — Traktujcie i 
ratujcie się! Jam katolik, ja za wami i dla was mówię, bo mi was żal. 
Kordecki gorzko się uśmiechał. 
— No, cóż mi każecie odpowiedzieć Millerowi, który mnie posłał? 
— Żeśmy Wolfa chorągwie widzieli, że wiemy już o wzięciu Krakowa i 
że modlimy się za króla jegomości. 
— A traktowanie rozpoczęte? 
— Mamyż jeszcze traktować — dumnie rzekł przeor — z tym, który prawa 
powszechne narodów, prawa wojny, szanowane w chrześcijańskim, a 
nawet w pogańskim świecie zwyczaje poniewiera? Powiedz mu waść, że 
będziemy traktowali, gdy posłów naszych wypuści. 
Kuklinowski chciał mówić, ale Kordecki pożegnał go i odwrócił się 
zasępiony, lecz nie pokonany. Polecił go odprowadzić do furty, a sam z 
panem Zamojskim pośpieszył wewnątrz twierdzy, gdzie widok 
regimentów Wolfa, polskich chorągwi w mocy Szweda i wieść o 
poddaniu się Krakowa niewysłowione uczyniła wrażenie. Zastał już na 
wszystkich podwórcach jednych klęczących na modlitwie, drugich 
płaczących, łamiących ręce i wyrzekających, innych cicho szepczących 
coś z zajęciem; gwar wszędzie, każdy radził i mówił co innego, a na 
twarzach ciżby był wyraz rozpaczy, strachu. zwątpienia... Pan 
Czarniecki, w czapeczce od hełmu, w kaftanie łosiowym spod zbroi, z 
założonymi w tył rękoma, z głową spuszczoną, chodził i mruczał: 
— Po wszystkim! Teraz trutnie i bić się nie zechcą! 
Kobiety z dziećmi małymi na ręku, kapłani, starzy, czeladź, wszystko się 
było wytoczyło na mury, w podwórza, poczepiało u baszt i, jak w chwili 
pożaru, znajomi i nieznajomi witali się, pytali, rozmawiali z sobą, 
zwierzali się sobie, użalali. 
Wtem wśród tego zgiełku myśli i głosów stanął Kordecki, zsunął kaptur, 
który mu twarz zakrywał, i odezwał się: 
— Dzieci kochane! Kraków się poddał, Szwedzi zdradą Wolfa wzięli, król 
opuszczony na Spiszu, Polska zawojowana, oto kres nieszczęść naszych; 
chwila kary Bożej za grzechy bliska końca. Kiedy się sroży plaga gniewu 
Wszechmocnego, najbliżej zlitowanie. Dziś nam Bóg powierzył 
najpiękniejsze stanowisko i chciał nas, słabych a ułomnych, mieć 
przykładem całemu narodowi. My jedni stale, poczciwie opieramy się 
Szwedom i wytrwamy, wiary nie złamawszy do końca; korzmy się przed 
ołtarzem, błagając Boga, módlmy się a czuwajmy zgodni, zwyciężym. 
To mówiąc, wskazał na obraz, odmalowany na zewnętrznej ścianie 
kaplicy, dodając: 
— To nasza chorągiew, to zwycięstwo nasze... uciekajmy się pod Jej 
obronę, a nie traćmy nadziei. Czemuż nie mogę jej wlać w serca wasze!... 
O Boże! Daj mi siłę... Módlmy się, módlmy!... 
Domawiał tych słów, a tłum, jak stał, tak sypnął się do kaplicy z zapałem, 
pośpiechem, z popędem niewypowiedzianym, jakby gwałtowne 
modlitwy pragnienie pędziło go ku ołtarzowi; i jak na puszczy Izraelici 
rzucili się czerpać z płynącego pod laską Mojżeszową zdroju, tak 
wszyscy pobiegli przed obraz Matki i Patronki. Muzyka na wieżycy 
zagrała Salve Regina. 
Wielka, o wielka jest modlitwy potęga, bo ducha podnosi, bo nas 
oczyszcza, bo nas tajemniczo przemienia. Gdy wśród śpiewów, grzmotu 
kotłów i trąb, organów dźwięku, woni kadzideł, jednym głosem wielkim 
zaśpiewał cały lud, aż się sklepienia wstrzęsły, aż się echo daleko 
rozeszło za mury, stanęli Wolfowi żołnierze naprzeciw kaplicy Bożej 
Matki, zdjęli hełmy z czoła zasępionego, poklękli, skłonili chorągwie... 
Biedni pojmańcy: ich serce było u ołtarza, a broń ku niemu zwrócona! 
Zaledwie Szwedzi to ujrzeli, gdy już regimenty Millerowskie pędziły 
dalej modlących się Polaków i mało kto postrzegł to przyklękanie, które 
objawiało w użytych przeciw Częstochowie żołnierzach synów 
Królowej, co tu panowała. 
Miller z Wejhardem sądzili, że uwięzienie posłów, ukazanie się Wolfa, 
wieść o poddaniu Krakowa, o wyjściu Czarnieckiego do Będzina — 
przyśpieszy, znagli poddanie. Nareszcie, myślał hrabia, zwyciężymy! I 
już się zemstą cieszył, już w myśli upokarzał dumnych mnichów, którzy 
śmieli go nie słuchać. Wielkie było zdumienie w obozie, gdy 
Kuklinowski powrócił z odpowiedzią: „Niech posłów uwolnią”. 
Miller się pochwycił z siedzenia. 
— Zaraz — rzekł — ja ich uwolnię, gdy na szubienicę pójdą. Co oni mi 
śmieją prawić o prawach wojny! Alboż to twierdza, ta ich lisia jama, ta 
buda? Alboż to żołnierze i wodzowie, alboż to posły? 
I rozśmiał się ze złością, a rozgniewał znowu namiętniej i kazał otaczać, 
zbliżać się pod twierdzę, opasywać ją jak najściślej, krzykami, 
postrzałami uciemiężając mnichów, którzy się bronić nie mogli. 
Sam, co chwila niecierpliwszy i chmurniejszy, całą swą złość na 
Wejharda wywierał, zawsze jeszcze przypisując mu wszystek wstyd i 
klęski swoje. 
— Gdyby nie ty, panie hrabio — mówił — byłbym swobodnie i wygodnie w 
Prusach się wylegał, gdzie i kraj lepszy, i przynajmniej coś byśmy do tej 
pory zrobili, a tu stoim i sromotnie targamy się z mnichami, którym rady 
dać nie możemy. 
— Ale, panie jenerale, jesteśmy u celu! — powtarzał Wejhard. 
— Gdzie ten cel? Racz mi go wskazać. 
— Wszakże niemal wzięliśmy Częstochowę, już ostatkami goni... za kilka 
godzin się podda. Wachler zaręcza, że i prochu nie mają, i załoga ręce 
wyciąga; byle najmniej jej pomóc, to się zda. 
— Czemuż się nie zdaje? 
— Szturm przypuścić — rzekł Wejhard. 
Rozśmiał się Miller: 
— Nie zrobiwszy wyłomu! Nie zasypawszy fosy? 
— Bateria od północy pracuje nad wyłomem. 
— Przecież go dotąd. nie zrobiła; mur gruby i kule, gdyby powariowane, 
nie wiedzieć dokąd lecą... Gdyby nie wstyd, już bym odstąpił; tu jest coś 
niepojętego... 
— Istotnie byłoby to wstydem dla wojsk JKMości. Wittemberg wziął 
Kraków, a Miller nie podołał Częstochowie, i pan Kordecki lepiej sobie 
dał radę od pana Czarnieckiego, co zęby zjadł na wojaczce. Wiesz, panie 
jenerale, co byś utracił odchodząc? Maszże wyobrażenie o skarbach tego 
miejsca? 
— Mówiłeś mi o nich, mój hrabio, do syta; ale jak poddanie Częstochowy 
wróżysz co dzień, a jednak go nie widać, tak i tu musisz bałamucić 
trochę. 
— Na własne widziałem to oczy! — zawołał Wejhard, łechtając chciwość 
Szweda, którą znał za panującą jego namiętność. — Ołtarze są niemal całe 
srebrne, okryte klejnotami od stropu do posadzki, skarbiec pełen złota i 
drogości, naczyń kościelnych, pereł mnóstwo... Posągi nawet lane są z 
kruszców kosztownych, a lekko licząc kilkakroć sto tysięcy talarów 
znaleźć się powinno gotówką. Nie liczę już drobniejszych przyjemności i 
dogodności... 
Miller słuchał i rozwidniło się na jego twarzy, poczynał się uśmiechać. 
Wtem podano mu list od Kordeckiego; przeor w nim, jak przez 
Kuklinowskiego, naglił o uwolnienie posłów. 
— „Gdybyś — mówił w końcu — na ich życie (czego nie sądzim) nastąpił, 
zdajemy się wszyscy na wolę Bożą, bez której włos nie spadnie z głowy; 
niech umrą, jeśli śmiercią swoją mają okupić swobodę, której wszyscy 
oblężeni do ostatka tchu bronić nie przestaną!” 
Zastanowił się wódz stary; na wojaku ta dumna w nieszczęściu moc 
niepokonanego ducha zrobiła nareszcie wrażenie, ale przelotne, jak 
błyskawica; zagrał zaraz w nim gniew miłości własnej piosenką. 
— Przywołać tu jednego z tych mnichów! — krzyknął do ordynansa. 
I za chwilę skrępowanego, bladego, wycieńczonego wprowadzono 
księdza Błeszyńskiego, który stanął przed jenerałem niemy, ponury, ale 
nieugięty. Cała noc urągań, bezsenności, widok szwedzkich heretyckich 
porywów na świętości wiary słowy i ręką targających się, wielce 
zmieniły kapłana, złamały ciało jego, chwiał się na nogach i pot zimny 
oblewał mu czoło, dusza podniosła się tylko ku Bogu. 
Miller był jednym z tych ludzi, na których cierpienie robi to wrażenie, co 
krew rozlana w boju: rozjusza; uśmiechną się, ujrzawszy księdza w tym 
stanie i wskazując mu na klasztor, rzekł: 
— Idź do swego przeora, a powiedz mu, coś widział w obozie moim; 
niech się poddają, póki pozwalam się poddać. A powracaj tu, bo inaczej 
towarzysz twój wisieć będzie! Klnę się honorem żołnierskim, jeśli nie 
powrócisz, zginie, jeśli nie powrócisz, zginie! 
VII 
Braciszek Paweł na bramie pacierz odmawiał klęcząc, gdy ujrzał z 
żołnierzem szwedzkim na powrozie wiedzionego księdza Błeszyńskiego, 
bladego i ledwie mogącego utrzymać się na nogach; po sukni nawet znać 
było, co wycierpiał, bo na niej i błoto, i sznury, i szarpanie żołnierzy 
zostawiło ślady. Jak gdyby Bóg wysłuchał gorącej jego modlitwy, bo się 
właśnie z innymi na tę intencję modlił, ukazał się ksiądz Błeszyński. 
Poskoczył braciszek otworzyć, ale posmutniał, zobaczywszy, że 
Błeszyński był sam jeden i w takim opłakanym stanie. 
— A, wracacie, dzięki Bogu! — rzekł wznosząc ręce. — Biegnę z tą wesołą 
nowiną do księdza przeora. Gdzież ojciec Zachariasz? 
— Nie cieszcie się bardzo z mojego powrotu, bracie Pawle! –rzekł ksiądz. 
— Wróciłem tylko posłem szwedzkim... a ojciec Zachariasz został między 
niewiernymi. 
— Jak to? Więc... więc was jeszcze nie uwolnili?... 
— Daj mi odetchnąć — i rzucił się przybyły na ławę w izdebce furtiana. — 
A! Bodaj to... — rzekł — bodaj każdemu swoim się parać! Jakże mi żal 
tych chwil spokojnych w celi mojej spędzonych, w chórze, w kościele... 
życie zakonne to raj ziemski, trzebaż nam je było zamienić na wojnę i 
walki?... 
— A! Cicho! Cicho! — odrzekł brat Paweł z prostotą i zapałem dziecięcia. 
— Jeszcze kto usłyszy, że narzekacie! To ksiądz przeor kazał... i na 
chwałę Matki Boskiej cierpimy. Co tu szemrać? Nie rozpaczajcie, wrócą 
czasy spokojne. A może byście się czym posilili? 
Ale ksiądz Błeszyński spuścił głowę i milczał, spoczywał... Jeszcze 
wrzawa obozu tętniła mu w uszach, jeszcze ten tłum szalony wirował mu 
przed oczyma i zdawało mu się, że go ktoś szarpie, że go wiodą. Mimo 
tych mar strasznych, znużenie było tak wielkie, że usnął siedząc. 
Zobaczył to brat Paweł i posłał. dać znać przeorowi, że Błeszyński 
przyszedł, ale osłabły, jak siadł, nie wstaje, snem ujęty. 
Wszyscy się więc potoczyli dla widzenia z nim do bramy, a trzask 
wchodzących zbudził ze snu zakonnika, który krzyknął i obłąkanym 
powiódł wzrokiem po znajomych twarzach. 
— Jak to? — rzekł nie oprzytomniony jeszcze. — Jestem tu, w klasztorze? 
Cóż to było? 
— Uspokójcież się, uspokójcie! — zawołał Kordecki, siadając przy nim. — 
Dzięki Bogu, że was widzimy... a coście wycierpieli, ofiarujcie Bogu. 
— Prawda — rzekł Błeszyński, wiodąc ręką po czole — wycierpiałem wiele, 
a Bóg wie, co mi jeszcze zostało do wypicia... może śmierć. 
— Jak to? Mówcież! A ojciec Zachariasz? 
— Ja wcale nie jestem uwolniony — rzekł Błeszyński — ani on... tamten 
jeszcze w więzach, a ja tylko posłem od Millera tutaj. Noc i dzień 
przebyliśmy okropne, napatrzywszy się, nasłuchawszy, nacierpiawszy 
urągowiska, bicia i obelg, i bluźnierstw, że nam się to wiekiem zdało! 
Szwedzi wymyślnie znęcali się nad nami. Służyliśmy im za zabawkę 
nocną, a oka żaden z nas nie zmrużył, bo związani, przyparci do ściany 
spalonego budynku, prócz mokrej ziemi nie mieliśmy lec na czym. W 
ostatku śmiercią nam grożą. Dziś rano wysłał mnie Miller, zapowiadając, 
że jeśli nie wrócę, ojciec Zachariasz powieszony zostanie, na co się 
zaklął. I nietrudno wierzyć, że zrobić to gotów. 
— Jak to? Musicie znowu powracać? 
— Wrócę zaraz — rzekł Błeszyński — wrócę, wola Boża, nie obawiam się 
śmierci, gorsza męczarni godzina w tej jaskini zbójeckiej. I przyszedłem 
— dodał z westchnieniem — nie pomnożyć waszą odwagę, ale jej odjąć... 
— Wy! Wy, ojcze Błeszyński? — spytał zdziwiony Kordecki. 
— Ja... tak jest... sumienie mi to każe. Ogrom sił szwedzkich, wprawni 
wodzowie i wojsko, wszystkie drogi odsieczy przecięte... cóż na to 
poradzim? Miller zaklął się zdobyć koniecznie i zdobędzie Jasną Górę, a 
wówczas! A! Nie chcę pomyśleć nawet, co się stanie! Święte to miejsce, 
które poddaniem tylko ocalić możemy, będzie legowiskiem heretyków i 
placem ich świętokradzkiego igrzyska. 
— Ojcze — rzekł przeor smutno — samiście byli za obroną; mogłoż jednej 
nocy cierpienie tak zmienić zdanie wasze? 
— Nie cierpienie to mnie tak zmogło, ale oczywistość; chybaby Bóg zesłał 
aniołów swoich, inaczej obronić się niepodobna; samo usiłowanie o to w 
pośmiewisko nas poda. Głód jeden zmusi do poddania. Czyńcie, co się 
wam podoba, bo i życie moje oddaję na wolę waszą i nie wzdrygam się 
cierpieć, ale widziałem oczyma własnymi potęgę Szwedów; znam garść 
naszych niesfornych wieśniaków, w którą co chwila ducha wlewać 
potrzeba, bo go co chwila traci; i świadczę się Bogiem, że nie dla siebie 
to mówię, ale dla was. Traktujcie i poddawajcie się lub czyńcie... 
— ...jak Bóg natchnie! — przerwał zamyślony przeor z westchnieniem. — 
Tak — dodał, poglądając na pana Zamojskiego znacząco — traktować 
potrzeba, traktować będziemy, ale nie przymuszeni, z nożem na gardle, 
nie postrachem parci, nie złapani w matnię, jak żacy; traktować będziemy 
godnie i jak na nas przystało. Niech Miller wyda was naprzód, niech nie 
postępuje z nami jak z dziećmi, które groźbą brać można, a naówczas 
pomówimy. 
Z wyraźną niechęcią przeor słów tych domawiał, wyrywały mu się one 
jakby przemocą wyciśnięte, jakby z wzdrygnieniem wewnętrznym. 
— Co wy na to, panie mieczniku? 
— Ja? Zawsze i wszędzie godzę się na zdanie wasze, księże przeorze — 
odparł Zamojski — bo zawsze i wszędzie to zdanie najlepsze i 
najzdrowsze; piszcie do Millera w ten sposób. 
— Nim się to uczyni, ojcze Błeszyński, chodźcie z nami — rzekł Kordecki 
— do kaplicy i klasztoru; odzyskacie siły, patrząc w oblicze świętej 
Patronki, a ducha wam doda męstwo braci. 
— Ja na śmierć gotów jestem, a Bóg świadkiem, że się jej nie boję — 
odrzekł zakonnik — ale mi srogi żal Jasnej Góry, żeby jej w kupę gruzu 
nie zmieniła ta tłuszcza siepaczy. 
— Ojcze! Ojcze! A Pan Bóg? — spytał surowo Kordecki, zawsze swoją 
śpiewając piosnkę. 
— A czyżeśmy warci cudu? 
— My nie, ale święte Jego ołtarze. 
— Ma On ich wiele po świecie, a gdy ołtarz burzyć pozwala, to na karę 
ludzi. Jemu chwałę wiekuistą śpiewają archaniołowie. 
Ze spuszczoną głową, wolnym krokiem wybladły więzień szedł powoli, a 
tu go wszyscy otaczać poczęli, z pytaniami, użalaniem, ciekawością 
narzucając się natrętną. Odzyskał przytomność i trochę sił zakonnik. 
Widząc się między swoimi, nie chciał nadaremnie straszyć zamkniętych 
w twierdzy, a na zapytania ich odpowiedział tylko, że z listem przyszedł i 
z listem powróci. 
Ten powrót, który Błeszyński uważał za konieczność, bo nim ocalał 
życie Małachowskiemu, wielu się wydał, czym był w istocie — 
heroizmern: największe bowiem podobieństwo było, że oba poginą. Tak 
choć jeden mógł ocaleć; ale ksiądz Błeszyński dał słowo i pragnął 
męczeństwa. 
Wielkie znów były narady, wielka wrzawa w definitorium. Płaza, 
przywódca tchórzów, wystąpił powtórnie z radą poddania klasztoru, ale 
go Kordecki wprost ofuknął. 
— Szukałeś tu waść — rzekł mu — schronienia, siedźże spokojnie, módl się 
i czyń, co ci czynić dadzą, dla wspólnej obrony, a nie mieszaj mi się do 
tego, o co cię nie pytają. Ja tu jeden jestem naczelnikiem i wodzem, ja 
rządzę i rozporządzam, ja Bogu i ludziom za to, co czynię, odpowiem. 
Usunęli się więc znowu bójaźliwi i już się nie odzywali, a ksiądz 
Błeszyński z listem powrócił do obozu. 
Ledwie kilka upłynęło godzin, aż i ksiądz Małachowski za nim się zjawił, 
w innej postaci, lecz nie mniej znękany swą niewolą; sił mu nie brakło, 
bo je oburzenie podwajało, cały w płomieniach, wstrząsał się, zżymał i 
pioruny Boże wzywał na Szwedów. 
— Nowy poseł — rzekł Kordecki, ujrzawszy go w swojej celi, gdzie się 
zgromadzała rada wojenna, i wyciągnieniem ręki powitał ojca 
Zachariasza. 
— Co nam przynosisz, ojcze? 
— To samo, co ksiądz Błeszyński, też słowa, też rozkazy, z dodatkiem, że 
jeżeli się nie poddacie, jutro śmierć nam... Miller na to przysiągł. 
Kordecki stanął wryty i wszyscy zamilkli. 
— Nic nie pisze? — spytał. 
— Nic. Dwa tylko polecił mi rzec słowa: „Jeśli się nie podda 
Częstochowa, wezmę ją szturmem, ale wprzód wy, przewrotni posłańce, 
wisieć będziecie”. 
Uśmiechnął się przeor dumnie i śmiało. 
— Bogu dzięki! — rzekł. 
Wszyscy się zdumieli temu wykrzyknikowi. 
— Śmiercią — mówił Kordecki — nie może was ukarać, boby oburzył 
wszystkich Polaków w obozie, a gdyby to i uczynił, wy męczennicy 
bylibyście może zbawcami Polski, a krew wasza odro dzenia i 
oswobodzenia stałaby się zakładem. Ale nie... nie! Czuje dusza moja, że 
nie padniecie ofiarą! Nie! Słowa Millera są dla mnie dowodem siły 
naszej! Dlategom rzekł: Bogu dzięki! Gdyby zdobycie było łatwe, po cóż 
by groził, po co by szukał takich sposobów dla zmuszenia nas?... Nie 
widzicież, że te fortele jak na dłoni ukazują, iż nas pokonać siłą nie 
umie? 
Pogodniejszy wyraz twarzy wszystkich zwiastował, że zrozumieli 
przeora; on kończył: 
— Powiedzcie mi, ojcze Zachariaszu, a obłąkane owieczki, kwarciani i 
inni Polacy, czy wspomagają Szweda? 
— Stoją tylko, płaczą i patrzą — odpowiedział ksiądz Małachowski — ale i 
to zgroza, i to okropnie, że patrzeć mogą, a oręż im się nie zapali w 
rękach, a dusza z nich nie skoczy! Wiecie, co to jest obóz szwedzki. Nie! 
Nie! Wy go tylko widzicie z daleka różnobarwnym, wesołym, jasnym 
zbiorowiskiem ludzi; a w środku... to piekło! 
I wstrząsnął się ze zgrozą, i przeżegnał. 
— Co jest w świecie rozpusty i brudu, to się tam zlało, jak do rynsztoka... 
Ale siła wielka i męstwo szatańskie, bo opiłe bestie, bydło bezrozumne, 
jak bydło idzie na śmierć. 
— Takie wojsko nie może zdobyć kraju; może go opanować zdradą, 
strachem, może chwilowo go zalać, ale go, zagarnąć — nigdy. Nie ma tam 
siły, nie ma żywota, nie ma myśli. Ślepa odwaga żołdaków, umiejętność 
wodzów nie dosyć; to nie są ludzie przeznaczenia, bo idą bez Boga. Karę 
Bóg tylko domierzył sromotną i pokazał, kto niezgodnych zwyciężyć 
może, ale to pierzchnie jak obłok w dzień letni, gdy wybije godzina... 
Nikt nie odpowiedział. 
— Ojcze — dodał przeor — gdy spoczniecie, zanieście mu odpowiedź jedną: 
niech was uwolni, a będziemy traktować; powiedzcie mu, że życie nasze 
i wy, i my wszyscy poświęcim chętnie za sprawę świętą.. Niech się stanie 
wola Boża! 
Wniosek przeora, który z gróźb przewidział brak siły, trafił do 
przekonania wszystkich: milczeli na wpół ubezpieczeni, wpół uspokojeni 
nadzieją, że Szwed mnichów wyda i traktowanie się rozpocznie. 
Dopiero po wyjściu wszystkich, gdy Kordecki sam z sobą pozostał, 
trzeba go było widzieć, by mieć pojęcie potęgi ducha tego, który walczył 
ze zwątpieniem, zewsząd mu wlewanym słowy i czynami... Z bohatera, z 
wodza, u stóp krzyża, przed którym pokląkł w pokorze, stawał się 
pokornym kapłanem, drżącym w obliczu Boga grzesznikiem. Ogrom 
odpowiedzialności, ciążącej na jego ramionach, przerażał go; truchlało 
serce, drżał cały; płakał i modlił się. A gdyby godziło się choć z dala 
święte i boskie z ludzkim porównać cierpieniem, rzekłbym, że tak upadał 
na duchu Chrystus Pan, gdy się zbliżała męki Jego godzina, choć znieść 
był gotów męczeństwo. 
Kordecki, mężny przy ludziach, sam z sobą trwożył się nieraz; ten ogrom 
siły szwedzkiej, te zgodne wszystkich rady poddania się, to kraju 
nieszczęście miotały jego duszą... Ale gdy pomyślał, że Jasną Górę 
splamią heretycy, że po wieki powiedzą ludzie, zaświadczą dzieje, iż 
Kordecki i paulini wrogom skarb ten wydali; gdy nieprzyjaciela 
wspomniał, wszystko, co on uczynił na ziemi polskiej przeciwko jej 
synom, na jej zgubę — męstwo się odzywało, oburzała dusza, zrywał się z 
modlitwy i wołał: 
— Lepiej umrzeć w obronie! 
Walczył w nim człowiek słaby z nieśmiertelnego ducha popędem; duch 
czuł, że wszędzie i wszystko potęgą swą złamać powinien; człowiek 
rachował, ważył i widział same niepodobieństwa. Lecz gdy wspomniał 
na cuda, które Bóg Chrystus uczynił po wszystkim świecie, gdy pomyślał 
o opiece Maryi, Królowej nieba, gdy zliczył chóry zastępów anielskich i 
siły niewidoczne a potężne niebios... mężniał i krzepił się. I tak na 
przemiany łzy z odwagą, zwątpienie z męczeństwem i wytrwałością biły 
się w sercu jego. Ale Bóg sam widział walkę, ludzie widzieli wodzakapłana, 
mężnego i nieugiętego, który na wszystkie namowy, wieści, 
postrachy odpowiada stale: 
— Nie podda się Częstochowa! 
Dwóch tylko ludzi w wielkiej liczbie oblężonych dorównywało mu 
duchem: miecznik Zamojski i Czarniecki; reszta z różnym 
usposobieniem przechodziła ze strachu do zuchwalstwa, kryła bojaźń 
milczeniem lub objawiała ją bezwstydnie, wierzyła w klęskę i starała się 
ją zmniejszyć, oczekując z rezygnacją lub rozpaczą... Lecz wielki, wielki 
jest wpływ choćby jednego człowieka, co słowem, jak dłonią olbrzyma, 
dźwiga serca i podnosi wysoko; czują ludzie wyższość, podbici nią 
milczą, i wstyd im zeznać się słabymi w obliczu siły; pną się do niego, 
choć pozornie chcą mu dorównać. Taki był wpływ Kordeckiego, którego 
ukazania się dość było, aby zmienić szmery niechętne czasem w 
chwilowy zapał. 
VIII 
Kordecki szedł korytarzami do klasztoru następującego ranka, gdy 
starzec zapłakany upadł przed nim na kolana; cofnął się zakonnik, 
zlękniony i zdziwiony. 
— Co to jest? — spytał. — Czego chcecie? 
— A! — zawołał stary, zachodząc się od rzewnego płaczu. — Nieszczęście 
wielkie, nieszczęście! Ja mówić nie mogę... spytajcie, spytajcie! 
Tuż za nim w ślad biegł ksiądz Piotr Lassota, zmieniony, łamiąc ręce. 
— Co to jest? Ubiegli twierdzę? Zdrada? Co się stało? — spytał przeor 
strwożony. 
— Nie, nie — przerywanym głosem rzekł ksiądz Piotr — nieszczęście, 
zbrodnia... 
— Zbrodnia? Tu? Ale mówcież, Bóg z wami, co się stało? Umarli 
męczennicy nasi?... 
— Nic, nic, to nasze tylko nieszczęście. 
— Cóż się stać mogło? Zabito kogo? 
— Zabito czy porwano, nie wiemy — rzekł ksiądz Piotr Lassota. — 
Widzieliście Hannę, wnuczkę naszą?... 
— A! I cóż się jej stać mogło? 
— Znikła! Zginęła! Wczoraj wieczorem poszła do kaplicy... i nie 
powróciła. 
— Przysięgam, to Krzysztoporski, to zemsta jego nade mną! — zawołał 
starzec. — To on, to ręka jego... 
— To być nie może! — odparł przeor zadziwiony. — Tu, przy ołtarzu Boga, 
wobec niebezpieczeństwa taka zbrodnia! To niepodobna! Ale jakże się to 
stało? 
Obaj Lassotowie nie byli w stanie odpowiedzieć; nadbiegł przecie ktoś 
trzeci, sąsiadka Lassotów, pani Jadwiga Jaroszewska, i ta lepiej rzecz 
opisać mogła. 
— Handzia — odezwała się — bo stoimy przeze drzwi tylko, często 
wieczorami chodziła do kaplicy, gdy stary pan Lassota usnął; otóż i 
wczoraj nawet widziałam, kiedy wychodziła, a już mrok gęsty padał, 
pobiegła sama i czekali jej, czekali, ani śladu... nie powróciła. 
— Może gdzie omdlała? Potrzeba szukać. 
— A! Obiegliśmy cały klasztor, przetrząśli wszystkie kątki: nigdzie 
wieści, nigdzie śladu. 
— Gdyby była zabita, przypadkiem czy umyślnie, byłby znak jakiś... 
— To Krzysztoporski — powtórzył starzec, łamiąc ręce. — Nieszczęście 
mnie tu przywiodło; jakem go tylko ujrzał, zaraz mi się serce ścisnęło... 
Czułem swoją zgubę. Czemużem lepiej nie skrył się gdzie w lasy i nie 
umarł z nią razem z głodu!... Nieszczęśliwe dziecię!... Może ją Szwedom 
wydali... 
I padł na ziemię, zachodził się a płakał; ksiądz Piotr chciał cieszyć, ale 
jak pocieszać było? Kordecki sam ujął go pod rękę i chciał zaprowadzić 
do mieszkania, ale starzec już nie mógł wrócić tam, gdzie był z wnuczką 
wprzódy: dobijało go wspomnienie; zaprowadzono go do celi księdza 
Piotra. 
Tymczasem Kordecki, który przypuścić nawet nie mógł takiej zemsty i 
nie śmiał o nią obwiniać Krzysztoporskiego; dziwnymi rozbijał się 
domysły i poszedł, surowo milcząc, na mury. Chciał spojrzeć w oczy 
obwinionemu i wyczytać przez nie, co się działo w jego duszy. Jeszcze 
nie doszedł do baszty, w której spodziewał się znaleźć, gdy go spotkał na 
drodze. 
Krzysztoporski był chmurny, dziki jak zawsze i zbłąkane miał wejrzenie, 
zadumę smutną na czole, troskę w duszy widoczną, ale dnia tego udana 
czy prawdziwa radość błyskała mu ze źrenic; zdawał się jakby 
uspokojony, jakby nasycony. Pierwszy powitał przeora, który milczącym 
badał go wejrzeniem. 
— Zszedłem tylko na chwilę z murów, żeby zobaczyć nasze zapasy 
prochu, ale ojciec Mielecki na stanowisku; wracam zaraz, on mi 
świadkiem, żem dzień i noc na czatach, ani z nich nic schodzę. 
Przeor patrzał jeszcze, Krzysztoporski mówił dalej: 
— Na pierwszy znak do boju jesteśmy w gotowości. 
— Słyszeliście o wypadku? — spytał Kordecki. 
— O jakim? — dosyć spokojnie, ale spuszczając w dół oczy odparł 
szlachcic. — O księdzu Małachowskim i Błeszyńskim? 
— Nie, o wnuczce pana Lassoty. 
Krzysztoporski wargę odął i brwi namarszczył. 
— A cóż się stało? — spytał. 
— Znikła — rzekł Kordecki. — Rzecz niepojęta. 
— Może zabita — cicho szepnął szlachcic. 
— Wszak od tego nieszczęsnego traktowania nie strzelają... 
— A któż wie, może się gdzie utopiła — rzekł Krzysztoporski — może 
spadła z murów... zresztą tyle tu hałastry. 
Przeor uważał nań bacznie, ale szlachcic w niczym zwykłego swego 
pozoru nie zmienił; że, obojętnie to przyjmował, nie było dziwne. 
— Panie Mikołaju — odezwał się po chwili namysłu przełożony — wiemy, 
że Lassota i wy byliście śmiertelnymi nieprzyjaciółmi... 
— Byliśmy? Jesteśmy! — odparł. — Ale cóż z tego, ojcze? 
— Wiecie, że was wszyscy o to zniknięcie posądzają? 
— Czuję, że tak być musi. 
— Jesteścież spokojni na sumieniu?... Możecie przysiąc, że to nie wasza 
robota? 
— Aby człowieka o zbrodnię posądzić, trzeba czegoś więcej niż 
nieprzyjaźni, potrzeba dowodów... a tu dowodów nie ma i być nie może. 
— Jakże to wiecie? — spytał chwytając przeor. 
— Bo mi to dziś w głowie — rzekł Krzysztoporski zimno. — Nie taję, żem 
rad, iż Lassota cierpi; i jam cierpiał z jego ręki, ale to sprawa nie moja. 
Zresztą cóż bym z nią uczynił? Wiecie może, że to wnuczka mojej żony? 
— Panie Mikołaju, Bóg nie szczęści nienawiści. 
— Ale Bóg nie wymaga darowania winy, gdy za nią żalu nie ma. 
— Owszem. 
Krzysztoporski odwrócił się trochę i zmilkł, ruszając tylko ramionami. 
— Co mi tam! — rzekł po chwilce — niech sobie posądzają... jam nie 
winien. 
— Stoicie na murach naprzeciw mieszkania Lassoty; widzieć musieliście, 
jak wychodziła... nie macież poznak, posądzenia na kogo? 
— Ja na obóz szwedzki patrzę, nie na czyjeś tam okna. 
To mówiąc, zwrócił się na mur, a przeor odszedł wzdychając. 
A tuż leciała szalona, z rozczochranym włosem, z rozwiniętymi chusty, 
jak piorun pędząc, żebraczka i wołała głosem wielkim: 
— Sprawiedliwości! Sprawiedliwości! Kryminał, pod bokiem Matki 
Boskiej zbrodnia! 
Minęła przeora, pobiegła do okna Lassoty, zajrzała w nie, po świeżym, 
wilgotnym popatrzyła bruku, po drzwiach i pędem ode drzwi ruszyła w 
dziedziniec. Tu obróciła się, obejrzała, zobaczyła Krzysztoporskiego na 
murze, załamała ręce. 
— On! — zawołała donośnie. — On! 
I suchym wskazała nań palcem. 
Krzysztoporski, który to usłyszał, wzdrygnął się mimo woli, obrócił — 
usta zaciął tylko. Stara nazad za przeorem śpieszyła, ale w pół drogi, 
miarkując się, zawróciła znowu, zapuściła chustę, opamiętała się 
powolniej, powolniej coraz szła usiąść pod oknem Lassotów. Tu wyjęła 
swój chleba kawałek, zawinięty starannie, poczęła go całować i płakać, 
jakby naradzać się z sobą i cicho szeptać. 
— Nie, nie, to być nie może, on jej zabić nie mógł, ona się znajdzie, tu 
gdzieś ją skryć musiał. O, czuję, to jego sprawa! Biedne dziecko, za cóż 
ty pokutujesz jeszcze, za stare grzechy czyjeś, za dawne sprawy i zemsty! 
Ale Matka Boska ulituje się, to być nie może... Ja ją odkryję. Biedne 
dziecko — powtarzała — tak zginąć marnie! A! I ten biedniejszy może 
starzec... Lepiej by mu śmierć niż to ostatnie sieroctwo. 
Płakała długo, ale jakaś otucha wstąpiła w serce i ujrzawszy, że się jej 
łzom i szałowi ludzie podziwiać zaczynają, zdobyła się jakby cudem na 
swoją wesołość codzienną, na skoki, na śmiech; oszukała wszystkich... 
zakręciła się i uciekła. 
IX 
Zdziwił się wielce Miller, zobaczywszy powracającego ojca Zachariasza 
z miną nie zmienioną, z twarzą tąż samą, z jaką był odszedł, ani 
upokorzonego, ani znękanego, ani śpieszącego — co by wieść nową 
znaczyło i upragnione poddanie. Błeszyński modlił się cicho i wzywał 
tylko chwili śmierci, bo ją mieli oba za nieuchronną. 
Chmurną brwią i gniewem tym straszniejszym, że zaciętym, już nie 
wybuchającym na zewnątrz, przyjął Miller przyprowadzonych do siebie 
księży; otaczali jenerała wodzowie, książę Heski, który na niego 
spoglądał z góry i unikał z nim rozmowy, Sadowski milczący i nie 
kryjący swego wstrętu dla naczelnika, Wejhard, na przemiany pochlebny, 
uśmiechnięty, tajemniczy polityk, zręcznie umiejący poddać myśl swoją 
nie przyznając się do niej. 
Był wieczór, a namiot Millera obszerny, w którym, wedle zwyczaju, dla 
starszyzny zastawiano stoły, przedstawiał widok malowniczy; oświecały 
go lampy kościelne i świece woskowe, wyraźnie w zakrystiach jakichś 
jakby z katafalku zerwane, w lichtarzach ciężkich i wielkich; między 
obrusami znać było znowu bogato szyte ołtarzowe opony; na ścianach 
wisiały zbroje, miecze i oręże, bogate polskie kołczany, przepyszne 
kobierce herbowe; po bokach leżały aksamitne siodła z rzędami 
złocistymi sadzonymi i różny sprzęt, widoczny owoc grabieży. 
Starszyzna siedziała na kulbakach, na obozowych tłomokach, na ławkach 
zbitych naprędce; słudzy krzątali się z wieczerzą; kilku grało w karty i 
kości w milczeniu, niekiedy przerywając sobie przekleństwem; dzbany i 
flasze krążyły. Wejhard był wszędzie: to coś szepnął, to się uśmiechnął, 
to podrwił z nieprzytomnych, a pochlebił każdemu, a sadził się na 
umizgi. Miller sapał, milcząc, na uboczu, spojrzał, gdy wprowadzono 
księży, i wskazał na nich. 
— Jutro rano szubienica! — krzyknął. — Nie chcieliście pokoju, zburzę to 
gniazdo papistów i bałwochwalców, a wam śmierć! 
Błeszyński i Małachowski, już przygotowani do wyroku, ani się ulękli, 
ani nawet prosili i żaden nie rzekł słowa. Wejhard poglądął na nich z 
szyderską radością. Sadowski z politowaniem, inni. nawet zajęci gracze 
popodnosili głowy, radzi zobaczyć, jakie wyrok śmierci uczyni na nich 
wrażenie. 
— Spisać dekret — rzekł Miller — postawić szubienicę, a jutro rano niech 
ich powieszą! 
Czekał, czy się nie odezwą: milczeli; on gniew w sobie warzył i buchać 
nim poczynał; kilku Polaków przytomnych stało z boku, poglądając po 
sobie, ale dziwnie zmieniły się ich twarze; coś poszeptali i wyszli. 
— Gotujcie się na śmierć — powtórzył jenerał. 
— Gotowiśmy i dziś za wiarę, kraj i króla naszego umierać — 
odpowiedział Małachowski. 
W drzwiach namiotu usłyszeli jeszcze tę odpowiedź odchodzący Polacy. 
Miller skinął ręką. 
— Niech ich odprowadzą; wystawić szubienicę, a dekret posłać do 
klasztoru: może ksiądz przeor zechce się z murów widowisku 
przypatrzyć, zbliżyć ją do twierdzy. 
Jakkolwiek Wejhard stale potakiwał i poddmuchiwał Millerowi 
najgwałtowniejsze środki i ten także miał za skuteczniejszy nad inne, 
sądząc, że Jasna Góra upokorzyć się musi, ocalając swe dzieci 
poddaniem — i on nawet wobec wszystkich nie śmiał ust otworzyć, tak 
widocznie ten wyrok śmierci wypiętnował się oburzeniem na twarzach 
przytomnych. Po oddaleniu się mnichów pierwszy książę Heski odezwał 
się od niechcenia: 
— Tym sposobem nie zrobimy tu przyjaciół dla Karola Gustawa. 
— A w dodatku będzie to — dodał przechadzając się Sadowski — 
złamaniem wyraźnych obietnic króla, bo uniwersały zaręczają 
bezpieczeństwo osób... 
— Tylko nie buntowników! — podchwycił Miller. 
— To są kapłani — rzekł książę Heski. — Ale zresztą, rób sobie, jenerale, co 
ci się podoba. 
Wejhard milczał; szukał w nim sprzymierzeńca Miller, ale zręczny 
hrabia, jak ujrzał, że wiatr z innej strony, wynalazłszy pilny powód jakiś, 
zakręcił się i uszedł. 
Do wieczerzy wszyscy zasiedli milczący. Po chwili książę Heski znów 
obojętnie mruknął: 
— Powiedz no mi, jenerale, czy istotnie myślisz tych dwóch zakonników 
powiesić? 
— A czemuż nie miałbym tego zrobić? 
— Możesz, to pewna, ale do czego się to przyda? 
— Ha! Zobaczymy. 
— Tylu Polaków niechętnych mamy z sobą, są to sprzymierzeńcy silą 
pędzeni tylko; cóż będzie potem? 
— Albo się to ich lękamy? 
— Lękamy? Nie, zapewne; ale trochę przecie oszczędzać ich nie zawodzi. 
Miller ramionami tylko ruszył. 
— To gawiedź przelękła, którą strachem prowadzić potrzeba; poznają, że 
Szwed nie przebacza. 
— O tym już wiedzą podobno. 
Rozmowa się urwała i nikt więcej nie przemówił za zakonnikami. W 
obozie polskim, który szwedzkim był otoczony, bo Miller swoim 
pomocnikom nie wierzył, wielkie wrażenie zrobiła przyniesiona 
wiadomość o wyroku śmierci, zapadłym na mnichów częstochowskich. 
Wieczorem przyszli, potwierdzając ją, pułkownicy z namiotu Millera, 
którzy byli świadkami jego gniewu i groźby. 
Już i tak fizjonomia obozu Polaków połączonych ze Szwedami, którzy 
nic wprawdzie nie działali, bo się od współuczestnictwa w tym oblężeniu 
wymówili z góry, ale zmuszeni byli towarzyszyć oblegającym, niewesoła 
była i wcale nie raźna. Stali oni nieczynni, sercem wiedzeni gdzie indziej; 
cześć Matki Boskiej zmuszała ich ująć się za Nią, ale nie dozwalała; 
potrzeba było milczeć z założonymi rękoma, patrzeć na zuchwałe 
targanie się ludzi obcej wiary i z duszą zranioną boleć, a nie ruszać się 
krokiem. Dnie długie spędzali na bezczynnych narzekaniach, na 
domysłach, na obwinianiu wzajemnym, na kłótniach i wyrzutach 
czynionych starszyźnie, na którą całą biedę zwalono. Jedni ciągle mieli 
na ustach jakieś uniewinniające ich przyczyny przejścia do Szwedów, bo 
czuli się winnymi; drudzy, zagłuszyć pragnąc glos sumienia w sobie, 
hulali szalenie a smutnie; inni w milczeniu posępnym, z głowami 
spuszczonymi, poglądali obojętnie na wszystko, co ich otaczało, Mała 
garść w Szwedach widziała zbawienie Polski. Lecz byli i tacy, co tylko 
liczbą przemożeni, za liczbą poszedłszy, uciekać nie mogąc, narzekali na 
siebie, na drugich i klęli Szwedów otwarcie, co wlazło. Najmniej takich 
jak Kaliński, statystów, otwarcie i skrycie sprzyjali Szwedom, dla 
wywyższenia i przyszłych korzyści osobistych. 
W namiocie Mikołaja z Karmina Karmińskiego zgromadzili się właśnie 
Polacy: Kuklinowski, Trupski i kilku innych; siedzieli oni posępni, 
grzejąc się u nanieconego ognia, dumając o rodzinach, o kraju i jego 
losach przyszłych, o sobie i położeniu, w jakie wpadli — gdy 
Krzeczkowski, dowódca jazdy, i pułkownik Jan Zbrożek wpadli żywo, 
oba poruszeni i prawie w rozpaczy. Za nimi w ślad nadbiegł Adam 
Komorowski. Wszyscy trzej należeli do tych, co się możniejszym uwieść 
dali, przechodząc na stronę szwedzką, i szczerze już żałowali sromotnego 
poddania się. Krzeczkowski wyglądał tylko chwili, by ze swymi odstąpić 
od najezdników. Zbrożek klął panów i łajał, a Komorowski knował 
spisek, chcąc się z tej matni wydobyć. Wszyscy trzej, zaognieni, 
pozrzucali z siebie opończe i Zbrożek pierwszy zawołał: 
— Otóż i doczekaliśmy się, że Miller wieszać poczyna! Póki tylko hołotę, 
tych olkuskich górników na szubienicę wlókł, jak sobie chce; ale 
zasmakowawszy, bierze się już do zakonników... do szlachty! 
— Albo co? — spytał Karmiński. 
— Czyż nie wiecie? Wszak Miller skazał już na szubienicę dwóch 
zakonników z Jasnej Góry: Małachowskiego i Błeszyńskiego, których 
zachwycił przeciw wszystkim prawom; a karze ich za to, że przeor 
twierdzy nie poddaje! 
— Jak to? — poczęli pytać inni. 
— Ot tak, jak wam mówię: jutro dekret się ma spełnić, księży Szwedzi 
powieszą. 
Wszyscy na tę wieść stanęli jak osłupieni, spojrzeli po sobie, widać było 
na twarzach oburzenie, gniew, niechęć. 
— A my to ścierpieć musimy — zawołał Zbrożek. — Ha! Samiśmy temu 
winni: było lepiej ginąć od Szweda, niżeli psu temu pomagać; teraz, 
dawszy się ująć w jarzmo, orzmy grób własny. 
I padł na siedzenie. 
— Tak — dodał poruszony –: wczoraj poczęli od chłopów, dziś mnichów, 
szlachcie takiej jak i my, a jutro może nam... Tak będzie z zakonnikami, z 
nami, z obietnicami Karola Gustawa, z prawami naszymi, a potem z 
ziemią naszą i ze wszystkim. Biada zwyciężonym, mówili starzy, ale 
gdybyż choć zwyciężonym! Tutaj biada tym, co się poddali, wszystkim 
biada. 
— Ale to być nie może — przerwał Komorowslci — żebyśmy to ścierpieć 
mieli; dosyć, że już nas splamili, ciągnąc tu z sobą, chcą jeszcze 
zbezcześcić nas, czyniąc niemymi świadkami zbrodni, a więc spólnikami 
jej!... To być nie może! 
Powstali i inni, a Stępkowski zawołał: 
— Możemy nie pozwolić na to, idźmy do Millera i manifestujmy się. 
— Tak! Albo to sejmik środzki1, panie cześniku? — zapytał Zbrożek. — 
Gdzież tu nasz manifest przyjmą? 
— Przepraszam — przerwał Komorowski — przyjąć muszą; jeśli nie do akt, 
to do głowy; powiemy mu, że tego nie zniesiem, położym manifesta nie 
nasze, ale Karola Gustawa i upewnimy go, że tym sposobem nie podbiją 
Polski, ale to, co mają, stracą... To niegodziwość! To rozbój! Nie 
jesteśmy w lesie! 
— Narazim się tylko na wstyd nowy — rzekł Zbrożek. — Poszliśmy w 
niewolę, znośmyż ją; wszystko to przewidzieć było łatwo: woleliśmy 
poddać się, niżeli bić, dźwigajmyż niewolę i srom, do miliona diabłów! 
Zamilkli, a smutnej zadumy i zgryzoty wyraz zawisł na czołach 
posępnych. 
— Ha! — rzekł Karmiński. — Nie wyrzekliśmy się przecie praw naszych, 
poddając, mamy je zapewnione; jeśli Miller braci naszych kapłanów 
powiesi sromotnie, pójdziemy wszyscy precz i od króla, i od niego. 
Zbrożek gorzko się uśmiechnął. 
— Oho! — rzekł. — Nie czas się cofać! Pijmy piwo; któregośmy sobie sami 
nawarzyli. Nie czas! 
— Jak to? Zawsze czas — zawołał Karmiński. — Idźmy jutro wszyscy do 
niego, a powiedzmy mu śmiało prawdę; niech wojuje, ale pochwyconych 
zdradą nie znieważa, lub wara! Polska się ocknie. 
— Już znieważył — odparł Zbrożek. — Wiecie, jaką noc spędzili w obozie, 
wiecie, co z nimi czynili żołdacy. Święta suknia i oblicze kapłana Bożego 
poniewierało się w steku hultajstwa... A to słudzy Patronki królestwa 
naszego! A to bracia nasi! 
Karmiński pochwycił z kołka szablę i przypasał ją. 
— Idźmy wręcz do Millera — rzekł — idźmy zaraz, natychmiast; jutro 
odejdzie oburzenie nasze, minie nasz szał poczciwy, serca się wyziębią, 
rozmyślimy i stchórzymy; gotowiśmy patrzeć na zbrodnię lub za późno 
będzie, by jej zapobiec. Kto Polak a katolik. za mną... 
— Jam nie katolik — odezwał się Trupski — ale co to ma do tego? Idę, jeśli 
nie o kapłanów, to o braci się upomnieć. 
— Panowie! — rzekł Komorowski — i ja z wami; kto się jeszcze serca i 
uczucia w tym zaprzedaniu babilońskim nie pozbył, z nami! 
— Wszyscy! Wszyscy! — zawołała starszyzna i tłumnie wytoczyła się 
razem z namiotu, lecąc przez zdziwione żołnierstwa szeregi do 
obozowiska Millerowskiego. 
Noc już była, jenerał ucztował jeszcze, gdy mu znać dali, że tłum 
Polaków z okrzykiem idzie na jego namioty. 
— Wpuścić — rzekł z uśmiechem — panów Polaków; pewnie sobie 
podochocili i chcą moim winem dokończyć za zdrowie Karola Gustawa. 
Wtem podniósł się u drzwi płotek i weszli wszyscy posłannicy, a 
Miller poznał zaraz, że nie o vivat Carolus Gustavus chodziło, bo oczy 
mieli łzawe a gniewem zapalone, miny dumne, postawy męskie i twarze 
posępne. 
— Panie jenerale — rzekł Adam Komorowski — przyszliśmy do was 
zapytać, czy prawda to, żeś wydał wyrok śmierci na zakonników 
jasnogórskich? 
— Tak jest! — odparł Miller dumnie. — A wy jakim prawem pytacie mnie o 
to? 
— Prawem ludzkości, prawem obietnic Karola Gustawa — rzekł śmiało 
Komorowski. — To są szlachta i bracia nasi, to są, co więcej, kapłani 
naszej wiary, którą przyrzekliście opiekować się i szanować. 
— To są buntownicy! — krzyknął jenerał. 
— To są posłowie! — przerwał Zbrożek. — I jako tacy szanowani być 
powinni. 
— Wy będziecie mnie uczyć, co mam czynić? — zawołał w gniewie Miller. 
— Wy, podwładni moi? 
I nastawił się, jakby chciał rzucić się na nich. 
— Mospanie jenerale — odezwał się Komorowski — to nie Szwecja wasza i 
nie wasze regularne wojsko, ale szlacheckie, w którym jest i siła orężna i 
znaczenie reprezentacji narodowej razem. Mamy prawo spytać, co robisz, 
boś na placu boju tylko wodzem naszym. Jeśli dopuścisz się gardła na 
mnichach, odstępujemy cię wszyscy. 
— Przysięgliście!... — mruknął zdumiony jenerał. 
— Zmuszeni może, a niechętnie pewnie... A wyż to nie łamiecie przysięgi, 
słowa Karola Gustawa, który przyrzekł szanować prawa nasze? Prawo 
nie dozwala u nas świeckiej władzy tknąć kapłana. 
Miller rozsierdził się i krzyknął: 
— Po toście przyszli do mnie? 
— Po to, jenerale, i zapowiadamy ci, że ich powiesić nie damy, choćby do 
boju przyjść miało! — rzekł stanowczo Komorowski. –Wieszając ich, 
powiesisz sprawę swego króla, a żaden z nas jej pewnie odcinać drugi raz 
nie będzie. Nie jesteśmy niewolnikami, ale sprzymierzeńcami waszymi. 
To powiedziawszy, Komorowski, nie skłoniwszy się nawet, odszedł, a za 
nim reszta. Miller się roześmiał, ale śmiech to był gorzki; widział 
poniewczasie, że za daleko zabrnął, a wstyd mu się było cofać. 
Książę Heski rzekł z cicha po wyjściu Polaków: 
— A co, jenerale? Nawarzyłeś sobie piwa, jakże to teraz się skończy? 
— Skończy się, że ich powieszę — odparł uparty Szwed. — Com 
powiedział, to się stanie. 
— Nie powiesisz ich — rzekł książę Heski — bo to istotnie szkodliwym by 
było sprawie naszej; szukaj tylko furtki, którą byś się wycofał. 
— Cofać się nie będę. Połaków się nie boję; u nich wszystko na gębie, 
znam już tych krzykaczy! — mówił gniewnie jenerał. — Będą gadać wiele, 
pokłócą się i nic nie zrobią. 
— Ba! Czasem przecie nie tylko krzyczą, ale i biją — przebąknął Sadowski 
— i dobrze. 
— A, kiedy wszyscy jesteście tego zdania, żeby mnichów uwolnic i 
Polaków nie drażnić, czemuż z was nikt mi tego wprzódy nie mówił? 
Wejhard pierwszy ten dekret doradził, jako najlepszy na nich sposób 
Książę Heski, który z wielu innymi nie cierpiał Wejharda, ruszył 
wzgardliwie ramionami. 
— Jenerale, powinieneś był do tej pory przekonać się, co warte rady 
hrabiego. 
— Cofnąć się nie mogę! — zawołał jenerał do siebie, szukając już w myśli 
sposobu wycofania się. — Polacy pohałasują i umilkną, jak zawsze. 
— . Trafia się to — rzekł któryś z pułkowników — ale do ostatka ich 
doprowadzać i szukać jakby umyślnie, co najbardziej rozjątrzyć może, 
niepolityczna... 
A Sadowski dodał: 
— Jeśli wieść o tym gruchnie, a rozniosą ją szybko niechętni, cały naród 
powstać może przeciwko nam; już samo to oblężenie nieszczęśliwe 
popsuło sprawę króla, a cóż dopiero krok taki?... Od czasu przyjścia 
naszego zmieniły się twarze, humory i serca Polaków dla nas... Bóg wie, 
jaki skutek mieć będzie to niebezpieczne postanowienie. 
— Ale jakże chcecie, żebym się tak wprost, z pieca na łeb cofał? — rzekł 
zniecierpliwiony dowódca. — Radźcie zresztą! 
Nikt z radą nie pośpieszał. Miller, w widoczniejszym coraz pomieszaniu i 
gniewie, chodzić począł, a powoli pułkownicy, za hełmy i kapelusze 
wziąwszy, wyśliznęli się z namiotu. 
Nazajutrz rano znacznie już opadł był gniew Millera, pozostał frasunek; 
noc zrodziła uwagi nad skutkami zamierzonego kroku.
Ale jak się cofnąć było? 
Z rozkazu wodza już naprzeciw klasztoru poczęto budować ogromną 
szubienicę, której widok przerażał załogę, zakonników i szlachtę.
Dano znać Millerowi. Kazał swoim zobaczyć, co robią Polacy.Obóz 
polski cały był pod bronią, na koniach, i w milczeniu zdawał się 
oczekiwać na coś. 
Szwedzi obchodzili, patrzyli, pytali; nikt do nich słowa nie rzekł. Na 
przodzie wodzowie w zbrojach i hełmach, koszulach2 i misiurkach3, za 
nimi towarzysze i czeladź stali w gotowości. Miller zawahał się i 
spowolniał bardzo; posłał do klasztoru, żeby się poddawano, odebrał 
odpowiedź, że póki mnichów nie powróci, traktować nawet nie będą — 
podumał i kazał odłożyć spełnienie wyroku. Widoczne już było dla 
wszystkich, że zakonnicy sprawę wygrali; Miller dekret wczorajszy starał 
się w żart obrócić i śmiał się ze strachu, którego narobił, nic nie mówiąc 
o własnej bojaźni. Posłał nawet około południa Kuklinowskiego, 
zapraszając zakonników do swojego stołu; ale wysłuchawszy tego 
osobliwego wezwania, ksiądz Małachowski odpowiedział poważnie: 
— Skazani już na szubienicę przestępcy, niegodni jesteśmy zasiadać u 
stołu z panem jenerałem. 
— Jak to, nie pójdziecie? 
— Nie pójdziemy — odpowiedzieli oba. 
Miller zjadł tę odpowiedź w żarcie, skrzywił się, ręką machnął, a 
dowiedziawszy się, że Polacy z koni już zsiedli, jeść podawać rozkazał. 
Nikt ze starszyzny polskiej oprócz wiernego Kalińskiego nie przyszedł 
dnia tego do Millera; warzyli sobie w kociołkach i garnuszkach kaszę. 
Obiad u jenerała był smutny i milczący, a nikt nie zagadał o mnichach, o 
dekrecie, o Polakach; mówiono o rzeczach obojętnych; potem nadeszły 
puchary, gra, szał, i wszyscy zapomnieli prędko o chwilowym niepokoju. 
X 
Przez cały dzień i w ciągu traktowania o uwięzionych Szwedzi z dział nie 
dali ognia; Jasna Góra milczała, wojsko krzątało się, przybliżało, 
naigrawało i żywym łańcuchem obejmowało oblężonych. Kto wie, czy 
stan ten zawieszenia niebezpieczeństwa, choć krwi oszczędzał, nie był 
cięższy do zniesienia od samej walki dni poprzedzających? Potrzeba było 
milczeć, słuchać obelg, patrząc na postępy Szweda, który górę zajmował, 
rozsypywał się po niej, oblegał zewsząd fosy, upatrywał miejsc słabszych 
i jątrzył załogę łajaniem, szyderstwem, rzucaniem kamieni i wystrzałami 
ręcznej broni. 
Pan Czarniecki uciekł z murów, bo nie mógł znieść tego widoku. 
Zamojski chodził z zaciętymi usty, obłąkany prawie od gniewu; załoga 
nawet i mnisi czuli w sobie niepodobną do powstrzymania ochotę do 
boju... Widok szubienicy, o której przeznaczeniu wiedziano, jeszcze 
bardziej rozjątrzył wszystkich i wzmógł oburzenie, ale wnet dano znać z 
miasteczka, że odłożono spełnienie dekretu, i poseł przybył, żądając 
znów poddania się twierdzy. 
Kordecki, samym tym naleganiem i postrachami coraz mocniej 
przekonany, że zdobyć jej siłą nie mogą, gdy tak kołaczą o traktaty 
nieustannie, odpowiedział, jak wyżej wspomniano, zawsze jedną 
śpiewką: 
— Oddajcie nam wprzód posłów, potem zobaczymy... 
Odłożenie spełnienia wyroku i poruszenie Polaków, o którym zaraz w 
twierdzy wiedziano dodało otuchy, okazując, że ksiądz Małachowski z 
Błeszyńskim bezpieczni są przynajmniej od śmierci. 
Pozostawało mieć się na ciągłej baczności, pilnować, stać i czekać. 
Z południa pan Czarniecki, który do ścian izby przywykły nie był, ale i 
na murach bezczynny pozostać nie umiał, wyszedł, jak mówił, trochę się 
przewietrzyć; a że go coś ciągnęło ku Szwedom, powoli z bratem, 
księdzem Ludwikiem, rozmawiając, wstąpił na mur. Ale zaledwie tu 
wstąpił, aż się wzdrygnął, bo prawie pod samymi fosami i murami 
zjawiła się gawiedź ze strzelbami, i coraz to się który przymierzył do 
załogi, jak do wróbla, lub kamieniem w łeb na zakonnika cisnął. 
Kilku ciurów polskich, wychowańców kirchy, śpiewało pieśni 
heretyckie, naigrawając się kościołowi i obrazowi; głosy ich dochodziły 
do murów. Wreszcie pijany jeden żołdak podszedł aż pod samą basztę, u 
której stał Czarniecki, zmierzył do niego i wypalił; kula świsnęła mimo 
ucha panu Piotrowi, ale w tejże chwili prawie rozjątrzeni częstochowscy 
na całej linii dali z dział ognia i szwedzkie ciury, jak szczury zjadłe 
spłoszone, chmurą rozsypali się po górze całej. Kordecki z Zamojskim na 
odgłos ten wybiegli. 
— Co to jest? Wszak rozejm! — zawołał przeor. — Na Boga! Co robicie? 
— Ha! Rozejm! — krzyknął puszkarz Polak. — A psia wiara sami poczęli, 
bo jeden strzelił do pana Piotra Czarnieckiego; jużciż nie damy się im 
bezkarnie. 
Nie było rady; pan Piotr, zagrzany, już się zwijał po swojemu i, jak tylko 
z jednej strony dano ognia, zewsząd na znak ten odezwały się działa 
niecierpliwe, śmigownice i organki na murach. Potrzeba było naówczas 
widzieć Szwedów, jak kilkodniowym milczeniem twierdzy oswojeni, 
nagle przepłoszeni teraz, cofali się i śpiesznie do stóp góry uchodzili. 
Trąby zwoływały zbiegów; ładu i porządku nie było w popłochu, a kule 
częstochowian, jakby spoczynkiem sił nabrały nowych, miotły żołnierza, 
wywracały budy i jedna z nich strąciła szbienicę świeżo wystawioną. 
Inne waliły w ludzi, spędzonych do sypania szańców i redut, w 
nieszczęśliwych górników i bliżej stojącą piechotę szwedzką. 
Miller w początku rozjadł się, jak zwyczajnie; gdy ogień usłyszał, chciał 
zaraz wieszać mnichów, ale też Polacy siedli na koń zbrojni, jak gdyby 
znaku tego tylko czekali. W obozie wrzawa, gwar, bieganina, klątwy i 
niepojęte zamieszanie. Szwedzi śpiesznie się cofali do dawnego obozu, a 
kule za nimi: tu namiot upadnie, tam szereg ludzi rozsypie się wylękły i 
niecały powróci do porządku, tam nacelowane działo strzaskane drzewa 
obalą i ziemia zasunie mu paszczę. Trwało to długą chwilę. 
Czarniecki zwijał się, jak ryba w wodzie, wesół, rad, ochoczy; Zamojski 
wstrzymywał więcej przekonaniem niż uczuciem, przeor milczał. 
Nareszcie, gdy się góra opróżniła, ustał ogień za danym przez 
Kordeckiego znakiem i do przednich czat wysłano gońca z kartką do 
Millera, tłumacząc mu, kto spokoju zerwanego był przyczyną. 
„Więzicie posłów — pisał przełożony — rozejmy zrywacie zdradą, 
podkradacie się pod mury na ufnych wam a prawych nieprzyjaciół; 
możemże w takim stanie rzeczy traktować z wami? Co ręczy za 
dochowanie warunków, gdy wszystko, co zwyczaj i prawo uświęciło, 
depczecie? Traktuje się z dotrzymującym po rycersku danego słowa 
nieprzyjacielem, nie z takim, który gorzej od Tatara wszystkie umowy 
gwałci”. 
Zmarszczył się Miller na niegrzeczne pismo, posłał wyśledzić, kto 
strzelał; przyprowadzono mu opiłego rajtara, kazał go ukarać, i na tym 
się skończyło dnia tego. Ale Miller poznawać zaczynał, że postępowanie 
jego złe przynosi owoce, mnisi zyskali na opróżnieniu góry z 
dokuczliwych natrętów, bo Szwedzi pierzchnęli w dolinę, całą następną 
noc w strachu napaści i pilnym czuwaniu pędząc. Późno w noc jenerał 
namyślał się i radził, już do rady nie wzywając niefortunnego Wejharda; 
działa burzące z Krakowa nie nadchodziły, polowe niewielką były mu 
pomocą, traktowanie i groźby mu mało się dotąd zdały; potrzeba było 
więc innych chwytać się środków. Nie było już mowy o wieszaniu, a 
Sadowski, korzystając z usposobienia Millera, z niepewności, w jakiej 
pozostawał, poddał myśl uwolnienia zakonników. 
— Więcej ich tym sobie zjednacie — rzekł — niżeli ustraszycie groźbą. 
Strach to i obawa szwedzkiego okrucieństwa jest największą przeszkodą 
do poddania się nieprzyjaciela. Pokażcie im sprzymierzeńca, obchodźcie 
się z nimi po ludzku, a zmienicie ich; wówczas załoga i zakonnicy nie 
potrafią się opierać. 
Książę Heski był tegoż zdania, ale Wejhard, który przyszedł nieproszony 
na radę, bardzo się sprzeciwiał wnioskowi; szczęście, że Wejharda 
pomysły już były bardzo podejrzane Millerowi — i jeszcze go więcej 
skłoniło to, na przekór hrabiemu, dla umartwienia. postąpić przeciw jego 
myśli. Stanęło więc znowu na tym, iż Miller przyzwalał, żeby 
zakonników uwolnić. 
Wejhard tylko zakrzyknął: 
— Jenerale, gubicie najlepszą sprawę! 
— O radę już was nie proszę — odparł Szwed dumnie — dość jej słuchałem. 
Wrzeszczewic odszedł niby rozgniewany, ale wysłał Kalińskiego i na 
zwiady i do rady; nie mogąc sam, działał przez niego. 
Księża Błeszyński i Małachowski siedzieli na suchym pniaku wśród 
gawiedzi, która im nie dawała się modlić; wzajemnie się przed sobą z 
rana wyspowiadawszy, czekali śmierci, której pewni byli. Zaproszeni do 
stołu, wzięli to za rodzaj szyderstwa i wyglądali wypełnienia dekretu. 
Żołnierz szwedzki, w którym starego rycerskiego ducha nie było, który 
uczuć nie umiał wielkości tych ludzi, w prostocie gotowych na 
męczeństwo, idących skromnie, jak dzieci, na śmierć bezczesną, chodził 
wkoło nich naumyślnie, śpiewając, popychając jednego, to drugiego, 
podnosząc im blisko twarzy dymiące głownie, niby dla ogrzania, targając 
za kaptury, by odsłonić nagie głowy, szarpiąc za szkaplerze i nieustannie 
ich niepokojąc. Oni to wszystko znosili w milczeniu, z krwią zimną i 
rezygnacją bohaterów Chrystusowych. 
Wtem zbliżył się Sadowski z wesołą twarzą, kręcąc wąsa. Myśleli, że 
miał rozkaz prowadzić ich na śmierć. Wstali, spojrzeli na klasztor, jakby 
go żegnali, i ojciec Błeszyński ukląkł. 
— Miło mi — odezwał się po polsku Sadowski — zwiastować wam dobrą 
nowinę. 
— Nie szydźcie z nas — zawołał żywo Małachowski — nie godzi się to 
mężom rycerskim; weźcie życie, ale nie dręczcie ducha, to męka gorsza 
śmierci! 
— Nie szydzę nigdy — rzekł Sadowski łagodnie — alem przyszedł istotnie 
zwiastować wam, żeście wolni. 
— Wolni? — powtórzyli oba z niedowierzaniem i zdumieniem, a potem z 
żywą radością, i ojciec Małachowski zbliżył się szybko ku zwiastunowi 
dobrej nowiny. 
— Jak to? 
— Tak jest. Jenerał Miller wybacza wam upór i szyderskie traktowanie 
wasze, które było jakby dziecinną igraszką; idźcie i powiedzcie 
Kordeckiemu, niech się podda. Te słowa polecił mi wam od niego 
zwiastować; oprzeć się nie możecie, a na cóż rozjątrzać silniejszego 
nieprzyjaciela? 
Ale zaledwie im oswobodzenie ogłosił, już go tak jak nie słuchali 
ojcowie; oba zabierali się iść co żywiej do klasztoru, aby ich jeszcze nie 
pochwycono lub nie zmieniono rozkazu. Małachowski tylko pożegnał 
ukłonem Sadowskiego i obaj, podniósłszy habitów, wziąwszy kije w 
ręce, odżyli i śpiesznie puścili się do Jasnej Góry. 
Wojsko przeprowadzało ich ciekawymi oczyma. 
Uszedłszy kilkaset kroków, spotkali strzaskaną szubienicę, która dla ich 
męczeństwa zgotowana była, i każdy z nich wziął drzazgę na pamiątkę 
uniknionej niemal cudownie śmierci. Już i z murów widziała 
częstochowska załoga idących księży i głośny, wesoły okrzyk rozległ się 
na blankach, a z dala widać było Kordeckiego, którego wyciągnione ręce 
zdawały się błogosławić i witać. 
Brat Paweł płakał, stojąc z kluczami u furty; rzucił on habit, który łatał 
(gdyż to było zwykłe wolnych chwil jego zajęcie: cały klasztor obszywał, 
modląc się w swojej izdebce), upadł na ziemię, gdy ich zobaczył, 
ucałował ojców suknie i ściskając prowadził do klasztoru w uniesieniu i 
zapale niepohamowanym. Tu ich przyjęto jako męczenników 
bohaterów...O, piękna to była chwila, gdy po przecierpianych boleściach 
oklask poczciwych. witał zwycięzców, i musiało w nich zadrżeć serce 
ludzkie, choćby nie biło światu i dumie, bo w oklasku tłumu był głos 
Boży. Mylą się ludzie, lecz lud się nie myli; on nic nie wie, dowieść 
swojego wstrętu i swojej miłości nie może; ale gdy kogo kocha, kiedy się 
kim brzydzi, głos Boży jest w tym pociągu lub wstręcie. 
Łzami witano zakonników, którzy się pokornie zakłopotani wymawiali, 
jak mogli, od takiego przyjęcia; zwycięstwo ich, wytrwałość, męstwo, 
gotowość na śmierć była przykładem i podnietą dla oblężonych; przeor 
przyjął ich jak ojciec i brat, dziękując Bogu, że mógł powitać żywych z 
koroną męczeństwa. 
— Nie mówcie mi nic — rzekł na wstępie — że potęga szwedzka jeszcze na 
was wrażenie czyni, że będziecie mnie skłaniać do poddania; zostawcie 
to staroście bracławskiemu i jemu podobnym, a razem pójdźmy przed 
ołtarz naszej Orędowniczki. 
To była zawsze pierwsza i ostatnia myśl Kordeckiego. 
— Módlcie się, by prosić, módlcie, by dziękować, módlcie, gdyście 
cierpieli i gdy cierpicie, módlcie się, wierzcie a, pracujcie! A zawsze się 
módlcie: czynem, usty, sercem, myślą, życiem całym. 
Nim doszli do kaplicy, co zapytań, co ciekawych badań wycierpieć 
musieli zakonnicy o Millerze, o wojsku; o obozie! Próżno przeor 
natrętnych odpychał. 
— To potem, to potem; wprzód się trzeba pokłonić Gospodyni naszej. 
Zaśpiewano więc litanię loretańską do Królowej niebios. 
Po odśpiewaniu litanii zaprowadzono przybyłych do refektarza, gdzie za 
nimi szlachta hurmem się zaraz wciskać poczęła; wszyscy ciekawi byli 
historii dwóch zakonników, ciekawi poznać z ich ust bliżej Millera, obóz 
szwedzki i polski, siły ich i rolę, jaką tam grali rodacy obłąkani, niby na 
uwięzi przyprowadzeni niewolnicy, co się bić nie śmieli, a na bój z 
braćmi patrzyli suchym okiem. 
Dwaj księża, przejęci potęgą nieprzyjaciela, mimowolnie ją malowali, i 
marszczył się Zamojski, widząc, jak powoli wielkie czyni wrażenie 
opowiadanie ich na przytomnych. Przeor, to także postrzegłszy, ujął za 
rękę ojca Małachowskiego i rzekł z cicha: 
— Dajcież już pokój potędze szwedzkiej, a idźcie spocząć! 
I tak z głodną ciekawością, niewiele zaspokojoną urywkowymi kilku 
słowy, rozeszli się wszyscy. 
XI 
Nazajutrz po uwolnieniu zakonników poseł posła gonił do klasztoru, a 
wszyscy w imię uczynionej łaski (bo tak zwał Miller darowane 
uwięzionym życie) domagali się zdania twierdzy. Wszyscy z jedną 
odchodzili odpowiedzią: 
— Naradzi się zgromadzenie, da znać przeor. 
Kordecki zwlekał, każdą godzinę w ten sposób uzyskaną licząc za 
wielkie zwycięstwo; w duszy miał przekonanie, że coś nagłego, 
niespodziewanego odpędzi Szwedów od Jasnej Góry, wygna ich z Polski 
całej. Zamojski był także za przeciąganiem traktowania, jeden Czarniecki 
chciał walczyć, ale się już z tym nie odzywał. W pół dnia posłano do 
kwatery jenerała z prośbą, aby dwóch zakonników pozwolił wysłać do 
Karola Gustawa, pod tę porę znajdującego się w Mogile pod Krakowem, 
dla wyproszenia u niego innych, spodziewano się, dogodniejszych 
warunków, w istocie znowu dla zyskania czasu. 
Miller, w tej prośbie dopatrzywszy celu zwłoki, boby tymczasowo 
zawieszenie broni nastąpić musiało, odparł, że na to nie pozwoli; że ma 
sam pełną władzę do umawiania się z nimi, a gdy punkta ułożone i 
przyjęte zostaną, obowiązuje się ratyfikację, przez króla podpisaną i 
opieczętowaną, zakonnikom dostarczyć. Pod pozorem tej odpowiedzi 
wyprawiono znów do klasztoru Kalińskiego, który w przybranej roli 
troskliwego o dobro Częstochowy człowieka i gorliwego o całość 
miejsca świętego katolika przybył na Jasną Górę. Przeor świadkami 
rozmowy z nim chciał mieć, jak zawsze, przedniejszych szlachty i braci; 
wprowadzono go więc do definitorium, gdzie, na jakie stało oblężonych, 
przygotowano przyjęcie dla pana starosty. Kaliński, dumniejszy niż 
kiedy, mowniejszy i śmielszy, z pewną powagą zasiadł krzesło i począł 
mowę. Powtarzał w niej znane nam już argumenta. 
— To szaleństwo — mówił — to jakieś obłąkanie na was padło; opieracie się 
już, dzięki powolności Millera, dłużej od Krakowa, choć z garścią tak 
małą! Czyż nie dość? Wyglądacie posiłków? Skąd? Od chana? — I 
rozśmiał się szydersko. — Denhoff i Wolf są w ręku króla szwedzkiego, 
cała mu się Polska poddała; ci jedni w pomoc wam przyjść jeszcze 
mogli; wojsko kasztelana kijowskiego rozpierzchło się przerażone, działa 
pozabierane, żołnierz wylękły. Miller dla waszego jedynie dobra skłania 
się traktować, ale jak tylko, mówię wam to poufnie, działa burzące z 
Krakowa nadciągną, nie pozostanie najmniejszej nadziei kapitulacji i 
układów. Myślicież, że wszędzie zwycięski Szwed tu tylko da się 
odeprzeć i ustąpi sromotnie? Może to być? Nie jestli to z waszej strony 
zarozumiałość ślepa?... 
— Panie starosto — odparł Zamojski — Polska się jeszcze nie opamiętała. 
Na te słowa Kaliński rzucił się wprost na Zamojskiego z dziwnie 
zuchwałą miną i ostrymi słowy. 
— Mości panie Zamojski! To nie polski sejmik, żeby tu słowy szermować 
i gębą bić króla szwedzkiego. Myśmy także Polacy, dbamy o kraj i jego 
losy, a przecież, widząc stan nasz i położenie, oddaliśmy się pod 
protekcję Karola Gustawa. Porzuć waszmość złe i zgubne rady, którymi 
to miejsce święte o zagładę przyprawisz, którymi w błąd wprowadzisz 
łatwowiernych zakonników... Możeszże waszmość ze Strzelcza swego 
powrócić szkody, które wojsko szwedzkie zgromadzeniu i szlachcie przy 
zdobyciu uczyni? Te szkody, na kilka mil dokoła sięgające, na wasze 
padną sumienie Możeszże waszmość własnymi siłami nieprzyjaciela 
odeprzeć. Chceszli mieć na duszy krew tylu, gdy się żołnierz rozzuchwali 
i sukni, wieku ani stanu patrzeć nie będzie? Innej, innej, nie pana 
Zamojskiego rady szukajcie, a radźcie rychło, póki Szwed się nie 
rozjuszy; dziś jeszcze tylko traficie z nim zgodą do końca. 
— Mospanie Kaliński! — odparł tymże tonem Zamojski i chciał. wrąc 
gniewem, dać naukę staroście; ale przeor za rękę go ujął i przerwał mu: 
— Wszystko to, co mówicie, wiemy dawno; rady pana Zamojskiego 
szanujemy, ale największym doradcą naszym jest Pan Bóg i Matka Jego, 
do nich więc za upór nasz obróćcie wymówki swoje, jeśli chcecie. A o 
nasze dobro nie frasujcie się tak gorliwie. 
— A! Jak sobie chcecie! Nie trzeba prorokować nieszczęść, bo ludzie w 
nic nie uwierzą, aż poczują. Róbcie więc po swojemu, mnie do tego nic; 
ja ręce umywam... 
— Nie umywajcie rąk, jak Piłat — rzekł Zamojski — abyście, jak on, winni 
nie byli. 
I jużby może przyszło od tych słów do żywszej kłótni, gdyby nie 
zapukano do drzwi definitorium, a brat Paweł, pod pachą trzymając stary 
habit Kordeckiego, który łatał, podał list od Szwedów przysłany. Porwał 
go zaraz u drzwi Kaliński, a że był otwarty, rzucił nań okiem. 
— Ha! To zapewne są działa z Krakowa, lub wkrótce nadejdą, bo oto i list 
do was Wittemberga. 
W istocie było to pismo naczelnego wodza, który poddać się nakazywał, 
nieposłusznym groził, a ręczył, że Szwedzi zdrady żadnej na szkodę 
Częstochowy nie knują. Przeczytał Kordecki i zamyślił się, jakby rady w 
sobie szukał; obrócił się do paulinów i po chwili rzekł do Kalińskiego: 
— Wszakżem od dawna do traktowania się skłaniał. Któż winien, że je 
barbarzyńskim postępowaniem zerwał Miller? 
— A kto go rozdrażnił? — spytał Kaliński. 
— Chyba pokora nasza — odparł Kordecki. 
— Powiedzcie: umyślne podstępy.. 
— Panie starosto; do kogo to stosujesz? — zawrzał Zamojski znowu. — 
Podstępem tylko idą Szwedzi i szwedzcy zwolennicy. 
— Nie mam tu co mówić i robić — wstając zawinął się starosta: — Róbcie, 
jak wam lepiej, lecz pomnijcie, że Miller nie przebaczy zwyciężonym, a 
zwyciężyć musi. 
To rzekłszy wyszedł, a gwar po nim i wrzawa, wzbudzone słowy jego, 
powstały. Wszyscy bojaźliwsi naglili przeora, aby traktował; nie mógł się 
im opierać, spojrzał na Zamojskiego w sposób znaczący i rzekł: 
— Będziemy traktowali, ale chcecież, bym ratując was wpuścił tu lutrów, 
kalwinów i katolików, co się, żyjąc z nimi, ich bluźnierstw pouczyli? 
— Niech Bóg uchowa od tego nieszczęścia! 
— Chcecież, by święty nasz ołtarz zbezcześcili i splamili? 
Zamilkli razem. 
— I ja pragnę pokoju, zgody, układów, ale mogęż przystać na to, bym 
świętości nasze, jak Judasz Chrystusa, wydał za srebrnik spokojności? 
Godziż się, ocalając życie, sprzedawać Boga i miejsce, w którym tyle 
cudów zlewał na niewdzięcznych? 
Nikt nie ośmielił się odpowiedzieć. 
— Uspokójcie się, dzieci — ciągnął dalej Kordecki — będę traktował, będę 
czynił, co można, co sumienie pozwala... 
Na tym stanęło, a przeor wyszedł do swej celi dla pisania listu do Millera. 
Kaliński powrócił triumfujący jak zwykle; spotkał Wejharda w pół drogi, 
niecierpliwego i ciekawego. 
— A co, starosto? — spytał. 
— Cóż? Dałem mnichom pieprzu! — odparł, śmiejąc się poseł. — 
Wyłajałem Zamojskiego, bo to on tam wszystkiego sprawcą i doradcą, 
takiegom im napędził strachu, że się pewnie do wieczora poddadzą. 
Wejhard, znający chętne samochwalstwo Kalińskiego i próżną jego butę, 
ruszył ramionami nieznacznie. 
— A parlamentarze? — spytał. 
— Tylko co ich nie widać. 
— Ale nie bałamucisz, panie starosto? — rzekł Wejhard. 
— Albożem kiedy zawiódł was? — rzekł urażony nieco Kaliński. — 
Przerażeni, przelękli, głodni, ledwie duch w nich; jeden Zamojski, że 
wie, czym dla niego pachnie oddać się Szwedowi, ze strachu gotów się 
bić; ale go tam ani chybi zwiążą i w ręce nam wydadzą, a sami będą 
prosić zmiłowania. 
— Tak myślicie? 
— Pewien jestem. 
— No, idźmyż pocieszyć Millera. 
I pojechali razem, a w ślad prawie za nimi przyszedł i list Kordeckiego; 
ledwie że Kaliński sprawił się ze swego poselstwa, już i kartę od 
przednich czat przyniesiono. Triumfująco spojrzał na nią starosta i wąsa 
zawinął, jakby mówił: 
— A co! Nie grackom się spisał? 
Wtem Miller, rozwinąwszy list i spojrzawszy nań, namarszczył się i 
rzucił nim o stół. 
— To znowu żarty! Znowu zwłoki! 
— Jak to być może, po moich przekonaniach, perswazji, gdy tak zdawali 
się przekonani... 
— Zawsze oni jedni! — rzekł Szwed. — Uparci a krnąbrni, jeszcze im jakieś 
widać świtają nadzieje... chyba nie widzą, co koło nich? 
— Sto razy im to przecie mówiliśmy... 
— Nie wierzą! 
Miller się zadumał znudzony. 
— Ot, przeczytajcie sami — rzekł — co piszą, że im ich załoga wystarcza, a 
nowej nie potrzebują; jakbym ja ich pytał, jak im lepiej! Krętacze! A 
dodatek miły — dołożył, kwaśno się uśmiechając wódz — że naszego 
wyznania ludzi, a nawet katolików, co służyli przeciwko Jasnej Górze, 
wpuścić do niej nie mogą. Wykręt papistów, zasłaniają się świętością. 
Ale dość już tego błazeństwa. dość, jutro więc szturm do klasztoru.... 
To mówiąc powstał i wydano natychmiast rozkazy rozpoczęcia kroków 
zaczepnych na jutro, nie wysyłając już żadnej do klasztoru na list 
odpowiedzi. Miller wargę podgryzł, wąsa zakąsił, siadł na koń, wołać 
kazał puszkarzy, rozdać ładunki i, zebrawszy radę wojenną, o świcie 
uderzyć. Kaliński z Wejhardem, pospuszczawszy trochę nosy, odjechali 
na stanowisko. 
XII 
Na drugi dzień po rozpoczęciu na nowo kroków wojennych już nie mógł 
wytrzymać pan Czarniecki, śmigownicami tylko i organkami opędzając 
się hałastrze, a na wielkie działa spoczywające patrząc; zakasał poły, 
pokręcił wąsa i ruszył do księdza przeora. 
Tu znalazł i Zamojskiego. 
— Księże przeorze dobrodzieju — rzekł na progu — trzymaliśmy, jak mogli, 
ale dalej chyba nas każesz powiązać; pozwól dawać ognia z dział, bo 
Szwedzi jak muchy na miód pakują się nam pod nos, cierpliwości nie 
staje; my znowu ich możemy kropnąć bez pozwolenia, bo w człeku krew, 
nie woda gra; a nieposłuszeństwo w czasie wojennym nicpotem; więc 
lepiej nam pozwól! 
— Chyba w ostateczności — odparł przeor. — Zawsze z pana Piotra 
gorączka. Nie życzyłbym się śpieszyć; pamiętajmy, że się bronimy tylko, 
żeśmy z mnichów żołnierze... śmierci niczyjej nie pragniem, byle nam 
pokój... 
— Otóż to — rzekł Czarniecki — żeby nam pokój dali, to tłuc trzeba, a 
dobrze. 
— Ale nigdy na życie ich nastawać nie powinniśmy, byle się opędzić; nie 
zapominajcie, że gdy kusze okazały się w wojnach dwunastego wieku 
zbyt śmiertelnym narzędziem, to koncylium lateraneńskie1 użycia ich 
zakazało; aż w następnych dopiero krucjatach, gdy z niewiernymi do 
czynienia przyszło... 
— Ojcze a dobrodzieju, tu nie o kusze idzie, całkiem inna sprawa! Co nam 
tam do koncylium lateraneńskiego... Przy tym, a toć to niewierni, ba! 
gorzej, bo odstępcy... Więc pozwalacie huknąć? 
— Na miły Bóg, kochany panie Piotrze, bez tej zawziętości, bez tej 
szparkości! Ja, wódz wasz i ojciec, proszę... każde biedne ludzkie życie, 
co tu się kończy, na moim sumieniu; nie obarczajcie go! 
Czarniecki głową pokręcił, ramionami ruszył, szukał widocznie 
argumentu, aż nareszcie rzekł cicho: 
— Stań się wola Twoja! Jednakże nieuchronna rzecz, że nam strzelać 
przyjdzie; Szwedzi nas opasują, gruchoczą nam mury, a my mamyż stać i 
patrzeć? 
— No, to sobie strzelajcie! — odparł przeor. A Zamojski dodał: 
— Dawać ognia, dawać ognia! Więcej dla strachu, niż żeby padali... bo 
drażnić i tak podrażnionego nieprzyjaciela — niepolityczna i 
nieszkodliwa. Już i tak Miller, patrząc na swego Horna, którego kosą nasi 
tak dobrze podcięli, złością się zajada. 
— Wszak tylko po brzuchu go drasnęli — zawołał pan Piotr. — Co u licha! I 
jeszcze się skarży? 
— Niemniej pewnie ducha wyzionie. 
— Zdaje mi się, że to sztuka Janasza Węgrzyna, który niech w Bogu 
spoczywa, bo żołnierz był dobry; a ja na mury pośpieszę. 
— I ja z wami — dorzucił Zamojski, chwytając czapkę — czas mi do 
moich. 
— Zapewne, chodźcie, chodźcie, a żywo, załodze ducha dodać, nie 
szkodzi. 
Ale na ten raz przynajmniej załoga ducha nie potrzebowała; nabrała go 
spoczynkiem, wlał go widok szubienicy, oburzenie rozgrzewały się serca 
ciągłym zapatrywaniem na niezmordowane męstwo Kordeckiego. 
I dzień to nie był bez ofiary, niestety. Jak gdyby wszystko miało być 
cudownym w tym oblężeniu pamiętnym, nawet kule, rażą ludzi w 
twierdzy, zdawały się ręką niewidzialną skierowane ku jakimś 
niepojętym celom. Wprzód jeszcze czterech Janów (między nimi Jan, 
czyli Janasz Węgrzyn) padli od kul szwedzkich; dnia tego trzech znowu 
młodzieży imieniem Janów działa nieprzyjacielskie położyły trupem. 
Ktoś to spostrzegł i uwagę zrobił, że co było Janów na murze, zbiegać 
poczęło; a że to imię u nas pospolite, znalazło się dosyć przepłoszonych. 
Dano znać Kordeckiemu wyszedł śpiesznie, znalazł w podwórzu jeszcze 
owych wylękłych Janów, nie wiedzących, co począć z sobą; zbliżył się 
do nich i spytał: 
— Czegoście to z murów zeszli, kochani bracia? 
Żaden do strachu przyznać się nie śmiał. 
— Wiem — kończył powolnie — wiem, że bojaźń was ogarnęła. Zamiast 
zazdrościć korony Janów męczenników, wy unikacie śmierci wybranych, 
woląc życie mizerne strachem przedłużyć, niż żyć na łonie Bożym i w 
pamięci ludzkiej. Cóż za dziwny objął was przestrach? Nie jestli to 
najwyższym szczęściem polec w obronie wiary i kraju? Idźcie, jeśli 
chcecie wstyd wasz ukryć, myśląc, że losu z ręki Bożej wyznaczonego 
unikniecie... idźcie i płaczcie nad słabością waszą... 
Ale po tych kilku słowach nowy duch w nich wstąpił; zawstydzeni, 
zagrzani, ruszać się, rozbiegać na stanowiska poczęli i odważnie dotrwali 
w boju. Dzień ten ze wszech miar szczęśliwym był zresztą dla 
oblężonych. Kule Szwedów, czy to że się już byli przejęli mniemanymi 
czarami mnichów i źle je pokierowali, czy cudem łaski Boskiej, ciągle 
leciały ponad mury lub padały w podwórce i trzech tylko ludzi ubiły. 
Ogień zaś twierdzy był, przeciwnie, nadzwyczaj trafny. 
Ciągle na myśli mając owe czary, ciągle o nich prawiąc, obawiając się 
ich coraz mocniej, Szwedzi nieopatrznie, tchórzliwie, przymusem tylko 
działali. Na baterii północno-wschodniej z pośpiechu czy nieopatrzności 
proch rozsypany pięciu puszkarzom oczy wysmalił, a cekwart2, stojący 
przed nią, w tejże chwili z działa ubity został. Wypadek ten gorzej 
jeszcze ich potrwożył, tak że mimo poduszczeń Millera, mimo 
dodawanego ducha i wódki, ku końcowi dnia ogień zwalniał widocznie i 
był raczej postrachem samym niż niebezpieczeństwem. Oficerowie nawet 
unikali zbliżenia się do murów, popychając naprzód żołnierza, a żołdacy 
szli opieszale; spędzeni, odstępowali szybko. Wyłomu pożądanego zrobić 
było niepodobna. Miller, który i sam od tego przesądnego strachu nie był 
wolny, choć się wyśmiewał z tchórzów, odjechał zawczasu i ciężko się 
zadumał pod namiotem. Wejhard tylko dojeżdżał, pędził, groził, zachęcał 
i, wiodąc za sobą wszędzie Wachlera, który mu słabsze miejsca 
wskazywał, chciał coś dokazać, a nie mógł. Jakkolwiek niedowiarek, 
przecież się jeszcze nie wyrzekłszy katolicyzmu i w głębi pamiętny wiary 
swojego dzieciństwa, począł i on wątpić o sile ludzkiej, a przypuszczać 
jakąś inną — potężniejszą. Kaliński także milczał i, stojąc z boku, już 
nawet w rady się nie wdawał, pocieszał tylko, powtarzając: 
— Niech no działa z Krakowa nadejdą! 
— Jeśli tak celnie jak te strzelać będą — odezwał się Wejhard — niewiele na 
nich zyskamy. To coś niepojętego, panie starosto. 
— Istotnie, panie hrabio, to jakieś czary... Któż by w nie mógł nie wierzyć 
— odparł pan Seweryn. — A hrabia? 
Ale Wejhard nie słuchał już, coś ważył i myślał. 
— Nie jestli to rzecz niepojęta ten opór i nasze mazgajstwo?! Wziąwszy 
Poznań, Kalisz, Kraków, Warszawę — stanąć przy Częstochowie. 
— Rzecz jest istotnie zastanowienia godną, ale też zima, ale... 
— Żadne a l e nie służy; silniejsi jesteśmy niż wprzódy, czemuż tu 
bezsilni? 
Ruszył ramionami i pojechali nieodstępni towarzysze do Millera, jemu 
ducha oddawać. Tu zastali nową rzecz. Czaty rozsypane dokoła 
podjazdy szwedzkie schwyciły wracającego z Prus pana Piotra 
Śladkowskiego, podkomorzego rawskiego, i przywiodły go do obozu. 
Pan podkomorzy jechał sobie spokojnie, nie dbając na Szwedów, bo 
sądził, że jako zwolennik szwedzki wszędzie będzie miał wolny pas. Ale 
ciury, którzy się radzi byli obłowić, a myśleli, że to jaki poseł lub szpieg, 
wzięli pana podkomorzego z całym jego dworem i przywlekli przed 
Millera. 
Był to człek, jak mówią, kuty na cztery nogi; ze Szwedami mówił po 
szwedzku, z Polakami po polsku, a sercem po staremu ciągnął do swoich 
więcej. Gdy więc Miller jął go rozpytywać, począł się skarżyć i wynosić 
swoje przywiązanie do Szwedów. 
— Panie jenerale — rzekł z oburzeniem — cóż to? Czy bezpieczeństwa w 
kraju nie ma dla nas, poddanych króla Karola Gustawa I? Jak to mnie 
śmieli zatrzymać pańscy żołdacy? 
— Cóż waszmość chcesz? To wojenny czas. 
— Ale ja człek spokojny. 
— A któż waszmości wiedział, coś za jeden? 
— Pokazywałem pas Duglasa3. 
— Oni bo czytać nie umieją; niewieleś na tym ucierpiał, że trochę 
zboczyłeś, a dla mnie to się dobrze stało. 
— I postraszyli mnie i zmitrężyli mi drogę. 
— A ja mówię, że to się dobrze stało; waćpan świeży człowiek, zrobisz mi 
tę grzeczność i pójdziesz jutro do tych. upartych mnichów. Ja z nimi 
głowę tracę, a mam litość nad nimi, dawno bym mógł ich zniszczyć z 
kretesem, a żal mi. Powiesz im waszmość, żeby nie szaleli, że cała 
Polska nasza, że się poddać muszą. 
— Ale, panie jenerale, cóż ja tam poradzę? 
— Poradzisz waćpan, poradzisz, poświadczysz, co się dzieje, nakłonisz 
ich, waćpanu lepiej uwierzą. 
Pan Śladkowski, dziwnie jakoś brwiami ruszywszy, wąsa pokręcił. 
— Wszak w Prusiech wszystko dobrze? Wszak Szwedzi wszędzie górą? 
— A jakże, panie jenerale, a jakże! Tak jest! — powtórzył Śladkowski. 
— No! Powiesz im to wszystko... powiesz i przemówisz z dobrą radą, 
żeby się poddali. 
— Prawdę powiedziawszy, jestem nawet dawno znajomy księdzu 
Kordeckiemu. .. 
— Tym lepiej, więcej da wiary waszmości. Hola! — klasnął Miller w ręce. 
— Teraz muszę waszmości przyjąć i kazać ci dać kwaterę w 
Częstochowie. 
Zaprzątnięto się tedy przyjęciem pana Śladkowskiego; ale gdy go poczęli 
badać o swoich, o fortunę oręża szwedzkiego, o to i o owo, prawił im 
banialuki i brednie, plątał się, bałamucił i nade wszystko zaklinał, że był 
wiernym bardzo poddanym króla Karola Gustawa, choć niewiele mógł 
wiedzieć, bo jeździł na Żuławy w interesie własnym, unikał posterunków 
i. wybierał kraj spokojny. Miller, widząc go tak jakoś nie zaopatrzonym 
w nowiny, pożałował nawet, że go do klasztoru posłać umyślił, ale 
pomyślał sobie: Lepiej, że nowego człowieka zobaczą, a od niego co 
posłyszą; niech jedzie! Kaliński się uprzejmie ofiarował do towarzystwa, 
ale podkomorzy grzecznie odmówił, dowodząc, że sam na sam z 
księdzem Kordeckim jakoś to lepiej pójdzie. Wejhard odjechał z nową 
nadzieją, a Śladkowskiego rajtarowie zawiedli do miasteczka 
Częstochowy, gdzie u Hiacynta Brzuchańskiego dano mu mieszkanie. 
Nazajutrz rano miał po niego przysłać Miller, dodać mu trębacza i 
wyprawić na Jasną Górę. Ledwie się uwolnił od Szwedów podkomorzy i 
poczuł swobodnym, rozmarszczyło mu się czoło i jął rozpytywać 
gospodarza ostrożnie. 
Dowiedział się wszystkiego, co się tknęło oblężenia, i z weselszą twarzą 
do snu poszedł. 
XIII 
Nazajutrz rano był to siódmy grudnia, wigilia Niepokalanego Poczęcia 
Maryi Panny. Przeor, od rana w nowej sukni, zbliżeniem święta 
rozjaśniony, poddawał się ciągle nadziei, mówiąc do swoich: 
— Matka Boska na dzień swój da nam otuchę i radość, ale wszyscy dziś 
pośćmy po staremu, jak to pościli ojcowie nasi, suchotami dzień cały do 
wieczora; wieczorem grzanką chleba i trochę piwa posilimy się, i tak 
oczekiwać będziemy uroczystości. 
Wszyscy tedy aż do starców i dzieci pościć postanowili, tak że nawet po 
kuchniach ognia nie rozpalano. Szwed rano nieochoczo brał się do dział i 
nierychło przebudził, a w klasztorze sposobiono się do obrony, gdy 
trębacz dał znać o pośle. Był to pan podkomorzy Śladkowski, któremu 
Miller był dał wprzódy naukę; jak i co mówić; polecił mu naglić 
mnichów, aby co rychlej dla własnego bezpieczeństwa poddawali się, a 
podkomorzy, zaklinając się na swą miłość dla Karola Gustawa, wszystko 
spełnić przyrzekał. 
Zaprowadzono go do księdza przeora, który z niemałym powitał go 
zdziwieniem. 
— A co waszmość tu porabiasz? — spytał. — Czy także ze Szwedami? 
— Jeśli nie z ochoty i dobrej woli, to z musu, księże przeorze. 
Wczorajszego dnia, wyobraźcie sobie, jechałem spokojniutenieczko z 
Prus, gdzie do panów Weslów miałem interes, aż tu rajtary szwedzkie, 
niech ich Bóg pokarze: ułapili mnie jadącego drogą i dostawili, jak 
włóczęgę jakiego, do obozu. 
— Otóż to przyjaciele Szwedzi! — rzekł Kordecki. 
— Kwitowałbym z przyjaźni, ale cóż robić?... A Miller, jak mnie wzięli, 
kazał, niby to lepszy od drugich świeży człowiek, iść waćpanów 
namawiać do poddania, dowodząc... ale to już wiecie zapewne. 
— Ba! I sto razy nam to powtórzono — rzekł przeor. Kochany 
podkomorzy, a nie macie tam co nowego i lepszego od tej starej piosnki 
o Karolu Gustawie? 
Śladkowski się bacznie obejrzał; stali obok: pan Zamojski, Czarniecki, 
dwóch jeszcze szlachty, ze trzech księży; pocmokał i zdawał się wahać. 
— Ej! Kiedy to, widzicie, z tym diabłem Szwedem nie żartować. 
— Możecie nam przecie zaufać — przerwał Kordecki. — A macież co 
nowego? 
— Ba, może by się znalazło! — uśmiechem odparł Śladkowski. 
— No, to mówcie, a śmiało, a naprzód siadajcie; my dziś pościm wigilię 
na chwałę Matki Boskiej szczerym postem, ale dla was znajdziemy co 
przekąsić. 
— Albo to ja także nie chwalca Matki Boskiej? — żywo zawołał 
podkomorzy. — Nie róbcież mnie heretykiem, ja z wami, z suchotami jak 
i wy wszyscy, księże przeorze. 
Kordecki się uradował, aż mu oczy zabłysły. 
— Ej — rzekł — gdyby tak wszyscy i wszędzie razem szli, a śmiało! 
— Nie bylibyśmy sobą — przerwał Śladkowski — u nas niezgodą życie stoi, 
a to pokaranie Boże... 
— Prawda, ale mówcież, proszę, co tam mówić macie. 
— Długo tak mówić nie mam co; minęła szwedzka godzina — po cichu 
szeptał Śladkowski — poczęło się wszystko dla nich na nice obracać; albo 
się bardzo mylę, albo dziś właśnie zawiązuje się przeciwko nim 
konfederacja. Spotykałem dużo ludzi po drodze, od Krakowa, od 
Małopolski, nowiny zewsząd jedne: noga się Szwedom powija. 
Kordecki złożył ręce, wstał żywo i zawołał ze łzami: 
— Bogu dziękować! Bogu dziękować!... Ale mów — rzekł, miarkując się i 
zbliżając ciekawie do Śladkowskiego — mów, mój podkomorzy! 
— Od Krakowa słychać — kończył przybyły — że nasi już radzi by się do 
swojego rodzonego pana wrócić i powoli ku temu mierzą, bo im ci złote 
góry naobiecywali, a i ołowianych nie dają. Pieniędzy Szwed nie ma, 
skoro tylko Kraków wziął, zaraz zmienił postać; już nie udaje, ani 
publicznej ani prywatnej własności nie szczędzi; w Wielkiej Polsce, ba, i 
w Małej, i po całym kraju nie myślą wcale bronić nas, jak to solennie 
przyrzekali, ale razem z Kozakami łupią i grabią... Wojska ich 
szlacheckie majętności najeżdżają, łupią klasztory i kościoły, zabijają, 
gwałtują. I kwarciani już sobie coś myślą na to patrząc, bo i oni nie kto, 
tylko szlachta jak i drudzy. 
— Byłobyż to prawdą? — zawołał Zamojski uradowany. — Łaska Boża! 
Lepsze upamiętanie, choć późno... 
— Tylko cicho, cicho! — mówił Śladkowski — nawet między nami; nasi już 
raz Szwedów potłukli, rzecz zupełnie pewna... 
Kordecki uśmiechnął się. 
Ależ to przynajmniej nie fałsze nam zza rękawa trzęsiecie?... 
— Bóg widzi, że prawda szczera. Wczoraj w wielkim byłem kłopocie, gdy 
mnie Miller o nowiny zagadnął, by się przed nimi z tymi nie wygadać. 
Zbywałem ni tym, ni owym; ale wam mówię, jak jest; jeśli Bóg dał 
potrzymać się dotąd, potrzymacie i dłużej, a Szwed niechybnie odstąpić 
musi, bo go w plecy połaskoczą... 
— A cóż o królu jegomości słychać? 
— Jeszcze go nieboraka nie wyciągnęli z tej dziury, ale chybaby Bóg 
niełaskaw, żeby, widząc starania wszystkich, nie poszedł z nami! Pójdzie, 
i powoli, do kupy się zebrawszy... 
— Utniemy, utniemy, jak Bóg miły, Szwedom po tebinkach — przerwał, 
wyrzucając czapkę, pan Piotr Czarniecki. — Ot! I przy nas sława, żeśmy 
pierwsi uwierzyli w siebie, to jest prawdą a Bogiem mówiąc, przy 
księdzu przeorze. 
— Dajcie mi pokój! Żadnej ja sławy nie chcę — ofuknął Kordecki — prócz 
sławy sługi Bożego... Ale mówcież no, mówcie, panie podkomorzy, bo 
aż serce rośnie was słuchać. 
— Wittemberg trzymał w Krakowie deputatów od wojska i z niczym ich 
odprawił. Ba! I sami poszli, powąchawszy, że ich pieniędzmi ze sreber 
kościelnych płacić miano. Koniecpolszczycy tylko co prędzej przyszli, 
coś tam zachwycili grosza, reszta tylko obietnice. Jakoś opatrzyli się w 
czas, że tych pieniędzy brać się im nie godziło, bo słyszeli niezmierny 
skwierk ubogich zakonników, księży, mniszek, u których zakrystie 
pozabierano. I szwedzka owa pierwsza skromność bardzo się odmieniła: 
nie skrycie już, ale jawnie, nie tylko kościoły, ale i domy szlacheckie z 
wielkiej dla nas przyjaźni rabują... 
— Można się tego było spodziewać — rzekł przeor. 
— A z kmieci — ciągnął dalej Śladkowski — bez braku i miłosierdzia 
pobory nieznośne, pieniądze i strawne wyciągają, czego i kupczykowie 
krakowscy, Żydzi, po niemiecku przebrawszy się, Szwedom 
dopomagają; a Wittemberg nie tylko ich nie karze, ale jeszcze do tych 
usług animuje. 
— A, dosyćże tego wstydu i spodlenia! — krzyknął Zamojski. — Na rany 
Chrystusowe! A dosyć! Czyż i na to będziemy jak trusie milczeli, żeby 
coś nie oberwać, żeby się nie bić, i wolimy być płazowani przez 
gałganów, niż w poczciwej walce życie położyć?! 
— Toteż się rzeczy bardzo od niedawna zmieniły — mówił podkomorzy 
rawski. — Jak się wszyscy postrzegli, że co się spodziewali opieki, to 
dostali wypiekę. Deputaci wojskowi, nie czekając ćwierci1, poszli, słyszę, 
z Krakowa precz ku Słomnikom. Już tam ich próżno trochę gładszy 
Duglas chciał hamować poniewczasie. I panowie hetmani o ojczyźnie 
myślą i wszyscy takoż gromadzą się i radzą, by nieproszonych pozbyć z 
domu gości. 
— Więc i my możemy mieć nadzieję, że o nas nie zapomną! — rzekł w 
uniesieniu Kordecki. 
— Gruchnęła, słyszałem, wieść koło Krakowa o oblężeniu, gdy po działa 
przysłał Miller (mówili mi to na drodze, zwłaszcza pan Stocki, od 
Krakowa jadący), wielu się naradzało, czy nie iść tu w pomoc, ale stanęło 
na tym, że Matka Najświętsza sama swej rezydencji obroni... 
— I ludzka pomoc nie byłaby zbyteczną — rzekł Zamojski — jeśli nie 
miejscu, to krajowi, który patrzy i uczy się z czynów lepszych, co ma 
dalej poczynać... 
— Z tym wszystkim — zakłopotawszy się, nagle przerwał podkomorzy — 
co mam powiedzieć Szwedowi, który mnie tutaj posłał? Bo mnie gotowi, 
uchowaj Boże, podejrzewać... Wymyślcie co, panie mieczniku! 
— Kiedy wam już komedię grać przyszło — odparł Zamojski z niejakim 
wstrętem — ułóżcież ją sobie sami; własny wymysł lepiej pamiętacie. 
Śladkowski zamyślił się nieco i rzekł: 
— Ha! Co będzie, to będzie; powiem mu, żeście uparci, kiedy on 
armatami nie pokonał, trudno, żebym ja racjami was zmógł, a tymczasem 
— dodał — zwlekajcie a zwlekajcie, może się i króla naszego rodzonego 
doczekacie. 
— Króla!... Daj to Boże! — westchnął Kordecki. — Nie on to nas opuścił, 
aleśmy go rzucili; ujrzawszy swoją Polskę w ręku Szweda, wyrzekł się 
nas, jak złych dzieci; a gdyby powrócił, inaczej by poszło wszystko... ale 
otucha w Bogu. 
— I w dłoni naszej — dodał pan Piotr Czarniecki, brzękając o szablisko. — 
Gdyby się nam tylko zbyć fałszywych przyjaciół, nieprzyjaciołom radę 
damy. 
Wtem i pan Śladkowski żegnać się począł i odchodził, a nowiny 
błyskawicą z ust do ust poleciały po załodze. Wszyscy je wzięli za dar 
Matki Bożej, w wigilię Jej święta przysłany obrońcom czci Jej ołtarza. 
Śladkowski udał się do Millera, któremu stawił się smutny i zmęczony. 
— No, cóżeś tam waszmość począł z mnichami? — spytał ciekawie 
dowódca. 
— A cóż! Twarde głowy — rzekł Śladkowski z niechęcią — ani z nimi 
gadać, ani ich przekonać; wzięli mnie zwyczajnie za waszego posła, a 
wiedząc o głośnym moim przywiązaniu do króla Karola Gustawa, ani 
słuchać nie chcieli, com im prawił, darmo ochrypłem. 
— Jakże? To i wam nie wierzą? Ale cóż myślą? W co ufają? 
— Prawdę rzec, panie jenerale, najwięcej ufają w opiekę Najświętszej 
Panny. 
Szwed splunął ze złością. 
— Głupi bałwochwalcy! Głupi papiści! — zawołał. 
— A potem — kończył Śladkowski — nie wiem, w co zresztą, ale zdają się 
dobrej myśli i serca nie tracą... 
— To rzecz niepojęta! Widział kto co podobnego! — w pół do siebie 
zamruczał jenerał. — Dwóchset ludzi w obmurowanym kurniku miałoby 
się urągać dziewięciu tysiącom! To coś nadludzkiego... to szaleństwo... 
— Przy tym — rzekł Śladkowski — mnichy zatwardziali, dumni, a gadać nie 
można... 
— A Zamojski? 
— Zamojskiego ledwie widziałem. 
— Daliż wam mówić przy ludziach, czy sam na sam? 
— A! Była ich tam kupka, ale starszyzny... 
— No, więc chcą wojny, rzezi, gruzów! Będą je mieli i krwawą wojnę! — 
wykrzyknął znowu Miller. — Co chwila dział się spodziewam z Krakowa, 
dziś odebrałem wiadomość, że są już blisko, a idzie ich sześć ciężkich i 
tysiąc dwieście piechoty; tym ich przecie zgniotę. 
— Ani chybi, panie jenerale — rzekł podkomorzy. — Tylko piechoty brakło, 
prawdę .powiedzieć, i większych dział; jak te zagrają, zaraz się wyłom 
zrobi, a byle trochę mur nadwerężyć, zaraz się poddadzą. 
W tym słodkim maczeniu zostawując Millera, Śladkowski wyjechał z 
pasem od niego do miasteczka i stanął na chwilę znowu u pana Hiacynta 
Brzuchańskiego, mieszczanina częstochowskiego. Męczyło go to, że nie 
mógł dać wiedzieć do klasztoru o idącej piechocie i działach, ale jak było 
teraz do twierdzy się dostać? Spojrzał na swojego gospodarza. Pan 
Hiacynt, inaczej pan Jacek Brzuchański, jak wszyscy mieszczanie 
ówcześni miał niepoczesną powierzchowność: zbiedniony, wytuzany, 
zmęczony szwedzką stacją, wychudły, wyglądał jak z krzyża zdjęty. 
Obejrzał go pan podkomorzy bacznie, a z tej miny sądząc tchórzem i 
przyjacielem Szweda, nie wiedział, co począć. Wtem pan Jacek do stóp 
mu się ukłonił. 
— Jaśnie wielmożny panie — rzekł — prawda to, żeście byli u naszych 
ojców i dobrodziejów? Jak się tam biedaki mają w klasztorze? 
— Byłem! At, zachcieliście! Jakże się dobrze mieć mają w tych opałach! 
Poszaleli, nie chcą się poddać. 
Mieszczanin ruszył ramionami, pokiwał głową. 
— Albo by to było co lepszego, jakby się poddali? 
Śladkowski patrzał w oczy bacznie, nareszcie, oburącz chwyciwszy 
odwagę i polecając się Matce Boskiej, rzekł: 
— Słuchaj no, waszeć, jak tam waści zowią? 
— Jacek Brzuchański, jaśnie wielmożny panie, mieszczanin 
częstochowski i malarz. 
— O, i malarz waść! I malarz! 
Obejrzał go jeszcze, zbliżył się i rzekł po cichu: 
— Pytaliście o ojców, chcecie im służyć? 
— Ja? — rzekł śmiejąc się pan Jacek. — Co i pytać? To nie pierwszyzna! 
— Kochasz waść Matkę Boską? 
— Jaśnie wielmożny panie, a któż by jej nie kochał? Zdaje się, ja nie 
żaden zdrajca, Szwedzi mi ot tu siedli (pokazał na gardło), na rożnie bym 
ich piekł!... 
— A może kto usłyszy? 
— Nikogusieńko nie ma. 
— Pójdź no jednak, obejrzyj! Każ mi konie kulbaczyć, na wsiadaniu się 
rozmówimy. 
Pan Jacek, którego już piekło, pobiegł, powrócił chyżo z błyszczącym 
okiem, a uczuwszy potrzebę upewnienia pana Śladkowskiego, który się 
zdał powątpiewać o nim, szepnął mu: 
— Od czasu, jak się poczęło oblężenie, sześć razy już byłem w klasztorze 
z nowinami. 
— Jak? 
— Przebieram się za Szweda. 
— Z waści Szwed niepoczesny. 
— Jest ich różnego gatunku. 
— A skądże odzienie? 
— Mam tu opoja w domu, to go zetnę miodem, że leży gdyby kłoda, a 
sam, wdziawszy jego hajdawery i zbroję, choć mi w nich jak krowie w 
chomącie, idę pod mur... 
— No, kiedyś waść taki, pójdzieszże jeszcze raz... 
— Jutro zaraz, raniuteńko, bo rankiem najlepiej, zanim Szwedzi oczy 
przetrą; ale z czymże?... Prawdą a Bogiem, już od dwóch dni leżą u mnie 
listy z konwentu krakowskiego, od ojca Antoniego Paszkowskiego do 
ojca przeora... to razem się to zaniesie. 
— Powiedz im; że sześć dział z Krakowa i tysiąc dwieście piechoty już 
blisko; niech o sobie myślą, a mają się na baczności. 
Tak się obrachował pan Śladkowski, że ledwie to powiedział, zaraz siadł 
na koń i poleciał co tchu w swoją drogę mimo obozu. 
XIV 
Ranek w dzień Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny, 
wielkie święto i odpust w Częstochowie, jakby dla dodania wesela 
uroczystemu obchodowi, ukazał się jasny i pogodny. Przymrozek pobielił 
dachy i pola, a słońce, rozbiwszy mgły gęste, wstało błyszczące i miłym, 
niespodzianym ciepłem ogrzało ziemię zastygłą. Lekkie tylko obłoczki 
uciekały z wiatrami, ostatnie gońce ciemnych chmur, co się już za 
widnokrąg ku Olsztynowi skryły. 
W obozie ten sam zakręt i ruch, co dnia poprzedniego; w klasztorze 
święto, jak gdyby Szwedów nie było, i goreją od brzasku lampy po 
ołtarzach, wonne kadzidła rozchodzą się pod sklepieniami sinymi obłoki, 
księża śpiewają hymny: 
O, jakież pienie godne Twej chwały, 
Maryjo, dziewic kwiecie wspaniały! 
Lud korzy się przed obrazem. Jak na tej modlitwie wszyscy są pobożni, 
wszyscy zdają się Bogiem i niebem oddychać! Czemuż to tylko chwila w 
życiu przelotna? 
Kordecki miał mszę ranną, bez swej infuły, bez pastorału, jak prosty 
kapłan, bo później zamiast nich trzeba było wziąć hełm i laskę wodza i 
modląc się stać w obronie twierdzy. Tylko na większą mszę, na uroczystą 
sumę, musiał wystąpić jako opat, w oznakach swej godności i 
przełożeństwa, a kto na niego spojrzał, tak widział go spokojnym w 
Bogu, że pomyśleć musiał: On czuje, że nas nie zwyciężą! 
Lud powoli przywykał wierzyć Kordeckiemu, bo nigdy żadne jego nie 
zawiodło słowo; wszyscy się raczej na niego, niż na Zamojskiego 
oglądali, on tu hetmanił, a buławą jego był prosty krzyż drewniany. 
Wszystko przysposobione było tak, żeby nabożeństwo nie cierpiało 
wcale na położeniu oblężonych, by było świetne jak zawsze; 
pielgrzymów tylko brakło. Kaplica była pełna, ale kościół nie tak nabity i 
dziedzińce próżne, a działa towarzyszyły muzyce na wieży i śpiewom w 
chórze i głośnym organom swym hukiem posępnym i złowrogim... 
Gdy się to dzieje w kościele, na murach chodzą ludzie, koleją się 
zmieniają do kościoła; każdy był na mszy, pokląkł przed ołtarzem w to 
wielkie święto i powrócił rzeźwiejszy, dopiero po duchowym posiłku 
kosztując pokarmu; post bowiem dawny polski, wigilię oznaczający, 
kończył się dopiero z nabożeństwem i lud go jeszcze do dziś dnia w ten 
sposób zachowuje. Stał na murze pan Czarniecki, koronkę odmawiał, 
wąsa kręcił i przysłuchiwał się, rychło na wotywę zasygnują — gdy pijany 
żołnierz szwedzki począł się zbliżać pod mur. Wzięto go zaraz na cel z 
rusznic, ale rychło postrzeżono, że coś białego krył za nadrą i mrugi a 
migi różne czynił. . 
— Albo to psi figiel szwedzki, albo to poseł — rzekł pan Piotr. — Dopuścić 
go! 
Aż tu, gdy się zbliżył lepiej i poczęli twarz rozpatrywać, mimo 
przyczepionych wąsów poznali pana Jacka. Ten nawinął papiery na 
kamień i cisnął je na mur, udając wcale nieźle zuchwałego żołdaka, gdy 
prawdziwi Szwedzi zza figury wpadli nań z krzykiem i wrzawą. Chciał 
nadrobić miną, chciał potem uciekać, ale mu się nieborakowi nie udało, 
bo co najgorzej, języka tych szołdrów nie umiał; i tak go w oczach 
Czarnieckiego wzięli, który aż za czuprynę się pochwycił, nie mogąc go 
ani obronić, ani odstrzelić, bo się bał, żeby i panu Jackowi się nie dostało. 
Szczęściem papiery, które niósł, były już w klasztorze, a z nimi 
Czarniecki pobiegł do zakrystii. 
— A co nowego? 
— Aj! Źle, dobrodzieju!... Jacka malarza złapali, gdy papiery na mur 
rzucał; ale otóż i one. 
— Nic mu się nie stanie, żal mi biedaka, bo go poturbują — rzekł przeor — 
ale go ani obwieszą, ani zabiją. 
— A co wiedzieć, czy tego nie zrobią? 
— Nie zrobią! — powtórzył przeor. — Najświętsza Panna go broni, wiele Jej 
wizerunków rozeszło się z rąk jego po świecie. To dzień Jej chwały, Ona 
go ocali... Ale dawajcie no te pisma! 
Wtem uderzono we wszystkie dzwony na sumę, lud cisnąć się począł co 
żyw do kościoła. W obozie polskim znowu oczy zwrócono na świątynię. 
Oni bez nabożeństwa, bez oblicza Bożego, odepchnięci, wygnańcy; 
schwyciło ich za serce, bo co to pobożnemu posłyszeć dzwony, 
pomyśleć, że się tam modlą, a nie móc pójść z wiernymi razem! Prawda, 
mówią, że wszędzie Bóg przyjmie cichą modlitwę, ale jaka dla człowieka 
różnica modlić się sam na sam, a z braćmi! Tu, jak wilgotne drzewo, 
gorejesz powoli, tam w ognisku płomień cię ogarnia; pobożność cudza 
podnosi, skupiają się westchnienia, zlewa się pieśń w jedną, i czujesz 
Boga, że cię usłyszał... I Polakom u Szweda serce zabiło od dzwonów, 
zatęsknili za kościołem. Fara w miasteczku była zamknięta. 
— A — mówili — czemuż my tam pójść nie możemy? 
— Czemuż byśmy nie poszli? — rzekł któryś. 
— Bo nas nie wpuszczą. 
— Puszczą, wszak do kościoła. 
— Próbujmy! 
I tak gronkiem, co było poczciwszych, nuż przez szwedzki obóz do 
bramy. 
— Ojcze Pawle (bo go niemal każdy znał), puść do ołtarza Matki Boskiej. 
Ojciec Paweł wyjrzał i rzekł: 
— E! To tak! Wczoraj to zęby na nas ostrzyli, sposobów szukali, a dziś 
„puść, ojcze Pawle”. Przyszła koza do woza, ale z tego nie będzie nic; 
niegodni jesteście... módlcie się sobie do szwedzkiej chorągwi. Jeszcze 
mi będziecie co szpiegować dla Millera. 
— Ojcze Pawle, a godziż się to tak braci czernić? 
— Darujcie, kochani braciszkowie, ale ja w was swoich nie widzę, bo u 
was nie imię Maryi na chorągwiach powiewa, ale szwedzkie korony. 
— Dajcie znać księdzu przeorowi, wszak na sumę dzwonią, każe nas 
wpuścić. 
— Prawda, na sumę, ale nie dla was. 
— Prosimy, ojcze Pawle! 
— No, no! Kiedy tak prosicie, postójcież, pójdę do przeora. 
I wszedł do zakrystii. Kordecki listy jeszcze czytał, gdy mu ksiądz Paweł 
doniósł o kwarcianych. 
— Puszczać! — zawołał. — Bronić chwały Bożej, zamykać kościół, 
chociażby grzesznikom, a czy to się godzi? Puszczaj, bracie, puszczaj co 
rychlej! 
— Na Boga! — krzyknął ksiądz Mielecki, który się do mszy ubierał. — A 
może to szpiegi i zdrajcy? 
— I ci nam nie zaszkodzą, gdy idą w imię Maryi; Ona nie dopuści. 
Otwieraj furtę i prowadź prosto do kościoła. 
— Ale, księże przeorze — rzekł Mielecki. 
— Myśmy przede wszystkim kapłani, mój ojcze — odpowiedział Kordecki 
— a sił niebieskich nie przemogą ani zdradą, ani siłą ludzką. 
Puszczono tedy kwarcianych po kolei, imiona ich spisując, aż nadszedł 
jeden; czarny jakiś, nosa płaskawego, ust szerokich, smagławy, ale mu 
mimo tego z maleńkich oczu poczciwie patrzało; coś miał wszakże tak 
cudzoziemskiego w sobie, że aż się brat Paweł żachnął. 
— A! A waszmość kto taki? — spytał. 
Azulewicz, Mehmed Azulewicz. 
— To Tatar — rzekł któryś z kwarcianych. 
— Co! Tatar?! — zakrzyknął ksiądz Paweł, porywając się. — Ratujcie! A 
wy tupo co? 
Rozśmiał się Tatarzyn, białe zęby pokazał, ale i duszę w tym uśmiechu. 
— Tatar, nie Tatar, ale taki Polak, jak i drudzy, choć nie katolik; puśćcie i 
mnie, przynajmniej z poczciwymi ludźmi pogadam, a może — dodał — 
żałować tego nie będziecie. 
I jakąś taką miał poczciwą twarz, że brat Paweł, choć się bił z myślami, 
nie wiedząc, co począć, nie chciał go od furty odegnać. 
— Ale cóż przeor na to powie? — rzekł z cicha. 
— Puśćcie go, to nasz! Poczciwy człowiek! — zawołało kilku. — Ot, 
zachciało mu się widzieć waszą twierdzę, bo mu serce gra, że się w niej 
tak dobrze bronicie; nie odpychajcie go! Albo to zapomnieliście, że 
Tatarzy najlepsi sprzymierzeńcy nasi? 
— A to prawda! — rzekł brat Paweł. — Ale jednak wypadałoby spytać 
przeora. 
— Na moje słowo — odezwał się Komorowski — puśćcie go, niech i on 
zobaczy nasze nabożeństwo. 
I przekonany, a raczej zmiękczony brat Paweł drzwi mu otworzył. 
Wnet po klasztorze gruchnęło od ucha do ucha: 
— Tatar przyszedł, Tatar! 
Po nabożeństwie wszyscy cisnąć się zaczęli ku niemu, aby go zobaczyć, i 
Kordecki z ciekawości zbliżył się. Pan Azulewicz (był to sobie bardzo a 
bardzo poczciwy Litwinisko) chodził po blankach w czasie nabożeństwa; 
gdzie drudzy czapkę zdejmowali, i on jej uchylił; zresztą rozpatrywał się, 
a nikt mu patrzeć nie bronił, oglądał się i dziwował. 
Trochę zaniepokojony tym oglądem Kordecki podszedł ku niemu z 
innymi. 
— Panie Azulewicz — rzekł — chodźcie do nas przekąsić, co Bóg dał. 
— Dziękuję księdzu przeorowi. 
— Znajdziemy coś i dla was. 
— Już ja jadłem z rana; najlepiej nakarmiliście mnie ufnością, z jaką tu 
wpuszczony zostałem; dziękuję wam za nią szczerym sercem. Jużciż to i 
Tatarzy litewscy jednej matki dzieci z wami; nie myślcie, byśmy bardzo 
Szweda kochali. Chciałem i ja widzieć cuda wasze, nasze mułły1 nie 
potrafiliby nic podobnego. Dziw, dziw takiej obronić się potędze! 
— Nie nasza to siła — odparł Kordecki. — Jest ktoś wyższy i większy, co 
nas wspomaga.. 
Tatar głowę skłonił i rzekł z uśmiechem: 
Nie ma Boga, ino Bóg... 
Resztę formuły zjadł przez grzeczność i w duchu jej tylko 
dokończył. 
— Brońcie się — dodał — a obronicie! 
Na to słowo, głośno wyrzeczone, poczęli się cisnąć do niego. 
— Tak, tak! — rzekł Azulewicz. — Mury dobre, lud jest, i ochoczy, 
żywności i prochów nie brak nic, za co się macie poddawać? 
— Jakże myślicie? Potrafim się utrzymać? — spytał Kordecki. 
Jeśli tak, jakeście zaczęli, dokończycie, to niezawodna. Ani myślcie o 
poddaniu: podpiszą wam warunki, jakich zażądacie, a złupią was potem 
do szczętu. Szwed przysięga nie dla siebie, dla ludzi, aby ich złapał; 
patrzcie, jak po kraju pustoszą, choć całość jego poprzysięgali... 
— Wiemy już o działach burzących, które idą na nas z Krakowa, i o 
piechocie, co im towarzyszy — odezwał się Kordecki — ale wola Boża. 
— Nie strachajcie się ino! Działa nie zawsze trafnie biją, to już dowody 
macie, że im pod górę strzelać się nie udaje; piechota przyjdzie, to ją taki 
strach opanuje, jak tutejszych, a mróz, deszcz. szrony zwalą z nóg. 
Kordecki tylko że Tatara nie uściskał, a pan Czarniecki, słuchający z 
daleka, chciał zaraz wypić z nim za pomyślność oręża jasnogórzan, ale 
Azulewicz nic nie pił. 
Kwarciani odchodzili i on się z nimi wysunął. 
Ta przypadkowa bytność jego, nowiny, przyniesione przez 
Śladkowskiego, listy księdza Antoniego Paszkowskiego z Krakowa, w 
których donosił o szwedzkich w stolicy wiarołomstwach i zdzierstwach, 
tak poddały ochoty do boju, że mimo dział z Krakowa i piechoty wszyscy 
wołali, że się do śmierci bić i bronić będą. 
Samo święto, modlitwa i pieśni swą władzą tajemniczą przyczyniły się 
do wzbudzenia nowej w oblężonych odwagi. Możnaż by słuchać tych 
potężnych wyrazów naszej modlitwy codziennej, podnoszących do 
niebios, stawiących człowieka wyżej świata i śmierci, wyżej mocy 
ziemskiej, a nie czuć w sobie, że piekło nawet nie przemoże tych, których 
Bóg osłania? Gdy wśród nieszpornych modłów dał się słyszeć psalm 
odmawiany dnia tego (126), jakże natchniony poeta do serc wszystkich 
przemawiał nieśmiertelnymi wyrazy, co, wyrzeczone przed wieki, jęk 
piersi ludzkich zawsze najdobitniej malują, wlewając otuchę, głosząc 
łaskę nieprzebraną Boga dla grzesznika, zwiastując miłosierdzie... I 
brzmiały pod sklepieniem, jakby dla uciśnionych umyślnie zastosowane 
słowa: 
„Wstańcie po spoczynku, wy, co spożywacie chleb boleści”... 
„Szczęśliwy mąż, co napełnił kołczan strzałami tymi; nie będzie 
upokorzony, gdy z nieprzyjacielem stanie u bram swoich”. 
I powtórzone pierwsze słowa pieśni brzmiały także prawdą wieczną: 
„Jeśli Bóg sam nie wzniesie domostwa, próżno pracują budując go 
ludzie”. 
Czuli wszyscy, że tylko przez wiarę, przez opiekę Bożą silnymi być 
mogą; zapomnieli, że ich otaczały dział paszcze, setne wrogów 
chorągwie i nieprzyjacielskie zastępy. 
Matka Boża niebieskim płaszczem spokoju otulała owce swoje... 
XV 
W dzień ten uroczysty mało kto ze znajdujących się w twierdzy nie był 
na nabożeństwie, mury, nieledwie porzucone, broniła opieka Boża; ani 
przyszło Szwedom na myśl w tej chwili przypaść na nie. Uważano, że 
dźwięk dzwonów, śpiewy i muzyka od czasu, jak między nich puszczono 
wieści o czarach, robiły dziwne na żołnierstwie wrażenie. Zdawało im 
się, jakby to wszystko oznajmywało jakieś przygotowanie do 
niewidzialnego na nich działania. I nie tyle może huk dział 
jasnogórskich, co dźwięk trąb, śpiewów a dzwonów wystraszał. 
Niespokojnym okiem poglądali na górę, szli ku niej oporne, a gdy obok 
nich padali niektórzy od postrzałów, patrzeli, jakby niedowierzając, że od 
kuli polegli i szukali śladów innego rodzaju śmierci. 
Pobożni i opieszali, wszyscy dnia tego zeszli się przed ołtarze; jeden 
może Krzysztoporski pozostał na murach, a gdy osierocony Lassota o 
kulach wlókł się do kościoła, pan Mikołaj zza węgła bastionu patrzał 
tylko na kaplicę jak w tęczę; rzekłbyś, że się obawiał władzy, która tam 
mieszkała. 
Ojciec Mielecki ciągnął go z sobą, ale mu odpowiedział: 
— Ją się i tu pomodlę, źle wszystkim mury opuszczać. 
Ksiądz Ignacy głową pokiwał. 
— Źle i to — rzekł — kiedy żołnierz Matki Boskiej do swej Pani w taki 
dzień się nie modli; ej, panie Mikołaju, porachuj się z sumieniem, coś ci 
ono swędzi! 
Rozśmiał się stary dumnie, krzywo, dziko. 
— Dajcie mi, klecho, pokój! — rzekł. — Co ci tam do mojego sumienia; 
gorzej będzie, jak wam grzbiet zaswędzi od szwedzkich razów. 
Ksiądz Mielecki odwrócił się, ruszył ramionami i poszedł, zostawiając go 
samego. 
A gdy się rozeszli żołnierze, przemknęła się pani Płazina mimo 
stanowiska, uśmiechnęła się, pogroziła; Krzysztoporski namarszczył brwi 
na nią groźnie, i poszła do kościoła. W kościele nie modlitwa jej była w 
głowie: policzyła wszystkich, obejrzała suknie, oceniła stroje, temu 
kiwnęła głową, drugiego zwabiła okiem, trzeciemu się uśmiechnęła, a 
książkę wziąwszy na wywrot, udawała, że czyta, choć oczyma i myślą 
biegała, kto wie gdzie. Gdy wzrok jej padł na starszego Lassotę, 
obejrzała go też uważnie, jakby pragnęła poznać lub go się obawiała. 
Konstancja, klęcząc u drzwi, żadnego jej obrotu nie straciła z oka; każde 
ruszenie zapisała w pamięci i czatowała na nią jak na pastwę; potem 
rzuciła się krzyżem na zimną posadzkę. 
— Matko Boża — modliła się po swojemu myślą i słowy cichymi — Matko 
Boża, Ty jedna wiesz boleści moje, jam na Twoim ołtarzu złożyła 
pociechę, której nie jestem godna; powróć stratę starcowi, pociesz jego 
siwiznę, nie daj zwycięstwa tym, co ufają w siebie, a zeszlij politowanie 
na sługi swoje... Matko Boska, zmiłuj się nad nami!... 
I łzami zwilżyła kamień kościelny. 
Długo tak, długo leżała na modlitwie, aż się całe skończyło nabożeństwo 
i wszyscy rozchodzić się poczęli; potem o kiju pociągnęła ku pustej 
izdebce Lassoty, ku murom. Chciała pomówić z Płaziną, ale ta, 
dobrawszy sobie towarzyszek, poleciała zajrzeć w oczy kwarcianym i 
upatrywała Tatara. Siadła więc stara u muru pod okienkiem, gdzie śliczne 
owo dziecię chleb jej dawało, i tak pozostała do wieczora. Już się miało 
na zmierzch, gdy nagle powstała, pomyślała chwilę i, jakby coś 
postanowiwszy, poszła wprost tam, gdzie stał Krzysztoporski. 
Był sam jeden, bo ksiądz Mielecki śpiewał nieszpory w kościele. Na 
widok żebraczki, jakby go niepokój jakiś ogarnął, zbliżył się do 
schodków wiodących na mur i chciwie w niej zatopił oczy. 
Ona podeszła śmiało ku niemu. 
— Mikołaju! — zawołała znajomym mu głosem, na który się wzdrygnął. — 
Nie omyliłeś się, cień to znajomej tobie! Cień zgryzot twojego 
sumienia... to ja! 
Krzysztoporski drżał, jak przykuty do miejsca. 
— Widzisz — mówiła stara — co ze mnie uczyniła pokuta: obłąkaną, 
szaloną żebraczkę, pośmiewisko ludzi... Ale w duszy dała mi spokój... 
— To ona, to ona! — dziko oglądając się, powtarzał szlachcic zdumiony. 
— Tak, to ja, żona dwóch mężów, zła matka, zła żona, zła córka, 
grzesznica... Wielem ci winna, wiele! Tyś mi był tyranem, ale niewola u 
ciebie opamiętała szaloną. I gdy przyszła chwila oswobodzenia, znalazła 
mnie gotową do pokuty... widzisz pokutę... Szalona w życiu, 
postanowiłam szaleństwo okazywać do śmierci i być pośmiewiskiem 
ludzi; niepamiętna w dostatkach na nędzę, postanowiłam jej skosztować i 
wypić ją do dna; rozkosznica, zabiłam ciało zalotnicy głodem 
włosiennicą. Niegodna domu, wyrzekłam się świata, rodziny, aby siebie 
ukarać, a Boga przebłagać: nie mam domu, schronienia, dachu, co dzień 
napraszam się śmierci... Widać pokuta nie skończona jeszcze... Bóg do 
siebie wziąć mnie nie chce. O! Szaleliśmy, panie Mikołaju... kiedyż to i 
tobie przyjdzie opamiętanie? 
— Idź sobie! Idź sobie precz! — zawołał Krzysztoporski stłumionym 
głosem. — Czego mnie prześladujesz? To głos twój, a postać straszna, 
inna... Idź, maro! 
— Nie mara jestem! Nie! Żywa żona twoja, pokutnica u świętych progów! 
Mikołaju! Wiecznież mścić się będziesz? Wiecznie nienawidzić! 
Wiecznie potępienia szukać? Nie dość ci grzechów starych, i twoich, i 
tych, do których mnie wiodłeś? Jeszcze chcesz głębszego piekła? 
— Idź precz! Idź precz! — coraz głośniej, ze wściekłością prawie, wołał 
Krzysztoporski. — Idź lub strzelę... 
— Strzelaj! O, strzelaj! Zginąć to mi niewielkie nieszczęście!... Coś zrobił 
z Hanną, wnuczką moją? 
— Ja? Z Hanną? Ja! Kto ci to — nie dokończył, odszedł kilka kroków i 
zawrócił znowu. 
— Precz, włóczęgo! Precz mi, maro! 
— Nie pójdę! Nie! Będę cię prześladować, nękać, nie dam spokoju, 
musisz mi Hannę powrócić... Nie mnie, nie mnie, bom się ja dzieci 
wyrzekła, za grzechy moje darując je Bogu, nie będąc godna ich 
piastować i nimi się cieszyć; nie mnie, bo ona nigdy wiedzieć nie będzie, 
kto jej jestem.., ale jemu... 
— Jemu? Jeszcze masz litość nad nim, a nade mną nikt! 
— Nad tobą nikt; nie zlituje się Bóg ni ludzie, boś mściw jak szatan... boś 
zgniły na duszy... 
Krzysztoporski się rozśmiał. 
— Dziś wszyscy się modlili, padali czołem, tyś stał i milczał i śmiał się... 
Nikt ci nie da litości ziarnka, boś ty jej nie dał nikomu... Oddaj mu 
Hannę... 
— Jemu! Czego ty chcesz ode mnie? Idź precz, kobieto! 
— Chciałbyś? Nie pójdę... nie dam ci dnia ani nocy... Oddaj mu Hannę, 
zły starcze! 
Krzysztoporski, w ostatnim gniewie i rodzaju obłąkania, porwał za 
muszkiet, w głowie mu się zawracało: 
— Stara, strzelę! 
Konstancja rozśmiała się swoim obłąkanym głosem dawnym i uszła. 
On pozostał, cały się trzęsąc, zgrzytając zębami i miotając się jak w 
chorobie. Ojciec Mielecki, który w tej chwili nadszedł, znalazł go tak 
dziwnie poruszonym, że nie mógł pojąć, co mu się stało. Na widok 
księdza rzucił muszkiet przecie, usiadł i zwiesił łysą głowę na ręce... 
Ucichło, noc czarna trochę przyniosła spokoju. Ksiądz Mielecki odszedł 
znowu do północnego chóru. Krzysztoporski pozostał, chodził 
rozogniony i niespokojny. Wśród szumu wichrów ciągle mu brzmiały 
słowa: „Oddaj mu Hannę!... oddaj mu Hannę!..” Konstancja, 
umieściwszy się w fosie pod murem, powtarzała te wyrazy. drażniące go 
nieznośnie. 
Jak tylko ksiądz Mielecki powrócił, szlachcic zszedł do izby swojej, 
której małe okienko w fosie było skryte. Ale i tu ledwie zabłysło 
światełko, w kraciastej strzelnicy ukazała się twarz pomarszczona 
Konstancji, która po cegłach wybitych wdrapała się na mury; zaśmiały 
się jej oczy zagasłe, otwarły usta zapadłe i głos począł powtarzać: — 
Oddaj mu Hannę! 
Krzysztoporski, jak gdyby go męczyli szatani, rozpłomieniony, chwycił 
rusznicę z kąta, zmierzył i dał ognia... Ale łatwo jej było się uchylić, i 
jeszcze dym nie rozszedł się po izbie, glos znowu odezwał się znany: 
— Oddaj mu Hannę! Zbrodniarzu! Oddaj mu Hannę! 
XVI 
Działa grzmieć poczynały; Szwedzi, nie dając poznać, że wielkie 
dwudziestoczterofuntowe kartauny i kolubryny1 nadeszły im z Krakowa, 
powolnie strzelali do klasztoru, ustawując je tak, aby z Jasnej Góry widać 
ich nie było, chcąc potem nagle paszczami tych strasznych pomocników 
gwałtowny ogień rozpocząć. Wszystkie teraz nadzieje Millera były na 
tych działach, i Wejhard podtrzymywał je znowu, kręcąc się koło 
jenerała, potakując jego marzeniom, ręcząc, że za pierwszym wystrzałem 
poddadzą się zakonnicy. Miller milczał wzgardliwie. Na próżno usiłował 
go sobie znowu pozyskać niezwykłą gorliwością Wrzeszczewic; kręcił 
się, zabiegał, pracował; jenerał to obojętnie przyjmował, przypisując mu 
zawsze swoje strapienia i zawody. 
Nierychło wielkie owe śpiże ustawić potrafiono; zabrało to całe dwa dni 
czasu, choć dniem i nocą pracowano. Zasłaniając tymczasem robotę, z 
mniejszych puszczano kule ze sznurami i szmatami smolnymi dla 
zapalania dachów; ale straż i woda stały na nich ciągle; ledwie się 
płomyk ukazał; wnet go zalano. 
Przysposobiono co chyżej baterie z koszów, a nawet z worków wełną 
nabitych, dla wielkich dział krakowskich. Cóż, gdy i tu Millera 
wściekłość porywała, bo, rachując na zasoby jego, Wittemberg nie 
przysłał mu prochów, a działa wielkie tyle ich brały, że zapas jenerała nie 
na długo mógł wystarczyć. Cała nadzieja była w tym, że po jednym dniu 
szturmu albo się oblężeni zdadzą, albo się wyłom zrobi. Wachler 
ukazywał, gdzie mury były najsłabsze. 
Kordecki ze starszyzną jasnogórską wiedział już o nadciągających 
kartaunach, ale nie miał potrzeby głosić o nich załodze, by ją nimi więcej 
ustraszać; naradziwszy się więc po cichu, rozkazawszy co słabsze 
miejsca przygotować na wypadek wyłomu, aby natychmiast mógł być 
zarzucony, czekał spokojnie woli Bożej. 
Ale przez dwa dni milczeli owi zastraszający przybysze; ustawiano je, 
sposobiono im łoża, sypano baterie, zwożono prochy i kule, urządzano 
dylowanie, a że zamarzłą ziemię niełatwo było ruszyć, szła robota 
opornie. 
Tymczasem smolne wieńce, kagańce, kule ogniste leciały na klasztor, 
aby zakryć przed zakonnikami gotującą się na nich niespodzianą napaść, 
stokroć od wszystkich poprzednich niebezpieczniejszą. 
W klasztorze spokój i pilność. Tak czwartek i piątek minęły; w sobotę 
rano wszyscy byli na jutrzni, gdy potężnym głosem ryknęły kolubryny, 
ustawione przeciw murom kościelnym. Kordecki był w chórze, zadrgnęło 
mu serce na ten huk straszliwy, ale nie z bojaźni; trwożył się o męstwo 
swoich towarzyszów, pewien będąc, że sam, łaską Bożą wsparty, 
wytrzyma. Czarniecki pierwszy, za nim Zamojski wypadli na mur. A już 
załoga przerażona stała zlękła, jakby ostatnią godzinę wybiły jej działa. 
Po trzy kartauny nieustannie zionęły ogień i kule od strony północy i 
południa. Pan Piotr, któremu odgłos ten dodawał serca, Zamojski, co się 
umiał podwajać czynnością, rozdzielili się, przewodnicząc ludowi do 
zagrożonych ścian. Widok dwóch mężnych wodzów, nie tracących 
odwagi, zawstydził, rozochocił; każdy chciał dowieść, że 
niebezpieczeństwem gardzi. 
— Kto żyw, na mury! Kto żyw, na mury! — rozlegało się wszędzie. 
I dzieci, kobiety, niedołęgi biegli niosąc kamienie, ziemię, belki, na 
zabijanie wyłomów w kortynie; wyrostki zbierali upadłe szwedzkie 
pociski i, dziwiąc się ich ogromowi, odnosili puszkarzom. 
Zamojski posłał po syna. Matka żegnała go, tuląc a błogosławiąc jedyne 
dziecko; ale stary wojak zażądał go mieć u swego boku i młodzian 
przyszedł ochotnie. 
— Nikt z nas od poświęcenia życia nie wolny — rzekł mu ojciec dajmy 
przykład... stój, Stefanie, na murach i służ, jak możesz. 
Za dzieckiem i matka przybiegła; z podziwieniem ujrzeli wszyscy 
dostojną matronę, stojącą u boku męża i syna. Nie pierwszy to był 
przykład podobny, ale łzy z oczu wycisnął, gdy poważna matka jęła w 
jedwabnej sukni razem z ludem nosić z podwórców kamienie i ziemię. 
Obejrzał się Zamojski, łza zakręciła mu się w oku, w sercu podwoił się 
zapał. 
Dzwony biły, muzyka grała... widok bohaterskiej garści był cudowny: ten 
lud, pobożnym uniesiony uczuciem i zagrzany odwagą nieludzką, ci 
mężowie pomieszani z kmieciem w obronie wspólnej świętości, obok w 
kaplicy w przestankach gromów rozlegający się donośnie śpiew 
nieustraszonych mnichów i modły bezsilnych. Najbojaźliwsi nawet 
nabierali serca i palili się w tym ognisku. Czarniecki wołał: 
— Czemuż i ja tu nie mam syna, czemuż nie mam z sobą żony; i oni by 
dali taki przykład jak Zamojscy! Ten człowiek we wszystkim mnie 
prześciga! 
Kordecki jeszcze się modlił; zdał władzę na dwóch dowódców, leżał 
krzyżem... to także był bój, ściągał on pomoc z niebios. 
Po mszy, po loretańskiej litanii, wystawiono Przenajświętszy Sakrament i 
Święty Boże rozległo się szeroko jękiem błagalnym... 
Przeor zbliżył się do ołtarza, ujął w ręce złocistą zygmuntowską 
monstrancję i szedł za kościół. 
Dokąd? — On z Panem Panów, z Bogiem dokoła twierdzy przechodzi, 
wojując chórami aniołów, które mu towarzyszyły. Zza dymów ujrzeli 
Szwedzi krzyż złocisty i chorągwie, i księży białym pasem idących za 
murami. Kordecki ze łzą w oku, z Bogiem w sercu, jak męczennik idący 
na stracenie za wiarę, powolnie postępował wśród dział grzmotu. Za nim 
nieliczni towarzysze, bo reszta była na murach i przy działach, szli 
równie podniesieni duchem jak on; niebezpieczeństwo ich upajało... 
Wszędzie po drodze procesji padali na twarz przed Bogiem obrońcy 
klasztoru... Kordecki błogosławił... Kule wzlatywały nad jego 
opromienioną głową; a gdy się zbliżył ku ścianie południowej, ogromne 
złomy murów, cegieł i gruzu poczęły się sypać na procesję. Nie 
zatrzymał się Kordecki: czuł on, że idzie z Wszechmocnym, i wśród 
rumowisk, wśród strzałów przeciągnął spokojnie i cało. 
Żadnego z ludzi ani padające dokoła cegły, ani kule, ani murów odłamy 
nie zadrasnęły nawet. Obszedłszy dokoła, przeor i jego towarzysze 
wrócili do kościoła, gdzie wystawiono Przenajświętszy Sakrament, aby 
Bóg nieustanną błagany modlitwą zlitował się nad nimi. Oprócz 
czuwających tu kilku starców wszyscy wyszli do dział, do baszt, na 
kortyny. Sam przeor, chcąc rękoma służyć i być przykładem, począł 
znosić w połach habitu kamień i ziemię nakopaną. 
— Ojcze przeorze! — zawołał ujrzawszy to Zamojski. — Do czego to 
czynicie? Obejdziemy się bez was, lepsza nam wasza modlitwa... 
— Modlitwa modlitwą, a praca pracą — odpowiedział powolnie Kordecki. 
— Niech i moje słabe ręce na coś się przydadzą; znają się one z robotą od 
dzieciństwa, bo nie próżnowały. 
I z cicha westchnął: musiał młodość wspomnieć. 
Starszyzna niespokojnie oglądała się na strony; mury w wielu miejscach 
pękały, kule, coraz lepiej kierowane, tu i ówdzie więzły w ścianach, 
rozbijały długie okna, wyszczerbiały szczyty; każdy krzyk zwracał oczy, 
oznajmiając jakąś stratę. 
Między dwiema mocnymi basztami kortyna, na którą całą swą siłę 
wywarli Szwedzi, choć od wierzchu nadtłuczona, od spodu jednak 
wytrzymywała; łatano ją worami ziemi, drzewem, gruzem i co się 
znalazło pod ręką. Trzech tylko ludzi stracili oblężeni, kilka koni w 
stajniach zabiły kule, a między nimi wierzchowca Krzysztoporskiego; 
dwa koła armatnie zdruzgotano od północy. 
Po tym pierwszym wybuchu, który trwał do południa, trąbka zwykła 
parlamentarzy zagrała u bram. Kordecki wystąpił na galerię. 
— Chcecie się poddać? — zapytał trębacz szwedzki. — Chcecie się poddać? 
— Musimy się namyślić do jutra — odparł przeor. — Dajcie nam czas do 
rana! 
Trębacz odjechał z odpowiedzią. Miller, zwiedziony raz jeszcze, bo 
poddania pragnął, myślał, że mu się już upokorzą. 
— A cóż? — spytał swego posła. 
— Proszą o czas do jutra. 
— Chcą swojej zguby! — zakrzyczał. — Więc ognia! Ognia! 
Po wszystkich bateriach rozległ się ten rozkaz zniszczenia i śmierci, 
stanęli u dział puszkarze, poczęły lecieć kule. 
Przeor stał z Zamojskim w miejscu, gdzie się najbardziej obawiano 
wyłomu, od północnej strony; kierowali wytrwale działami twierdzy, 
odpowiadającymi powolnie na wysilony ogień Millera. U dział tych był 
puszkarz Niemiec, druh Wachlera, niejaki Halmer Niemczynem zwany, 
który tylko że obowiązek swój spełniał; los przyjaciela ustraszał go 
nieco, wziął się był raźniej do dzieła, ale już znowu ostygał. Zamojski 
kilka razy go upominał nadaremnie; kule powierzonych mu armat padały, 
zdaje się, umyślnie skierowane tak, żeby szkody Szwedom nie czyniły. 
Na częste strofowania odpowiedział ponuro: 
— Alboż wszystkie trafiać mogą?... Szwedzi lepsi od nas strzelce, a 
widzicie, jak chybiają. 
Zamojski znowu dnia tego zagrzewał go, jak mógł; Niemiec pomrukiwał, 
a swoje robił, aż uprosił miecznik Kordeckiego, żeby do Niemca 
przyszedł. 
Przeor popatrzył na niego, a widząc jawną opieszałość i niechęć, uderzył 
po ramieniu Halmera, 
— Bracie, czy ci co Szwedzi obiecali za to, żebyś ich oszczędzał? 
— Mnie? Mnie? — spytał Halmer trochę przelękły. 
— Tak, tobie! Powiedz mi, może i my na podobną zdobędziemy się 
nagrodę... 
— Czego ode mnie chcecie? — opamiętywając się, rzekł Niemczyn. — Pan 
Bóg kule nosi. 
— Jeżeli się nie poprawisz, gniew też Boży dotknąć cię może. 
Ruszył ramionami puszkarz, stanął w milczeniu, a przeor, zostawując go 
myślom własnym, odstąpił z Zamojskim. Lecz zaledwie odeszli kilka 
kroków, gdy krzyk dał się słyszeć, kula padła niedaleko Niemczyna, 
rozpękła się i odłam jej silnie w nogę uderzył przekupionego puszkarza, 
który powalił się, chwytając za miejsce zranione. Wszyscy go 
natychmiast otoczyli, zaczęto opatrywać ranę, ale okazało się tylko silne 
stłuczenie. 
Kordecki sam przykląkł, rozwinął szmaty, przyłożył plaster z rozmarynu 
i wina. Aż tu i braciszek Jacenty, aptekarz, już z szarpią i słoikami biegł 
do niego. Troskliwe staranie wszystkich, pokora, z jaką sam przełożony 
pierwszy pośpieszył na posługę cierpiącemu, łzy mu wycisnęły z 
oczów... odważył się spojrzeć na nogę swoją, przekonał się, że znak tylko 
silny na niej pozostał od uderzenia, spróbował stąpić i począł gorąco 
prosić, żeby mu dozwolono na nogi powstać. Rozżarzony gniew malował 
się na jego twarzy, podsunął się ku działom, w milczeniu spojrzał na 
dylowanie pod nimi, kazał je podnieść wyżej, kwadrans przyłożył, ważkę 
obejrzał, i dał ognia... Pierwsza wypuszczona kula zabiła puszkarza na 
baterii nieprzyjacielskiej — pan Zamojski w ręce klasnął; drugą 
wysadzono wóz z prochem... Szwedzi stanęli strapieni... właśnie prochu 
im brakło! Miecznik nie posiadał się z radości, dobył sakwy i, 
odliczywszy na dłoni kilka sztuk złota, wsunął je w ręce Niemczynowi, 
ale ten, dziękując za nie, z lekka odsunął datek. 
— Za to nie godzi się brać zapłaty, że się spełnia powinność, choć późno — 
dodał po cichu. 
Zagrzany zemstą i gniewem, nie dał się odwieść, nie spoczął, dopóki 
wszystkich dział łoża nie poprawił i nie rozpatrzył ich kierunku. 
Dzień się ku zachodowi nachylał z wielką oblężonych pociechą, bo 
ciężki był dla nich i długi, pierwszy prawdziwie srogiej napaści i 
widocznie grożącego niebezpieczeństwa; Szwedzi jawnie gotowali się do 
szturmu, co po drabinach, po kozłach przyrządzonych i innych 
przyborach poznać było łatwo, zawiodły ich jednak nadzieje. Jakkolwiek 
szkody zrządzane w klasztorze i znużenie było wielkie, choć trzysta 
kilkadziesiąt kul narachowano wypuszczonych na klasztor, ranne 
nabożeństwo, dobry przykład starszych, gorliwość przeora dodawały 
serca. Już Szwed układał się na spoczynek po tym wysileniu, a w 
klasztorze spokoju nie było; tu trzeba było szczerby w murach załatać, na 
jutro się sposobić i czuwać. 
Pan Piotr Czarniecki nad wszystkich był rozgrzany i wesół: chodził, 
kręcił się, żartował, wydawał rozkazy z uśmiechem, uczył się działa 
mierzyć, ludem kierował, ściskał, zachęcał, słodził trud dobrym słowem i 
podziałem pracy. Ile razy kula klasztorna szarpnęła szeregu Szwedów, 
tyle razy plasnął w ręce, podskoczył i cieszył się jak dziecię, 
przemawiając dobitnie, jakby go nieprzyjaciel mógł słyszeć. 
Już zmierzchło, gdy Niemczyn Halmer przyszedł do niego o kiju. 
— Wiem — rzekł tajemniczo — tylko tego nikomu nie mówcie, od kogo 
macie, że jutro od zachodu będą bić; Wachler im rozgadał, że tam mur 
najsłabszy, da się ująć; zasposóbcie się z tamtej strony. 
— Pan Jezus przy dziecięciu! Skądże ta gorliwość? — zawołał Czarniecki. 
— Ale nie bałamucisz, Niemczuniu kochanku?... 
— Jutro zobaczycie i przekonacie się. 
Pan Piotr głową pokręcił, Niemiec się zbliżył i palcem na obozowisko 
wskazał. 
— Widzicie — rzekł — jak się Szwedzi u namiotów grzeją, ognie sobie 
porozpalali wygodnie... albo to nie można z dział do ognia uderzyć i 
trochę ich przepłoszyć? 
— Otóż to mi człowiek! — zawołał pan Piotr. — W to mi graj! Zaraz im tu 
zaśpiewam na dobranoc, dobry jesteś do rady. 
I z młodzieńczą ochotą posunął się do dział żywo, poczęli je zaraz z 
Niemcem razem nastawiać i gdy najmniej spodziewali się Szwedzi, strzał 
z twierdzy rozpędził ich od ogni i zmieszał spoczynek. 
Kordecki na pierwszy odgłos wybiegł na mury. 
— Co to jest, panie Czarniecki? 
— Nic, mości księże przeorze, igraszka; Szwedzi z nas kpią, musieliśmy 
im pokazać, że z nami po dziecinnemu wojować nie można. Gdzież to 
kto widział, żeby nieprzyjaciel pod działami twierdzy ognie sobie 
rozniecał; grzeją się, jakby w domu, musieliśmy ich trochę moresu 
nauczyć. Niech marzną, kiedy na Matkę Boską nastają. 
— Ale, panie Piotrze, toć noc, i nam by wytchnąć się godziło. 
— A waszmość to odpoczywasz? — spytał Czarniecki. — Prawda, że nie? 
Otóż i my, za jego przykładem, dziś przynajmniej spać nie będziemy. 
Mamy dosyć do roboty. 
— Cóż takiego? 
— Oto Halmer mi mówi, że z Wachlera namowy jutro od zachodu 
uderzą... trzeba zachód umocnić. 
— No! To potrzebujecie rąk, a więc i mnie z sobą weźcie — ochotnie 
odezwał się Kordecki — bylem północnego chóru nie chybił, służę, do 
czego mnie użyjecie. 
— Wasza rzecz kierować a modlić się, nasza spełniać rozkazy — odparł 
pan Piotr. — Bądźcie spokojni, tylko mi dajcie ludzi. 
— Nie zawadzi — rzekł Kordecki — gdy i ja z wami będę; słowem was 
rozgrzeję, zaśpiewamy sobie razem piosnkę jaką pobożną. 
— A! Uchowaj Boże! Szwedzi by naszą krzątaninę wyszpiegowali, a tego 
nam wcale nie trzeba... cicho! sza! i swoje zrobić. 
— No, to pomodlim się po cichu. 
— Tak, godzinki do Opatrzności. 
Gawędzili tak, a działa kilka razy po całej linii ścian zagrzmiały, dopóki 
pomarzli Szwedzi nie wygasili ogni przy namiotach roznieconych i nie 
usunęli się trochę w dolinę. 
XVII 
W obozie dzień to był samych dziwów dla Millera, który co chwila 
utwierdzał się w przekonaniu, że jakaś siła, co ją zwał czarami, 
wspomagała zakonników. Ludzie jego, choć się z tym głośno nie 
odzywali, wszyscy wierzyli w owe czary częstochowskie. Polacy im 
ciągle mówili o sile świętości, a w naszą świętość nie wierząc, sprawę 
Bożą przypisywali mocy nieczystej. Od dawniej oblegających przeszła 
już ta myśl, odbierająca im odwagę, do nowej piechoty i puszkarzy 
nowych. Gruntowali się w niej nieustannie szwankami, jakie ponosili 
mimo wysileń, mimo potęgi swojej; było coś uderzająco niepojętego w 
szczęśliwym oporze małej twierdzy, ledwie słabo obsadzonej, takiemu 
wojsku, wodzom i działom. Kolubryny i kartauny, ogromnymi kulami 
bijąc w ściany klasztoru i mury obwodowe, niewiele przez dzień 
zrządziły im uszczerbku, a Miller musiał już rachować, na ile dni 
podobnego ognia prochów mu wystarczy. Posłano po nie aż do Krakowa; 
a prócz strat w ludziach, w starszyźnie, śmielej wdzierającej się pod mury 
dla zachęcenia, strat, które były bardzo znaczne, poniesiono szkodę 
wielką przez wysadzenie wozu z prochem, który był dla nich tak drogi. 
Rada wojenna, zebrana w namiocie Millera, smutną miała postać; 
siedzieli pułkownicy chmurni, znużeni, zawstydzeni, jenerał ledwie się 
odezwał; Wajhard wsunął się, stanął w kącie na uboczu, nie bardzo 
życząc sobie pobudzać gniew dowódcy. Rada i robota zarówno szły 
opornie. Co dalej?... Szturmować? Ale czy na długo prochów wystarczy? 
Z szyderskim uśmiechem na ustach, który źle pokrywał wewnętrzny 
niepokój, Miller siedział, gryząc wąsa, ruszając się niekiedy żywo, jakby 
coś pomyślał i mówił do siebie; to się przechadzał, to na ławę upadł. 
Książę Heski, flegmatyk, poglądał na niego, rzucając z kubka kośćmi o 
stół dla zabawy, bo nikomu gra nie była w głowie. 
— No, panowie — odezwał się Miller — a co będzie dalej? 
— Albo nie zaczynać — rzekł książę Heski — albo, począwszy, kończyć 
potrzeba; ale jak? 
— Kończyć! Kończyć! Dobrze to mówić! I jać bym rad! Żołnierz się 
nudzi chłodem, zimą, a ci mnisi utrapieńcy... 
— Wyznajcie — rzekł książę Heski — że się dzielnie bronią, aż miło 
patrzeć! 
— Matacze! Zuchwalcy! — wołał jenerał. — Ale to darmo! 
— Panie jenerale — odezwał się Sadowski — za coś potrzeba liczyć 
fanatyzm ich i załogi; człowiek się nim podwaja;– z takimi ludźmi 
walczyć nam, chłodnym i rozważnym, prawie niepodobna. 
— Ba! — rzekł Miller — jeszcze i to dodaj — przerwał sobie uśmiechem 
szyderskim niby — że tu są czary widoczne; nasi żołnierze mocno w to 
uwierzyli. 
— Czary! — rozśmiał się Sadowski — to tylko imię inne, rzecz taż sama... 
— Ale cóż powiecie, że nieustannie prawią o pokazujących się w 
powietrzu postaciach, o jakichś zjawiskach? Na co tu długo szukać 
czarów? Wszystkie nasze klęski nimi się chyba dadzą tłumaczyć: kilka 
tysięcy walecznego wojska zwycięzców walczy z dwomaset włóczęgów i 
zbieraniny, walczy tyle tygodni — i darmo! 
— A, na Boga! — zawołał z kąta Wejhard — tego by jeszcze niedostawało, 
żebyśmy i my sobie tymi obozowymi plotkami głowy nabijali. Cóż to za 
dziwy? Pan jenerał byłeś zanadto powolnym, zbyt wspaniałomyślnym i 
miałeś mało dział... wlekło się traktowanie, potem słabe napady... ale 
dzielnie uderzywszy... 
— A dzień dzisiejszy? 
— Ogień był źle skierowany. 
— Znajdzie się przyczyna. 
— Panie jenerale, wzięto ich z północy i południa, a tu właśnie 
przeciwnie, od zachodu należało się wysilić; trzeba było wszystkich dział 
na jedną ścianę użyć i burzyć nie budowle, po których nam nic, ale jedną 
kortynę wszystkimi kartaunami. 
— Dobra rada, hrabio, szkoda, że późno! 
— W sam czas. Wachler, szpieg klasztorny... 
— Szpieg pański — dodał Miller, przerywając. 
— Jak go chcecie, zwijcie; zaręcza, że zachodnia ściana nie wytrzyma i 
dnia pod ciągłym ogniem. Tu się obrócić; do tego mamy w klasztorze 
puszkarza u dział ich przekupionego, traktujemy tajemnie z załogą... 
Wodzowie się nie poddadzą, ale motłoch nastraszywszy i nadzieją łupu 
ująwszy... 
Miller, niecierpliwiąc się, ramionami zżymał. 
— Waćpan jesteś papista — odparł — a mówisz o ujęciu ludu katolickiego 
nadzieją łupu tego, co za świętość uważają! 
— No! To ująć ich nadzieją nagrody innej, ocalenia życia... 
— Z motłochem się wiązać brudna sprawa! Zdobędę i bez tego 
pomocnika, którego bym się wstydził. Takie spiski zawsze i sromotne, i 
zawodne, pan to wiesz najlepiej. 
Wejhard się zmarszczył. 
— Przecież — rzekł — z łaski mojego Wachlera wiemy o zachodniej 
ścianie. 
— Zgoda na tę ścianę zachodnią; ale kto wiem, może i na nią na próżno 
dzień stracimy, a co gorzej, dosyć prochu; od zachodu jednak ani 
kościołowi nie zagrozim, ani... 
— Panie jenerale, tu o kortynę chodzi, nie o kościół. 
— Zgoda więc jeszcze raz, z zachodu! Każ hrabio wcześnie działa 
przewieźć, dylowanie porobić, szańce sypać noc całą. Żeby się nasz lud 
nie zmęczył, bo mu i tak ciężko dosyć, spędzić koniecznie z wiosek: 
Rędzin, z Mstowa, z Dźbowa, skąd chcecie i gotować baterię... Jutro po 
nabożeństwie uderzym. 
Że to tego nabożeństwa u Szwedów nie bywało dotąd w niedzielę, mocno 
mu się zdziwił Sadowski, który miał religijnego ducha; on, książę Heski, 
katolik, i Wejhard spojrzeli na Millera. 
— Albo to myślicie, że i my wiary i nabożeństwa nie mamy? — zawołał 
Miller, czytając zdziwienie w ich oczach. — Predykant jest, w szopie 
zgromadzim lud, potrzeba, żeby im wybił z głowy te czary, o których tak 
w obozie głośno. Na duchu upadli... Fanatyzm na fanatyzm; i my też 
swoich zagrzejemy na papistów. Ale wara potem, gdy do szturmu 
przyjdzie! Dadzą się we znaki! 
W obozie radzili, w klasztorze noc cała zeszła na przygotowywaniu się w 
cichości. Światełka tylko drobne robocie przyświecają: cisza, ledwie 
rozkaz jaki donośniejszym nieco ozwie się głosem i słychać łoskot 
upadających kamieni, sypiącej się ziemi; wre w kotłach woda, a kto. żyw, 
cegłę nosi i muruje koło ściany, żeby wierzchy jej wzmocnić. Mularze i 
nie mularze noszą cegłę, obrywy wczorajszych ruin, rozbierają wewnątrz 
przymurki i szkarpy stare, a dodają obwodowym ścianom. Nie brak tu 
ochotnika, bo i szlachta z czeladzią cegłę nosi, nosi wodę, wapno 
rozrabia, i kobiety się kręcą posługując. Kordecki usiadł na kupie 
kamieni, różaniec w ręku i głośno się modli, niekiedy ustanie, weźmie 
jaki ciężar, przyniesie go ukradkiem niepostrzeżony, położy i znów 
usiędzie, niby dziecię, które unika oka starszych, zabronioną chwytając 
zabawkę. Inni księża noszą otwarcie kamień i wodę. Wtem uderzyła 
godzina północnego chóru i wszyscy odeszli, i słychać z kościoła szmer 
czuwających na modlitwie. Wśród nocy i ciemności jak ten odgłos ma w 
sobie coś uroczystego! Niby szum lasu, co z niebem rozmawia, niby 
wielkie morze, co od wieków gra pieśń smętną a tajemniczą. Starcy się 
modlą, świat zasypia; oni jedni kołaczą do nieba westchnieniem za 
śpiących w grzechu, za znużonych żywotem, za obojętnych dla Boga. 
Słabe światło kilku żółtych świec oblewa twarze pokryte tęsknotą, 
zapałem, smutkiem, rozjaśnione weselem, przyobleczone skruchą. 
Dziś jeszcze dodaje temu obrazowi straszliwej uroczystości śmierć, która 
ich otacza. 
Na dole pod nimi, w kościele, stoją trzy ubogie trumienki białe 
poległych, trzema czarnymi całunami pokryte. Tu już zwycięzcy... tamci 
wojują jeszcze. Na dole, wśród cieniów, widać blade twarze żołnierzy, 
świecące wśród ciasnych ram ostatniego ich przytułku; obok na całunie 
trupie głowy i kości; w górze w białych płaszczach modlą się bracia 
śmierci za żywych i umarłych, za nich, za siebie, za wszystkich. Amen! 
Rozległo się i szmer odchodzących słychać w gmachu osamotnionym; 
umarli pozostali sami na straży, a przy nich jeden. tylko mnich 
zakapturzony powoli odmawia poważne wyrazy, łańcuchem tęsknoty 
łączące dwa światy: 
„Pan strzeże ciebie, Pan opieką twoją, Pan prawicą twą. Za dnia słońce 
nie będzie ci dopiekać, ni księżyc przyświecać nocą.. Pan strzeże cię od 
wszelkiego złego, Pan duszy twej strzeże”. 
Nad pracującymi jeszcze powstał ranek mglisty, powolnie z osłon 
wilgotnych rozwijając świat senny, smutny, szary jesienny... Na murach 
stali jeszcze ludzie, ale już dzieło nocy było szczęśliwie dokonane. 
Przeor, co pierwszy kamień położył z krzyżem świętym, ostatnią też 
cegłę przeżegnał. 
— Na chwałę Twoją, Panie, na upokorzenie nieprzyjaciół wiary świętej. 
— Amen! — odkrywając głowy, odezwali się wszyscy. I szedł wzdłuż 
ściany; kropiąc mury wodą święconą a modląc się. 
XVIII 
Błysnęła niedziela i Szwedzi raz pierwszy po przybyciu pod 
Częstochowę uczuli potrzebę modlitwy; Miller sam ich poprowadził i 
rozkazał wcześnie posłusznemu predykantowi, żeby im starał się wybić z 
głowy dziwny postrach, dziwnie upartą myśl czarów, przeciw którym szli 
niechętni, a ręce im opadały. Całe wojsko niemal zatoczyło się pod szopy 
i namioty, w których naprędce nakryto stoły i postawiono krzyże. Kilku 
katolików spoglądało z dala na to osobliwe nabożeństwo, w którym nie 
było namaszczenia naszych uroczystych obrzędów. Pobożność Szwedów 
zimna była, jak nauka, która ją natchnęła; mówił predykant rozumnie, 
pięknie, moralnie, ale to był człowiek, mówiący do ludzi głosem 
chłodnym rozumu, nie kapłan, natchniony posłannik Boży, otoczony 
tajemnicą i świętością. 
W Częstochowie brzmiały dzwony, śpiewy i organy, lud padał na twarz 
ze starą pieśnią, rzewną, prostą a wielką; przed tajemnicą ołtarza. Tu 
wszystko osłaniała tajemnica i słowo kapłana wiodło przez nią na jasne 
stropy niebios — do Boga. Tu inaczej biły serca. wzdychały piersi, 
modliły się usta; tu cud otaczał. Chrystus umierał, krew Jego lała się na 
świat i potęga dobrowolnego męczeństwa łamała ziemskie i piekielne 
moce. 
Jeszcze się było Święty Boże nie skończyło i nie odśpiewano Przed oczy 
Twoje Panie... a już z zachodu, jak Niemiec wyprorokował, kupili się 
Szwedzi. Pan Zamojski widział sokolim wzrokiem między nimi 
Wejharda i Wachlera, jak wskazywali na mury, jak kierowali działa, i 
uśmiechnął się do pana Czarnieckiego. 
— A co? — rzekł radośnie pan Piotr, który szklankę grzanego piwa kończył 
— a co, mieczniku dobrodzieju, nie dobrześmy zrobili, żeśmy mur 
podwoili przez noc? Ot, jak się szołdry krzątają... psubraty! 
— To widoczna była zdrada — odparł poważnie miecznik — zaczęta, 
lecz szczęśliwie przez nas, za łaską Bożą, unikniona. Oczywiście 
wiedzieli, co się u nas dzieje; ale w sprawie wojennej cała rzecz na tym, 
by zapobiec. 
— I zapobiegliśmy. 
— Sami tu zęby potracą i głowy, a nie dadzą rady. 
— Ognia! Dawajcie ognia, a raźnie! — wołał pan Czarniecki. 
— Nie wywołujmy wilka z lasu! 
— Ze strzelbą na ramieniu kpię z wilka. 
Wtem i działa potężnie się odzywać poczęły, ale naprędce zrobione 
baterie, ustawienie ich liche, kierowanie niedbałe niewiele w początku 
zastraszały. Strzelali i co chwila przerywali ogień, kierując kartauny na 
nowo. Ogromne ich kule to się w mur pakowały, niewiele mu szkodząc, 
to po dziedzińcach rozbijały bruki, to gdzieś krokiew nadłamywały z 
wielkim trzaskiem, a małą stratą. 
Miller kazał sobie rozbić namiocik, patrzał i gotował się dowodzić do 
szturmu; ale do południa i dobrze po południu mur ani się nadszczerbił, 
ledwie go gdzieniegdzie skrobnęli. Zestawili działa inaczej, toż samo; 
puszkarze poglądali po sobie oczyma, mówiąc: 
— A co? Szatana chyba mają! 
Wejhard lata i krzyczy, wodzi Wachlera, grozi, płaci; mur, jak stał, tak 
stoi. Po kilku godzinach różnych próbek postrzegł już Miller, że się na 
nic nie przydadzą, że jeśli nie weźmie strachem, nie weźmie i siłą. 
Umyślnie posłuchał Wejharda, aby mu miał czym dokuczać, i posłał 
zaraz po niego; miał minę gniewną zarazem i szyderską.. 
— A co, hrabio, wyłom? 
— Robimy go. 
— Jak myślicie, wiele też miesięcy robić go będziemy? 
Na to pytanie Wejhard z niecierpliwością odparł: 
— To rzecz puszkarzy, nie moja. 
— Czary, nie czary! — łagodząc się, ciągnął dalej Miller. — Powiem ci, 
hrabio: to coś dziwnego; mamy szpiegów, mamy zdrajców, zmowy; 
wiemy, z której strony mury słabsze — a jak się weźmiemy do rzeczy, ani 
ukąsić. No, cóż dalej poczniemy? 
— Panie jenerale, to do mnie nie należy. 
— Przepraszam, hrabio, tyś mnie tu sprowadził pod ten kurnik zaklęty, na 
tę lisią jamę! Tyś mi zaręczył, że dość huknąć, by się poddali. No, cóż 
dalej? 
Wejhard kręcił się jak w ukropie. 
— Nie moja wina, że żołnierza bies opętał czarami jakimiś, ręki się 
podnieść boją... to z polskiego obozu nanoszą im tych strachów. Wszyscy 
aż do starszyzny potracili głowy, cóż z nimi począć? 
— Czy to i do mnie przymówka? 
— Niech Bóg uchowa! — szybko poprawił się Wejhard. — Ale mnie to boli, 
że pokutuję bez winy. 
— A któż tedy winien? Ja? — spytał Miller. 
— Któż by to mógł pomyśleć nawet? 
— Życie zjadłem w boju, dobywałem dosyć fortec, wiele widziałem 
dobywanych, nic podobnego mi się nie trafiło... Bez wody, bez rzeki, bez 
jeziora, bez nadzwyczajnych skał i ścian, prosty okop z przymurkiem jak 
na żarty! Jest się czego wstydzić! A z kim do czynienia? Z mnichami! 
Kroćset diabłów, panie hrabio, wolałbym tu nie przychodzić! 
— Jużciż odejść tak z kwitkiem nie możemy. 
— A i to pytanie! — dodał stary wódz. — Z tego, co dotąd widzę, nie o 
wiele bym się zakładał. 
— Jak to! — zakrzyczał Wejhard. — Dozwoliłbyś, jenerale, uzuchwalać się 
im, dać przykład całej Polsce? Na Boga, to by było zgubne! 
— A mogęż stać tu pod Częstochową? 
— Ale tu kilka dni dosyć. 
— Cożeśmy uchybili, że tyle czasu stoimy darmo? 
— Bez parlamentacji, bez próbek, wprost każcie zasypywać fosę, 
sprowadzić tarany, drabiny, i do szturmu! Walić mury, tłuc, strzelać i na 
mur siłą! 
— Tęgi z hrabiego majster! Ale pomów z żołnierzem, któremu głodno w 
brzuchu, zimno w pięty, a strach za plecami, czy tego dokona? Ognia 
nawet w nocy rozpalić nie można, żeby się rozgrzać... a w dodatku 
(uśmiechnął się niby) czary! 
— Ale cóż te czary, jenerale, to bzdurstwo, to dzieciństwo! 
— Wybijże je z głowy gawiedzi — rzekł Miller, a po chwili: 
— Któż wie? Coś tam i prawdy w tym być może. Są rzeczy niepojęte, sam 
to widzę. 
Wejhard się uśmiechnął, Miller zaperzył. 
— Waćpan, widzę, w nic nie wierzysz? 
— We wszystko, prócz czarów. 
— Do zobaczenia! — rzekł Miller i pożegnał go skinieniem, a sam siadł 
pod namiotem, z dala patrząc na kościół, na mury, na swoich, smutnie 
zamyślony. 
— Dwóchset ludzi! Mnichów garść — mówił do siebie — i ten gołębnik! Co 
u licha! Miałżebym moje laury położyć na tym śmiecisku? To oszaleć 
można! To coś niepojętego! Ten mi mówi, że w nic nie wierzy. Darmo 
by wszystkich szał ten nie opętał... jest coś... jest... siła niewidzialna... 
Działa, ludzie, wojska, sztuka, doświadczenie, wszystko na nie! Śmiech 
ludziom odejść z niczym. Nie ścierpię tego! Całą siłą! Całą siłą!... Ha! 
Jak dziś, jak wczoraj! I cała siła na darmo! 
Rzucił ręką ku murom: 
— Wściec się potrzeba! Żeby szczerba, żeby dziura... Jak z żelaza! To 
kłamca ten Niemiec... od wschodu byłbym przynajmniej kościół 
zniszczył i obalił; niechby runął tylko bok jeden, poddaliby się. Wejhard 
ma rozum pałacowy, nie wojenny, to dworski liżyłapa, zwiódł mnie i 
zwodzi. On wszystkiego przyczyną. 
Z gniewem, ze złością patrzał jeszcze Miller na swoich, którzy szli nie 
idąc, wracali, strzelali bezskutecznie i zdawali się, pędzeni na gwałt, 
zbliżać do twierdzy. Tysiące drobnych przeszkód nieustannie przerywały 
szturmy przedsiębrane; tam łoże armatnie się zepsuło, obsunęła kartauna, 
ówdzie wóz z prochem zagrzązł, kula klasztorna zabiła puszkarza, dano 
rozkaz niezrozumiale i spełniono niezręcznie, słowem, wszystko szło 
nicpotem; a żołnierz na wszystko jednym odpowiadał słowem: czary! 
czary! Ciury szwedzkie, Finlandczycy i inni tak już byli znużeni tym 
bojem bezkorzystnym, a w ciągu nocy niepokojem i chłodem, że Miller 
im nazajutrz dać musiał wypoczynek. Śnieg już chwilami poczynał 
ziemię pokrywać, mróz chwytał, robota każda stawała się coraz cięższą, 
jenerał odstąpić nie chciał; w nocy jeszcze stężała ziemia na ćwierć 
łokcia. Żołnierze głośno sarkali i przeklinali. 
Złożono znowu radę wojenną; każdy z pułkowników zdanie swoje 
objawił, jeden Wejhard nic mówić nie chciał. Książę Heski radził 
natychmiast ustąpić. Sadowski chciał później świeże wojsko przysłać, 
jeśliby koniecznie szło o posiadanie Częstochowy, a samym ku zimie 
uciekać; inni wymyślali inne środki zdobycia, nie mogące się 
zastosować; Miller wysłuchał wszystkiego w milczeniu. 
— Uchodzić! — rzekł. — Nie, to być nie może! Przyszliśmy, trzeba swoje 
zrobić. Spędzić ludzi, sypać szańce nowe, fosy ziemią zarzucać, nie 
czekać wyłomu, próbować strachu... 
— Ziemi zmarzłej nie ukąsisz — rzekł ktoś. 
— My jej nie będziemy kopać, na to ludzi ze wsi zbierzemy, niech sobie 
robią, co chcą. Wszyscy zamilkli, widząc opór Millera; on już dawał 
rozkazy, Wejhard tylko cicho szepnął: 
— Istotnie, rozporządzenia jenerała doskonałe. 
— Obejdę się bez pochwał — odparł Szwed ponuro. 
Czech usunął się kwaśny. 
W Częstochowie przez mieszczan, choć przepłoszonych trochę 
przypadkiem Brzuchańskiego, choć wylękłych przez kwarcianych do 
kościoła chodzących, dowiedziano się zaraz o zamiarach Millera. 
Kordecki, nie tracąc serca, wytrzymawszy tyle, spodziewał się i reszcie 
podołać; wezwał także swoich wiernych a stałych i radził. 
Wszyscy jednomyślnie nad środkami tylko odparcia szturmu namyślali 
się. Pan Zamojski, który od początku oblężenia wziął z biblioteczki 
klasztornej Karlińskiego1 i nosił go pod pachą. począł sypać sposobami 
obrony najwymyślniejszymi jak z rękawa.. Czarniecki słuchał i 
wzdychał, bo mu tego zazdrościł, a czytać nie bardzo lubił. 
— Wszystko to dobrze — rzekł po chwili — ale tak na mój rozum, co tylko 
kole, bije, siecze, odpycha, smali, piecze a co pod ręką, wszystko na nich 
dobre; użyjemy, co się nawinie... Dziś nam dali fryszt, korzystajmy z 
niego, przysposabiajmy się. 
— A Bogu dziękujmy. 
— To swoją drogą zawsze — rzekł Czarniecki. 
Zamojski trochę był markotny, że długie jego czytanie w łeb wzięło kilku 
słowami pana Czarnieckiego, a że, kochając się wyścigali zawsze i 
współzawodniczyli z sobą, jął znowu liczyć sposoby odpychania. 
Czarniecki wąsa kręcił, wzdychał, słuchał, aż mu i dokuczyło. 
— Więc tu, panowie, sobie radźcie, swadźcie — rzekł — a ja pobiegnę na 
mur i każę tymczasem znosić, co się trafi. 
Przeor nic nie powiedział; postrzegł Zamojski także, że tu więcej czynu i 
ręki niż słów potrzeba, rzucił książeczkę i zawołał: 
— Macie słuszność, panie Piotrze, do roboty! 
— Ot, tak, kochany mieczniku! — radośnie wykrzyknął Czarniecki. — Na 
mur! Sposóbmy, co jest, potem sobie przy kominku spokojnym czasem 
przeczytamy książkę, co też ona pisze, a teraz... a! zachcieliście, nie 
święci garnki lepią. 
Ze zwołanym ludem stanęli zaraz do roboty. 
Co było gdzie pozostałego rumowiska, kamienia, dylów, kutych drągów, 
zębatych haków, żelastwa, broni, drzewa różnego, wszystko poczęto 
ściągać, aby na wypadek zbliżenia się do fos nieprzyjaciela powitać go 
uczciwie. W dziedzińcu ustawiono kotły do grzania wody i smoły, 
mającej się zlać na oblegających. 
Żołnierz trochę odpoczął, a kobiety i czeladź posługiwała; rozdzielono te 
nowe środki oporu tak, żeby je mieć wszędzie pod ręką, a najwięcej tam, 
gdzie nadkruszenie murów i płytkość fosy spodziewać się napadu 
dozwalała. Cały dzień Boży na tym upłynął. 
XIX 
Po jasnych dniach poprzedzających nastąpiły zwykłe u nas mgliste i 
ponure; drobny deszcz, mrok, śnieżek gęsto prószący, niezgłębione 
ciemności białe obwisły nad obozem i twierdzą. Oblężeni nie mogli 
rozpatrzyć się o kilka kroków, nie mogli wiedzieć o przygotowaniach 
nieprzyjaciela, jego obrotach, zbliżaniu się, i strzelać nawet na los 
musieli. 
Nazajutrz od rana tak nieprzejrzany obłok otulił górę całą i obozowiska, 
że jasnogórzanie i Szwedzi wśród tej mgły rady sobie dać nie mogli; 
deszczyk wilgotny, drobny, cienki, zimny, do kości przejmował 
Szwedów. Na zamku przestrach znowu; pora ta zdawała się szczególnie 
sprzyjać Szwedom, kroki ich okrywała tajemnicą. Miller też radował się 
wielce ze mgły i korzystać chciał z niej co prędzej, by zasypywać 
przekopy i dobywać klasztoru. 
Ledwie wydano rozkazy, gdy Miller o kilka kroków posłyszał wystrzał i 
krzyki; zdawało mu się, że to był jęk jego siostrzeńca, od którego ledwie 
się oddalił. Nie pojmował, co mogło być przyczyną wypadku, spiął konia 
i przybiegł na miejsce. 
Młodzieniec leżał śmiertelnie kulą w brzuch ugodzony. 
Zakrwawiły się oczy dowódcy. 
— Co to jest? — zaryczał, widząc ukochane dziecię w tym stanie, i rzucił 
rozkaz zwoływać lekarzy. 
Ale lekarzem śmierć była; młody chłopak obrócił się do niego, rękę 
wyciągnął drżącą, uśmiechnął się — i skonał. 
Miller włosy rwał z głowy, żołnierze stali odrętwieni... strzał to nie mógł 
być klasztorny. Szwed jakiś wśród tej mgły, którą się tak bardzo cieszyli, 
oczyszczając nabitą śmigownicę, wypalił z niej, sądząc, że do klasztoru 
mierzy, a zabił biednego wyrostka. Żalu, gniewu, wściekłości dowódcy 
odmalować niepodobna; dla niego to, dla zabitego dziedzica, zbierał on 
po Polsce skarby, łupieżą i krwią zbryzgane, jego jak syna kochał i za 
syna przysposobił, wszędzie chciał go mieć przy sobie, aby z oczów nie 
tracić ulubieńca, zasłaniać go od niebezpieczeństwa, otulać i pieścić; 
chwila jedna zerwała węzeł, który Szweda łączył jeszcze ze 
społecznością i światem. Martwy z bólu i obłąkania, powstał Miller, a 
ucałowawszy zimną twarz siostrzana, pięść wyciągnął ku klasztorowi z 
groźbą okropną. 
— Gdzie jest ten, co strzelił? — spytał zimniej. 
Wskazano winowajcę. 
— Rozstrzelać — rzekł chłodno i odwrócił się. Siadł na konia. poleciał. 
— Sypać szańce, zarzucać fosy! 
Zbliżył się ku murom; one milczały, za nimi tylko stał lud i modlił się. 
A Szwedzi powtarzali coraz uparciej: Czary! Czary! I wieść o zgonie 
młodego wojaka poszła po obozie, opowiadana w sposób taki, że 
stwierdziła przekonanie o jakichś czarnoksięskich mnichów sztukach. 
Wejhard dowiedział się o wypadku i schwycił się za głowę., 
— Teraz mi się już nie pokazywać Millerowi — rzekł i pośpieszył z 
Kalińskim i Wachlerem pod twierdzę także. 
Mgła nie rozbiła się na chwilę, a wśród tego złowrogiego mroku ledwie o 
krok widzieć się było można. Zaczęto strzelać z obozu do twierdzy. Jasna 
Góry milczała. Nareszcie, jakby z chmur wychodzący, ukazał się lud 
ściśnięty w szereg, który pędzono na przekopy. Wtem Konstancja 
wysunęła się z nich i stanęła na kontraskarpie w swych płachtach, z kijem 
podniesionym, jakby szydząc ze Szwedów, co się groźną linią posuwali 
ku niej. Zobaczyli ją żołnierze i zwolnili kroku, szmer poszedł po linii. 
— Kobieta jakaś! Kobieta! 
Kilku śmiałków strzeliło, ona uprzejmie skłoniła im się i palcem 
zapraszała ku sobie. 
Już myślą czarów opanowani Finlandczycy, którzy im wierzyć 
najskłonniejsi byli, stanęli; trąby na próżno grały do szturmu, jak wryci, 
nie ruszali się z miejsca. A tu i szereg ich zaciemniał przed oczyma 
oblężonych i wszystkie działa zwrócone ku nim błysły, zadymiły, 
poczynając sypać kul gradem na Szwedów. Co było na przodzie 
odważniejszej starszyzny, padło rzędem, żołnierz się spłoszył i cofać 
począł. 
— Czary! Czary! — wołali jak poszalali. 
Miller bił i pędził. 
Wtem noc nagle się robić poczęła i krótki dzień mroczył coraz bardziej; 
działa forteczne coraz dalej sięgały, pierwsze linie przebiwszy. Nie było 
sposobu iść dalej, trąby dały znak do odwrotu. Wiatr, jakby zasłony, z 
góry na chwilę mgły uniósł i rozdarł, w dali ukazując pracowników u 
szańców, z rydlami, motykami, schylonych nad robotą pod strażą 
szwedzką. Czarniecki rozkazał strzelać do nich. 
Ale mrok coraz stawał się gęstszy, noc zdawała się lecieć skrzydłami 
ptasimi, coraz ciemniej, ciemniej, ciemniej... tylko wśród bielejących tu i 
ówdzie płatów śnieżnych czernieje kupka ludu, ruszającego się jak 
mrowie. Na oślep już klasztorne działa kierują, sercem raczej, niż okiem, 
widzą popłoch... a potem cisza..: i tak dzień się skończył. 
W klasztorze zadzwoniono na Anioł Pański. 
Napaść ta była od południa, ze strony, którą kościół odwracał się do 
murów i wrót dobrze obwarowanych, choć Szwedzi mieli je za słabsze 
od kortyny. Noc zeszła na czuwaniu niespokojnym... Wszyscy stali na 
murach w oczekiwaniu. Nikomu nie było tajno; co się działo w 
szwedzkim obozie; zabicie Millerowskiego siostrzeńca, jego gniew i 
zaklęcia, że twierdzę zdobędzie i zniszczy, przerażać poczynały. Sen 
uciekał z powiek, ludzie jak cienie suwali się dokoła. Hasło powtarzano z 
cicha: wo g u n a d z i ea. 
— Bóg niech będzie pochwalony! 
Z tymi słowy w ustach, z różańcem w dłoni, chodzili dowódcy 
powolnymi kroki, spodziewając się nocnej napaści; lecz na próżno. 
Szwed o niej nie myślał. Nierychło opieszały dzień zaświtał, lecz taki, 
jak wczoraj, gęstą mgłą osnuty, rzekłbyś, że się owinął nieprzyjrzystymi 
szatami; ni nieba, ni ziemi, ni świata, jasno, a nic nie widać. Tuman jak 
dym gęsty wszystko osłania, powiększa postrach, przeraża, bo tajemnicą 
otacza. 
Kordecki zasępiony na jutrznię do chóru przyszedł, a po skończonych 
modlitwach: 
— Bracia! — odezwał się. — Nieczyste są serca nasze, niegorące modlitwy; 
Bóg odwraca się od nas i upomina, módlmy się lepiej... Znać zesłabła w 
nas wiara. Mgły stały się sprzymierzeńcem nieprzyjaciela, w nich 
zamknięci, jesteśmy jak ślepi... biada nam, jeśli to potrwa. Siła ludzka nie 
pomoże na to; innej tu potrzeba pomocy. Czemuż, gdy modlitwy Jozuego 
słońce wstrzymały, nasze by nie miały mgły rozpędzić? 
Widać było po twarzach ojców zwątpienie i podziw wielki. 
— Wiary! Wiary! — zawołał Kordecki — a ruszym nią góry i opoki! Wiary, 
a zwyciężym! To oręż nieprzełamany, to zbroja nieskruszona. Nie 
możemy wszyscy leżeć na modlitwie, bo musimy walczyć. Niech jeden z 
nas zastąpi wszystkich gorącą a nieustanną modlitwą do Boga, niech 
zaklinaniem i słowy błogosławieństwa rozpędza mgły szkodliwe, niech 
błogosławi działa i oręże nasze, niech za nas błaga i jęczy. Ojcze 
Stawiski, to będzie wasze dzieło; wznieście się duchem pod tron 
Wszechmocnego i módlcie się za nas, my pójdziemy pracować... 
Błogosławcie we cztery świata strony, a pierzchnie mrok i tumany, 
szatańską nagromadzone siłą, bo wiara panuje wszystkiemu. 
Ksiądz Stawiski, blady, poważny starzec, powstał, zniżył głowę w 
milczeniu przyjął rozkaz przeora. Inni ojcowie westchnęli tylko. 
Kordecki, wyznaczywszy przeciw mgłom bojownika, jakby do 
najprostszej pracy, zszedł z chóru spokojny. 
— A to co za licho? — rzekł pan Czarniecki, widząc nagle z mglistych 
mroków wyłażącą dziwną jakąś, wysoką budowę, która, powolnie 
poruszając się, ku murom zbliżała. 
Zamojski spojrzał także i uśmiechnął się. 
— To się zowie w języku wojennym... 
— Ale do czego to służy? — spytał niecierpliwie pan Piotr. — Jużciż nie do 
bicia masła? 
— Do rozbijania murów i włażenia na nie. 
— No, to nie czekając walmy do tego rusztowania! Kasprze, kochanku, 
rychtuj mi na te kozły, czy jak się to tam zowie, a gracko, dostaniesz ode 
mnie, co zechcesz. 
Kasper począł działa podnosić, bo się machina zbliżała, dano ognia, i 
wielki taran, który wlekli żołnierze i lud okoliczny z końmi i wołami 
razem, począł trzaskać; ponowiono strzały i nim skutek ujrzano za 
dymem, już łom drzewa i krzyk ludu dał znać, że Kasper trafił. 
Czarmecki aż go w czoło pocałował. 
— Otoś mi chwat! — rzekł. — Naści! I oddał mu woreczek swój szlachecki. 
— A teraz do tej gawiedzi. 
Gęstymi strzałami walono do reszty już złamaną machinę, około której 
kupili się Szwedzi z krzykiem i przekleństwy. Chciano dźwignąć, co było 
zepsute, i spoić na nowo, ale okazało się, że kule szczęśliwie 
najistotniejsze części taranu: drągi, haki, kloce zębate, śruby i sznury, 
zgniotły i zniszczyły; niektóre kawały poodlatywały daleko i pokaleczyły 
żołdaków, belki przybiły ludzi, co machinę ciągnęli. Szwedzi popatrzyli, 
przybiegli starsi i znowu szeptali między sobą: Czary! I powoli odstąpili. 
Dano znać Millerowi, który opodal siedział, tyłem do twierdzy obrócony; 
machnął ręką tylko: 
— Róbcie, co chcecie! 
I słowa nie wyrzekł więcej. Groźne jego czoło więcej od rozkazu 
mówiło; wzięli się więc do budowy drugiego tarana, a tymczasem. 
starano się o jakąkolwiek przewagę, ale nadaremnie. 
XX 
Nazajutrz rano, do pierwszej myśli wróciwszy, ale na inną obracając się 
stronę, Szwed znowu rzucał kulami od wschodu. Stąd w istocie obawiać 
się było można wielkich szkód, jeśli nie dla klasztoru, to dla kościoła, 
którego okna i facjata zwracała się w tym kierunku. 
Nieustanność szturmów, niepokój ciągły, wrzawa, strachy co chwila 
nowe, pomimo usilności Kordeckiego, wlewającego odwagę w swoich 
ludzi, musiały zwątlić najwytrwalszych nawet. Większa część twarzy 
pochmurniała, nawet mnisi, życiem niezwykłym zmęczeni, zwiesili 
głowy na piersi i nikt nie śmiał powiedzieć, że mu tchu braknie, że cierpi, 
ale wszyscy czytali sobie w oczach wyraz niewysłowionego znużenia. 
Nikt krzepiącej nie zachował nadziei. Klasztor zwyciężał dotąd, ale go 
wycieńczało zwycięstwo; przeor to nawet widział; miał nadzieję w 
odsieczy, nadzieję w zimie, nadzieję w znużeniu Szwedów... i wszystkie 
dotąd zawodziły. 
Zwątpienie, rozpacz niemal, obojętną na śmierć lub życie, zimną, 
milczącą, bladą, spotkałeś wszędzie... 
Szlachta znowu skupiła się i naradzała potajemnie; załoga szemrała, 
śmielsi już narzekali i powiew rozpaczy obejmował chłodem swym 
serca. Już i kościół, i kaplica stały pustką, izby pełne były naradzających 
się swarliwie. 
Tymczasem modlitwy zwycięsko mgły rozbiły; niewidzialna ręka 
zdawała się rozszarpywać grube osłony tumanów, rozrywała je i zrzucała 
na widnokręgu krańce, a niebieski błękit spod nich i jasne ukazało się 
słońce. 
Pod twierdzą kupami leżeli ostatnich dni pobici Szwedzi, niektórych 
śnieg już poprószył, inni czernieli jeszcze; koło nich krzątali się żywi, to 
odzierając z sukni, to zabierając na wozy. Starszyzna wybierała upadłych 
towarzyszów broni, by im cześć oddać ostatnią, i żałobne wozy 
pociągnęły z szeregiem trumien ku Krzepicom. 
Poszło tam z honorami wojskowymi, z muzyką i spuszczonymi 
chorągwiami ciało Millerowego siostrzeńca, w prostej wieśniaczej 
trumnie, na wozie kmiecym, szukać spoczynku na ziemi najazdem 
zgwałconej, która grób pochłonęła, karząc niepamięcią; za nim orszakiem 
pociągnęła jazda szwedzka. 
Kordecki, patrząc na to, zapłakał. 
— Tyle krwi, tyle ofiar, a! miły Boże! — zawołał do księdza 
Stradomskiego, stojącego przy nim. — Dla sławy zdobywcy, dla próżnego 
liścia lauru; a gdy przyjdzie na wiekuistego państwa pracować zdobycie, 
o! jak to każdemu ciężko! Najechali ziemię naszą i zawojowali sobie — 
groby! Niech im Bóg przebaczy, niech nie pamięta! 
Nic nie odpowiedział ksiądz Stradomski i w milczeniu zeszli z wyżyny, 
na której stali, do klasztoru. 
Tu spotkał zakonników i szlachtę z bladym obliczem, skupiającą się 
umyślnie przeciw Kordeckiemu. W tych gromadkach dwie twarze 
uderzyły przeora: byli to co tylko do twierdzy wpuszczeni pan 
Aleksander Jaroszewski, który pod opieką Jasnej Góry miał żonę i synka, 
i pan Ciesielski, którego dwie siostry, zakonnice dominikanki, od 
powodzi szwedzkiej się skryły. Obaj, zasłyszawszy, co się dzieje na 
Jasnej Górze, zaczęli niepokoić się o swoich i zbiegli do Millera naprzód, 
żeby im dozwolił wyprowadzić kobiety, bo pewni byli, że nieustannymi 
szturmami twierdza wzięta zostanie i padnie łupem rozjadłych i 
rozbestwionych Szwedów. 
Rano dnia tego dopuścił ich do siebie Miller, a wysłuchawszy prośby, 
rzekł: 
— Idźcie, moi panowie, ale to się na nic nie zda. 
— Jak to? — zawołał pan Jaroszewski. — Musi mi wydać żonę i dzieci, a 
panu Ciesielskiemu siostry. 
— Nie wyda — odparł wódz — to by wystraszyło do reszty zamkniętych w 
twierdzy; ja bym bardzo był rad temu, ale Kordecki ma rozum, nie zrobi 
tego. Nie trzeba było kryć się przed Szwedami... a dziś za późno. 
Pan Jaroszewski, jak był żywy bardzo i przywiązany do żony i synka, a 
pan Ciesielski, co dość łatwo tchórzył, ale w takim razie miną nadrabiał, 
gdy był w strachu, oburzyli się obaj. 
— To być nie może, panie jenerale, muszą nam wydać naszych! To by 
była tyrania! 
— Zobaczycie — rzekł zimno jenerał. — Idźcie. 
Jakoż poszli, a po drodze nie omieszkali rozsiać w twierdzy popłochu i 
przeor zaraz postrzegł się, że ich przybycie nie było mu na rękę. Nim od 
bram do niego się przebili, już napletli dziwów, nastraszyli bojaźliwych i 
zachwiali odważnymi nawet. Według nich, twierdza co chwila mogła, 
musiała być zdobyta; Szwed zaklął się, że nikomu rycia nie daruje; 
kobiety, starce, dzieci mieli paść ofiarą, a na gruzach sól rozsypać 
obiecywano. 
Płacz, lament rozległ się po całej górze. 
Na to właśnie nadchodził Kordecki, spojrzał surowo, a wtem, jak stali w 
korytarzu pan Jaroszewski i pan Ciesielski do niego. 
— Księże przeorze — rzekł pierwszy z ukłonem — przyjechałem po żonę. 
— A ja po siostry. 
— Cóż to się stało, że je wywozić myślicie! — odparł Kordecki zimno i z 
nieukontentowaniem. — Czy to już Pana Boga nie ma nad nami i Matki 
Boskiej w Częstochowie? Cóż nowego im grozi? 
— Co grozi? Jużciż to jawna i oczywista, że twierdza zostanie zdobyta i 
zniszczona. 
— Kto to panu zaręczył? 
— Ale dość policzyć, księże przeorze, co naszych, a co Szwedów. 
— Licz sobie, kiedy chcesz; waszmość się boisz, a my się nie boimy; tobie 
strasznie, a nam nie. 
Pan Jaroszewski osłupiał. 
— Zresztą — rzekł — jak sobie ksiądz przeor chce, ale ja siebie patrzę i o 
żonę proszę... 
— A ja o siostry. 
— Zawołać braciszka Pawła! — rzekł przeor chłodno. 
Wszyscy milczeli, czekając, co z tego będzie; przybyli sądzili, że im 
kobiety puszczą, aż i brat krawiec przybiegł ze szkaplerzem na ręku i 
spojrzał ognisto na wszystkich, ze łzami prawie na przeora, przed którym 
się nachylił skwapliwie. 
— Wiesz, bracie, jakie jest rozkazanie u wrót? — spytał go Kordecki. 
— Wiem, ojcze przeorze: wpuszczać pojedynczo, kto zażąda, a nie 
wypuszczać, chyba za wyraźnym zezwoleniem waszym. 
— Tego rozkazania strzeżcie mi najpilniej nadal! — dodał przeor. 
— Będzie spełnione święcie. 
— Cóż więc, gwałtem myślicie tu zatrzymać? — oburzył się pan 
Jaroszewski. 
— Nie was — odpowiedział przeor spokojnie — ale kto przed oblężeniem 
się tu schronił, gdyby dziś uchodził, popłoch by rozsiał niepotrzebny, za 
jednym zechcą wszyscy; zatem kto tu jest, ten dobędzie do końca. 
— Księże przeorze, tu o życie chodzi! Macie prawo rozporządzać swoim i 
swoich podwładnych, ale nie naszym... 
— Wszyscy tu moi podwładni dzisiaj — odparł zimno i stanowczo 
zakonnik. — Bóg nas rozsądzi; co czynię, robię z przekonania o 
koniecznej potrzebie i z natchnienia Bożego. Będą wszyscy cali, jeśli 
zaufamy Panu, nie obawiajcie się. 
Dwaj przybyli zmieszali się, nie wiedzieli, co począć, stali, spoglądali po 
sobie. Przeor już odszedł, został Zamojski. 
— To, czego żądacie — rzekł im, na długą gotując się orację — 
niepodobnym jest i przeciw zwyczajom wojennym. Posłuszeństwo 
winniśmy wszyscy wodzowi, rozkaz i wola jego święta. Nie obawiajcie 
się jednak, nic się tu złego nie stanie nikomu; z pomocą Bożą pokonamy 
wroga, chociaż potężnego, czemu nie podoła oręż, podoła modlitwa... Tu 
daremnie — dodał — i prosić, i grozić. Nie mniej mi droga żona moja i 
dziecko jedyne, przecież je tu skryłem i wywozić nie myślę. 
— Wolno wam czynić, co się podoba, ale i my też swój rozum i wolę 
mamy. 
— Jak się oblężenie skończy, zrobicie, co się wam podoba. 
Pan Aleksander Jaroszewski począł krzyczeć, hałasować, Ciesielski mu 
pomagać; miecznik wziął pierwszego za rękę. 
— Będę — rzekł ostro — zmuszony kazać was za mur wyprowadzić; nie 
czyńcie mi tu burdy i idźcie sobie z Bogiem! 
Ale to tyrania niewidziana, to ucisk swobodny szlacheckiej! 
Rozśmiał się pan Zamojski. 
— Ojcze Pawle — odezwał się — ci panowie już się widzieli ze swymi, 
zostać, zdaje się, nie pragną, my czasu nie mamy; każcie ichmościom 
furtkę otworzyć. 
Na próżno obaj poczęli wołać hałaśnie i po sejmikowemu się odgrażać, 
na nic się to nie przydało; pan Piotr Czarniecki dodał im kilku ludzi i jak 
niepyszni musieli z twierdzy ustąpić. 
Miller spotkał ich nie opodal. 
— A co tam? — spytał z uśmiechem. 
— Nie puszczają! — zawołali. 
— Mówiłem wam to wprzódy. — I machnął ręką. 
Obaj panowie poszli do znajomych sobie kwarcianych po radę –i znikli. 
Wypadek ten oburzył wielu w klasztorze; szlachta, nieprzywykła do 
posłuszeństwa, krzyczała na gwałt, kobiety płakały, księża nawet 
szemrali... Ksiądz Lassota wbiegł; oznajmując przeorowi, co się święci, 
że refektarz pełen i bodaj czy nie bunt się jawny gotuje. Kordecki szybko 
ruszył, biorąc z sobą po drodze księdza Stradomskiego, ale już w 
refektarzu jedni tylko księża się zostali, szlachta się rozpierzchła. 
Zakonnicy stali jak powarzeni, milczący, chmurni, gotowali się coś 
mówić i obawiali rozpocząć. Przeor wyczytał myśl w ich twarzach i 
stanął. Wtem ksiądz Błeszyński wystąpił naprzód. 
— Ojcze przeorze — rzekł — długo milczeliśmy, długo czekali na posiłki i 
nadzieje, ale gdy to wszystko marne dymy, czas i nam głos podnieść. Nie 
zaprzeczycie, żeśmy czynili, co mogli, w obronie miejsca tego i życie 
gotowi byli dać w ofierze; ale łudzić się dłużej niepodobna. 
— Tak jest — dodał ksiądz Małachowski. — Pozostaliśmy sami, posiłek 
przybyć nie może, zguba jawna i oczywista. Przeznaczył nam Bóg 
upokorzenie zwyciężonych, nie opierajmy mu się! 
— Ojcze przeorze — dorzucił ksiądz Dobrosz — dzisiejszy postępek wasz, 
który mógł być wedle praw wojny (my ich nie znamy), oburzył i 
zniechęcił do reszty szlachtę; strwożeni wszyscy, nas garść mała, sami 
nic nie zrobim. Na Boga zaklinamy was, myślmy o poddaniu się... 
Tu i inni, ośmieleni, mówić poczęli. 
— Ojcze, czas wyjść z tych omamień; kraj cały w ręku Szweda, król nas 
opuścił, świat o nas zapomniał; Polska nie jest już Polską lat starych... 
Czas prosić o warunki. 
— To zdanie wasze? — spytał smutnie Kordecki. 
— To myśl i pragnienie wszystkich... zapał i wiara nie pomogą przeciw 
wyraźnej woli Bożej. 
— Do definitorium! — odezwał się przeor. — Niech dzwonek zwoła na 
radę! 
Rzekł i wyszedł pierwszy. 
Jeszcze sala była pusta, gdy ukląkł w niej przed krzyżem Zbawiciela 
świata i leżąc u nóg Jego, trupią głowę obyczajem zakonnym pocałował; 
długą chwilę pozostał tak na modlitwie gorącej, potem podniósł się, 
całując rany nóg, rąk i boku Chrystusowego... Zakonnicy sypali się już 
do definitorium, zasiadali swe miejsca, przeor zajął swoje; twarz jego 
była pogodna, chwilę podumał, powlókł po nich wzrokiem i tak mówić 
począł: 
— Przeraża was, zakonnych ludzi, bracia moi, niebezpieczeństwo 
wojenne. Wielkie to zaiste i groźne niebezpieczeństwo, ale nie takie, 
żebyśmy dla niego zachwiać się mieli w postanowieniu bronienia miejsca 
świętego i spełnienia obowiązku. Królowie polscy powierzyli nam straż 
tej świętej góry; chcecie ją, stróże wiarołomni, oddać nieprzyjacielowi... 
wola wasza! Zdajcie na ręce kacerzy, co macie najświętszego i 
najzdrowszego dla ocalenia życia, ja was sądzić nie będę. Bóg i ludzie 
osądzą! Nie godzi się jednak, by to miejsce pozostało bez czci i sługi, bez 
nabożeństwa; niepodobna, żeby wszyscy, hańbą okryci, opuścili ten 
ołtarz, jak zbiegi niewierne, którzy wzięli zapłatę wczesną, a gdy 
przyszła chwila niebezpieczeństwa, uszli sromotnie. Powiedzcie więc, 
bracia, którzy z was zostać tu zechcą i zdać się na wolę Szweda; ja z 
pozostałymi, nie mogąc ani sromoty znieść naszej, ani żeby kacerze 
bluźniercy splamili ten przybytek, ustąpię, pójdę... Zostawuję wam wolę, 
czyńcie, jak się wam zda. 
Proste były słowa przeora, choć goryczą zaprawne; wymówił ostatnie ze 
łzami, zabłysły one na powiekach jak krople rosy niebieskiej: ręce 
wyciągnął ku nim i zwrócił oczy, pytając: 
— Wystąpcie i mówcie! 
Ale nikt się nie odezwał, rumieniec wstydu oblewał twarze, milczeli 
wszyscy. 
— Przecież chcieliście poddania, mówcież więc, ja wam będę posłuszny... 
Ojcze Stradomski, tyś pierwszy. 
Kaznodzieja nic nie odpowiedział; pytał z kolei wszystkich, nikt odezwać 
się nie śmiał, tylko rzęsistymi kroplami pot oblewał im czoła, a wzrok 
utopili w ziemię. 
— Nikt z was teraz nie śmie okazać strachu, któregoście byli pełni przed 
chwilą — rzekł łagodnie. — Opamiętajcie się, bracia, i uczcie z chwilowej 
bojaźni, jak upaść łatwo, jak trzeba czuwać nad sobą. Na Bogu! — 
podniósł głos. — Czymże dziś jest straszniejsze od wczoraj? 
Wytrzymaliśmy tyle napaści stale, nic nie dokazał nieprzyjaciel; boim się 
więc zwycięstwa naszego? Widzicie, że załoga, uzbrojenie, zapasy 
wystarczają nam przy pomocy Bożej; przyjdą może i posiłki, słyszeliście, 
że Polska cała ze zgrozą obudziła się ze snu i zdrętwienia; król wróci do 
kraju, przypomną sobie ludzie, że my jedni trwaliśmy! Nie dawajmy 
ucha podszeptom bojaźliwych i krótkowidzących ludzi... niech się lękają, 
myśmy wyżsi być powinni nad strach ten ziemski i płochy. 
Mówił i nikt mu nie przerwał; a wtem braciszek Paweł zapukał do drzwi 
z listem w ręku. 
— Konstancja list ten na wałach w śniegu znalazła. 
Cudownie to pismo dla dodania otuchy przybyło jak gdyby modłami 
Kordeckiego wywołane. Pisał je niejaki pan Maj, sandomierzanin, do 
brata w Sieradzkiem, ktoś poczciwy podrzucił. Były to wieści o Tatarach, 
idących wielkimi zastępy w pomoc Kazimierzowi. Przeor przeczytał i 
oddał księdzu Stradomskiemu. 
— Bóg łaskaw! — rzekł. — Dajcie czytać małowiernym, niech się w 
postrachu utulą. 
To mówiąc, wyszedł, zostawując księży zawstydzonych i niespokojnych. 
Nie było wymówek wzajemnych ani nowego szemrania, westchnęli tylko 
i rozeszli się z uczuciem wiary, z pragnieniem poprawy, każdy ważąc i 
poświęcając chętnie swe życie.. 
Ale ze szlachtą nie tak poszło łatwo; tu przeor nie mógł każdego z osobna 
ani razem wszystkich zgromadziwszy zawstydzić, upokorzyć i wlać sił, 
których brakło; strach głośniej mówił nad wszystko w świecie, do tych 
zwłaszcza, co tu mieli żony i dzieci, a obawiali się rzezi i gwałtu. Ranny 
napad Jaroszewskiego, łzy samej pani, postrach panien Ciesielskich 
rozeszły się po całym klasztorze. Chcieli szlachta z zakonnikami razem 
zmusić przeora do poddania, ale po naradzie w definitorium ojcowie 
paulini usunęli się i sami znajomych na drogę męstwa zwracali, nie chcąc 
już pomagać szlachcie. Kilku ze starszyzny, mając na czele Zamojskiego 
i Czarnieckiego, trzymali się niezachwianym umysłem, reszta burzyła 
się, a było tego z pięćdziesiąt rodzin. Biegali oni jak poparzeni, 
lamentując, radząc, narzekając na nieszczęśliwą godzinę, w której się tu 
schronili. Pani Płazina w tej zawierusze miała wyborne pole nagadać się, 
nabiegać i nanosić plotek, tak że zapomniała nawet o swej 
jaśniewielmożności i państwie. Godny jej małżonek, pan Płaza, jakiś 
Mrówkowski i kilku innych przywódców naprawdę głosy zbierali do 
poddania i gotowali się iść do Kordeckiego. Ale Czarniecki, który to po 
części przewąchał, rozkazał zgromadzić się ludziom załogi, rozdał 
wszystkim po szklanicy miodu, przyrzekł sowitą nagrodę i po prostu 
rzekł do nich: 
— Moi kochani, coś tu u nas śmierdzi zdradą; panowie bracia szlachta 
zaczynają tchórzyć i myślą o poddaniu. Ksiądz przeor o tym słuchać nie 
chce, a nas większa część postanowiliśmy trzymać się do upadłego. Otóż 
chciałem wam powiedzieć tylko to, że który z was miałby ochotę 
zwąchać się z tchórzami, straci odwagę, a mówić będzie o poddaniu, albo 
wejdzie w .jakie konszachty, to mu, tak mi Panie Boże dopomóż, jak psu 
własną ręką w łeb wypalę. Macie więc wóz i przewóz; jak się, da Bóg, ta 
szwedzka robota skończy, każdy otrzyma podwójną płacę roczną w 
nagrodę; kto co złego pomyśli lub zamierzy, zginie nie od Szweda, ale 
ode mnie. Znacie mnie, że jestem słowny. A teraz na mury i zwijać się 
gracko! 
Załoga poszła rześko i już w niej pomocnika nie mieli bojaźliwi, co się 
na niej opierać chcieli. Kordecki, choć nie wiedział, co się stało, gdy się 
stało, pochwalił. Zamojski tylko trochę się namarszczył, bo gotował 
piękną bardzo mowę do załogi, a ta już była niepotrzebna. Trzeba 
wyznać, że ruchawość pana Czarnieckiego, jego zwycięska wycieczka, 
jego skromne a poczciwe krzątanie się około obrony klasztoru trochę 
spać nie dawały panu miecznikowi. Nie żeby, uchowaj Boże, zazdrościł 
tych usług Czarnieckiemu, ale że mimo pracy swojej chciwy dobra 
człowiek pragnął go gorliwością prześcignąć. I nieraz pani miecznikowa 
widziała go po nocach, gdy na chwilę zszedł z murów do niej się 
dowiedzieć, tak zadumanego głęboko, jakby losy świata ważył w ręku. 
— Co u licha! — mówił sobie pan Zamojski — to niepodobna, żebym i ja 
czego nie dokonał. Co kto zrobi, to on; wszędzie mnie wyprzedzi, 
wszędzie drogę zabieży, wszędzie znajduję go już po capstrzyku, gdym ja 
dopiero się gotował z myślą moją. Tak być nie może! Juści żem ja wódz 
naczelny po księdzu przeorze, muszę także się z czym popisać. 
I dumał tak poczciwy miecznik dni całe i noce, a zobaczymy, że nie 
darmo. 
XXl 
Szwed, spróbowawszy ze wszystkich stron, zostawił południową na sam 
ostatek; tu była brama główna ze zwodem, tu ponad kortyny wysuwały 
się wysoko mury kościelne. Postanowiono więc wziąć z dwóch boków 
kościół i kaplicę Najświętszej Panny, ogień skierować na nie i zmusić 
gorliwych o całość przybytku zakonników do poddania, grożąc 
zniszczeniem zupełnym. Miller miał tę myśl od początku, odwodzono go 
od niej; wyczerpawszy środki, postanowił przyprowadzić ją do skutku, i 
zaraz dnia następnego, po nowych przysposobieniach na węgle 
południowo-wschodnim, rozpoczął czynny ogień. 
Była to godzina chóru, zakonnicy wszyscy znajdowali się na 
nabożeństwie swoim: szmer modlitwy rozlegał się w kościele, gdy 
szwedzkie działa, wymierzone na samą świątynię, strzelać poczęły. 
Miller wielce rachował na słabość murów, długimi oknami przeciętych, i 
kierowano kartauny tak, aby podciąć u dołu mury i obalić. Straszliwy huk 
zagłuszył modlitwę, ale jej nie przerwał; wtem usłyszano na dachu 
kościelnym druzgocące się krokwie i belki. Blady przestrach ogarnął 
starców, ale przytomność przeora, który się modlił nieulękły, nie 
dozwoliła uciekać... Ogień działowy co chwila stawał się żywszy, z dala 
dochodziły krzyki i łoskot niepokojący. 
Wtem zdało się, jakby gmach cały miał runąć i ziemia rozstępowała się 
pod nim; wszyscy zakonnicy oprócz przeora na ziemię upadli; dym, pył, 
kurzawa, gruzy napełniły przybytek... kula, od kościółka Świętej Barbary 
puszczona, rozbiwszy okno z częścią muru ponad głowami mnichów, 
przeleciała w sam środek gmachu. W tej samej prawie chwili druga, w 
bok kaplicy w ścianę przedsionka uderzywszy, okna w niej połamała. 
Chwila to była okropna i popłoch nie wyrażony; dalekie krzyki 
Szwedów, jęk bolesny zakonników zwiększały się razem z wrzawą boju i 
hasłem strzałów, wszyscy uciekać poczęli, wołając: 
— Matko Boża! Matko Boża! Zmiłuj się nad nami! 
Kordecki powolnie ostatni zszedł z chóru i wstrzymał zbiegów 
spłoszonych. 
— Tu miejsce nasze, tu! U Jej ołtarza... korzmy się i ufajmy, a nic nas nie 
dotknie... 
Grzmiały działa, waliły się z wyżyny nadwątlonych cegieł ostatki, padały 
szyby okien i ramy, gdy przeor, uciekających zwoławszy głosem 
potężnym, uklęknąć im kazał. Święty Boże! rozległo się wśród huku 
strzałów. I działa zdawały się posłuszne modlitwie; drżeli mnisi, 
oczekując nowego wystrzału, ale już kula żadna nie śmiała przerwać 
pobożnego śpiewu. Dokończywszy pieni, śpiesznie rozbiegli się paulini; 
Kordecki zamykał szereg, nieulękniony, poważny, zadumany, wtem za 
szkaplerz pochwycił go braciszek Paweł wylękniony i blady. 
— Ojcze przeorze, brama! 
— Cóż w bramie! Jużciż nie Szwedzi? 
— Nie, ale zwód strzaskano, kula przebiła sklepienie i pogruchotała 
muszkiety, wiszące w izbie Kaspra. 
— Znać już nie będą nam potrzebne — chłodno odpowiedział Kordecki. 
Zamojski już był obejrzał tę szkodę i kierował odwetem, celując działa z 
narożnej baszty. 
Szkód znacznych nie było na dachach, w części połamanych, ogień się 
wszczął, kule padające nadszczerbiły murów, ale nic nie obaliły. Szwedzi 
około południa musieli wstrzymać ogień, bo ich wielkie kartauny do 
ciągłego strzelania zbyt wiele brały prochu. a nie było go pod dostatkiem, 
musiano oszczędzać; z trafnego zaś strzału do kościoła i kaplicy 
wnoszono, że zakonnicy dosyć przerażeni być muszą. Czekano 
parlamentarzy, ale na próżno; nikt z klasztoru nie przybył. Spodziewano 
się do wieczora, wyglądano; noc nadeszła, a twierdza nie dała znaku 
życia. 
Ale w niej, niestety, nie tyle było odwagi i wytrwałości, ile by 
spodziewać się można. Strach znowu rannymi kulami podbudzony, grał 
we wszystkich sercach. Kordecki udawał, że go nie widzi długo, wreszcie 
schadzki, namowy i szemrania szlachty w oczy uderzać poczynały. U 
pana Płazy narada ciągła od rana do nocy, i co by mieli na mury pójść z 
innymi, to zasiędą u kuflów, straszą się Szwedami lub opowiadają, jacy 
to oni dla upokorzonych łaskawi, a nawet grzeczni. Jeden drugiego 
zachęca, by iść dc przeora i naglić o traktaty. 
— To ksiądz, zwyczajnie ksiądz — rzekł pan Płaza — nic nie rozumie; panu 
Zamojskiemu teraz w głowie desperacja, że go Szwedzi prześladować 
będą, a Czarniecki, wiadomo, że choć go zwiąż, to się bić będzie; 
wszyscy zacietrzewieni, pod nosem nie widzą, że lada chwila Szwed 
zdobędzie Jasną Górę, 
— Co tu długo gadać! — rzekł drugi. — Tu o naszą skórę chodzi, myśmy się 
tu schronili dla bezpieczeństwa, nie żeby głowami przypłacić; albo niech 
nas puszcza, albo niech się poddaje! 
— Już kiedy kule kościoła nie szczędzą — rzekł trzeci — niedługo tu i nam 
się osiedzieć. 
— Do przeora! Do przeora! — zawołali wszyscy i wyszli gromadnie, 
hurmem, przeciw księdzu Kordeckiemu. Nie zastali go nigdzie w 
twierdzy i musieli szukać aż w celi, bo dysponował właśnie coś z 
powodu rannej szkody kościoła, gdy szum w korytarzu oznajmił cisnącą 
się szlachtę, a pan Płaza na przedzie. Przeor poznał z jego twarzy, o co 
chodzi; szlachcic, naprzód popchnięty, rad nierad, wystąpił z perorą. 
— Przyszliśmy — rzekł, pokłoniwszy się — spytać waszej przewielebności, 
co myślicie i czego czekacie z tą zwłoką, gdy nie ma odrobiny nadziei 
żadnego posiłku; nieprzyjaciel panem wszędzie, trzeba się ratować, 
trzeba poddawać, bo nie ma co bałamucić... darmo mości przeorze, 
przyszła godzina... 
Kordecki twarz łagodną zmienił wyrazem surowym i chłodnym, i stanął 
przed nim jak sędzia. 
— Nie na wszystko, czego żądamy — rzekł — Szwed się godzi, bo na 
skalanie świętego miejsca przez karcerzy my zezwolić nie możemy. Wy, 
miłościwi panowie, znużeni pracą i, jak się wam wydaje, 
niepowodzeniem, chcecie układów; ale pomyślcie, czy i poddanie klęską 
nie będzie? Wiemy, jak dotrzymali obietnic w Krakowie... Nie naglijcie o 
poddanie, abyśmy przez was niegodnymi świętego miejsca uznani nie 
byli. Gorsze upokorzenie od wojny. 
— Ale, księże przeorze — przerwał Płaza — tu o nas chodzi! 
— Wcale nie o was — odpowiedział przeor. — Naprzód o ołtarz, potem o 
nas wszystkich, a nie o was tylko, a poddać się nie poddam. 
— Więc nas z żonami wypuśćcie! 
— Nie prosiłem, byście przyszli, owszem, samiście się tu wpraszali... nie 
cofajcież się; chociażeście mi raczej zawadą, niż pomocą, ale was 
uwolnić nie mogę, gdyż załogę i poczciwy lud bym strwożył. 
— Więc będziemy zmuszeni... — rzekł poczynając inny. 
— Siedzieć spokojnie — dodał Kordecki — i nie odbiegać od drugich; 
wiedzcie bowiem, że ani was puszczę, ani się poddam. 
Na te słowa, wyrzeczone stanowczo, nie było co odpowiedzieć; chciał 
pan Płaza mruknąć coś jeszcze. 
— Dzwonią od chóru — rzekł szybko przeor. — Modlitwa zbawieniem 
naszym, nie przerywajcie mi jej, proszę. 
Poszli tedy jak zmyci, w dziedzińcu czekała reszta szlachty na swoich 
deputatów. 
— A co? — spytali. — Coście wskórali? 
— Dostaliśmy po nosie, nie ma co i mówić więcej, to hetman, nie przeor! 
Nie da on sobie rozkazywać. Nie wiem, co nas tu wypędziło, a teraz 
siedzieć mus. 
— Ale cóż to będzie? Co to będzie? — zawołały kobiety. 
Tchórze rozeszli się po cichu. 
XXII 
Nad brzegiem stawu, w kruchym i wątłym jeszcze lodzie przerąbawszy 
płonki, Polacy, co ze Szwedem byli, a od wojaczki wymówiwszy się 
spoczywali, łowili sobie rybę na adwent. Nudno bo to było żołnierzowi 
stać, proch wąchać, strzałów słuchać, Szweda pod nosem mieć, a szabli 
nie dobywać i nie mieć z kim się potuzać. Tu niby przyjaciele, tam Matka 
Boska i bracia, a ręce gdyby związane. Niejeden klął, na czym świat stał, 
ale głową muru nie przebić; patrzyli, ziewali, grali, śpiewali, niejeden z 
desperacji opończą otuliwszy się spać kładł, spał noc, zjadł i spał znowu, 
i spał, aż puchł od tego odpoczynku; drudzy włóczyli się po 
mieszczanach częstochowskich na gawędy, na piwo i miód, na wspólne 
wzdychanie. I choć to łyczaki, ale gdy nie ma do wyboru, jeno Szwed 
albo mieszczanin, woli szlachcic mieszczanina, wolałby w ostatku Żyda, 
bo z nim się rozgadać można. 
Otóż kilku z tych biedaków, że to był post, a nie było co robić, dostawszy 
niewodu w miasteczku, włoków i sieci, poszli do stawu i takie miejsce 
wybrali sobie doskonałe, że za pierwszym zarzuceniem coś bardzo 
wielkiego i ciężkiego złowili. 
— A jużciż to nie ryba, kiedy aż niewód pęka! — zawołali ci, co ciągnęli. 
— Nuże, zobaczymy, co to. 
I jak poczęli kijami, hakami, siekierami borykać się z tym cudownym 
potworem, aż na wierzch dobyli kilka z kolei beczek sporych, dobrze 
zadnionych, a niezmiernie ciężkich. 
Zbiegło się tedy ciekawych dosyć, a tu zaraz i starszyzna, i nuż 
zasmolone solanki odbijać. Aż kiedy spojrzą wewnątrz! Pateny, wota, 
monstrancje, kielichy, trybularze, ampułki, srebra kościelne... Popatrzyli i 
ręce im opadły. 
— O! cóżeśmy to najlepszego zrobili!... Dzień biały, a tu Szwed za pasem, 
szpiega dosyć, co tu począć? Zabrać kościelne, niechże Bóg uchowa! Dać 
wziąć rabusiom, nie lepiej; więc co najprędzej chować i ukrywać, nim się 
Miller dowie. 
Tak też się stało; siedli zaraz kilku na koń, wzięli beczki na wozy i do 
księdza Rychtalskiego z tą zdobyczą. Na przypadek tylko, co było nie 
święconego, kilka naczyń zostawili, gdyby się bardzo Miller napierał, 
aby mu czym gębę zatkać. Ledwie się to stało, a już jenerał wiedział o 
wszystkim. 
Co to Szwedowi srebro! Jak mu powiedzieli o połowie, poleciał zaraz 
Wejhard na miejsce przysłużyć się co rychlej i zapłacić z cudzej kieszeni 
za wszystkie strapienia. Stanął w miejscu, ale tu tylko niewód leżał 
mokry jeszcze, kilka płotek, trochę klepki i wiele traw a muszli dobytych 
ze dna. 
— Gdzie srebra? — rozbiegli się Szwedzi. — Gdzie srebra?... 
Srebra? Nikt o nich nie wiedział. Poszli do starszych, potem do 
towarzyszów, ale srebra, jakby je znów utopił w wodę; nikt powiedzieć o 
nich, nikt wydać ich nie chciał. Szwedom znowu przy kwarcianych nie 
wypadało bardzo chciwymi się pokazać. 
Powiedzieli, że Miller, dla większego bezpieczeństwa, chciał srebra na 
schowanie — ale sreber ani śladu. 
Jenerał pokwaśniał bardzo, posłaniec gnał posłańca, śledzono, pytano, 
dokuczano, nudzono, nadaremnie; musiał Trupski i Zbrożek zostawione 
na wypadek kilkaset grzywien odwieźć Millerowi. Był to łom jakiś, 
czyjaś ofiara, jeszcze nie użyta na potrzebę kościelną; Miller rzucił się na 
zdobycz, skrzywił, gdy ją zobaczył, przecież i tego nie odrzucił. 
Wejhard już motał sobie jakieś na srebro projekta. 
W klasztorze pan Jaroszewski już był z polecenia kwarcianych rzucił 
kartkę, uwiadamiającą zakonników o połowie srebra i skrycia ich w 
miejscu bezpiecznym; przeor ani się uląkł, ani zabolał, ani zdziwił. 
— Srebro — rzekł — to mniejsza; Bóg dał, Bóg wziął, byle ołtarz stał 
nienaruszony. 
W namiocie Millera tymczasem osnuwano nową robotę; posłano żądać 
rozejmu, zakonnicy nań zezwolili, bo radzi byli spocząć, a Wejhard 
nalegał, poddając gwałtem myśl swoją, zaręczając, że wyborna i 
skuteczna, bo wszystkie takie były, póki ich nie spróbowano. 
— Panie jenerale — rzekł — myśl trafna... 
— Trafna? Prosimy o nią. 
— Mnisi — mówił żywo nie zrażony hrabia — są chciwi nad miarę i łakomi; 
posłać do nich, ofiarując im oddać srebra, jeśli się poddadzą. Będziemy 
w Jasnej Górze mieć ich dziesięć razy tyle. 
— Istotnie, że może niezgorsza siatka na mnichów — mruknął Miller. — 
Cóż dalej? 
— Wymawiają się, że nie mogą przyjąć na dowódcę twierdzy człowieka 
obcej wiary, a mnie czynią bluźniercą i także mnie wykluczają, więc im 
księcia Heskiego zaproponować. Byle tylko wejść, zrobi się potem, co 
zechce. 
— Nigdy hrabiemu nie brak planów — odparł Miller — ale dzisiejsze nad 
wszystkie (uśmiechnął się szydersko). A zatem pokornie im 
zaproponujemy: że nie chcemy niszczyć miejsca świętego (trochęśmy 
tylko przez nieuwagę kościoła nadbili), że własności nie ruszym, srebra 
powrócim i jegomości księcia Hesji uczynim komendantem. Prawdziwie, 
jeśli się i na to nie zgodzą, to już chyba... 
— Poszaleliby! — zawołał Wejhard. 
— Jakże chcecie — ze śmiechem rzekł książę Heski — żeby się poddali, 
kiedy im się powodzi i w dodatku mają czary, które staną za dziesięć 
tysięcy żołnierzy. 
— Czary! — zawołał rozgniewany Miller. — Książę to mnie prześladujesz, 
że i ja w nie wierzę, ale nie sąż to rzeczy niepojęte. 
— Rzeczy niepojęte niekoniecznie muszą być czarami. 
— Nigdy wojska szwedzkie takich klęsk, a jeszcze od takiej garści, nie 
poniosły; nie ma dnia, żebyśmy nie mieli zabitych ludzi, koni, 
zrzuconych dział... 
— Ja bym był zdania, żebyśmy się im ukłonili i poszli na zimowe leże — 
odparł książę Heski. — To by było najrozumniej; królowi Karolowi 
niewiele idzie o ten lichy zameczek nad granicą, a tracić tyle ludzi... 
— Ale wstyd, mośći książę. 
— A! Wstyd trzeba zjeść — rzekł książę Heski. 
— Niechże go je hrabia, który nas tu sprowadził — odpowiedział Miller. 
Wejhard się wymknął, śmiejąc się, niby nie zrozumiał. 
Nazajutrz posłowie znowu — któż, jeśli nie pan Kaliński? Już go się w 
klasztorze obawiali i nudzili nim, ale jak było nie przyjąć pana starosty, 
który przychodził jako przyjaciel, protektor i pośrednik? Wprowadzono 
go do celi przeora, podano wina, zeszło się zakonników dosyć. Zamojski, 
pamiętny kłótni ostatniej, pójść nie chciał. Czarniecki wolał z nim zostać 
na murze. 
Starosta długo smażył przemowę i racje, długo zajeżdżał z prawa. i z 
lewa, wychwalając Millera, wielbiąc Karola Gustawa, unosząc się nad 
sercem Wejharda, nareszcie do rzeczy przystąpił; a że to był człowiek 
wysoce ceniący bezinteresowność, bo sam nigdy się na nią zdobyć nie 
mógł, począł od sreber. 
Przeor się z lekka uśmiechnął. 
— O srebra te — rzekł — jesteśmy spokojni; są one w ręku kwarcianych, 
pod waszym, panie starosto, dowództwem zostających, nie ulegają więc 
żadnemu niebezpieczeństwu; nie mogły w lepsze dostać się ręce. To, co u 
Millera, wątpię, żebyśmy zobaczyli, ale mniejsza o to. 
— Jenerał powróci wszystko, co do odrobiny. 
— Prawdziwie wielka wspaniałomyślność oddać nam naszą własność! — 
rzekł Kordecki szydersko. 
— Zdobycz — podchwycił starosta. 
— Zdobycz kościelną! A! Niechże się nią cieszy: nie pierwsza to. 
— Ale Miller daje wam przy tym złote warunki; niepodobna, żebyście ich 
nie przyjęli, księże przeorze. Bójcie się Boga, gubicie się!... Dowódcą 
wyznacza księcia Hesji, własność zapewnia... 
— A kto zapewni za Millera? — spytał cicho Kordecki. 
— Jak to! I jemu nie wierzycie? 
— Patrzcie, panie starosto, co się dzieje w Polsce, a nie zdziwicie się 
temu. Wittemberg, większy pan i starszy od niego dowódca, a co zrobił z 
Krakowem? Popytajcie piechoty Wolfa, oni wam powiedzą, jak 
dochowano przysiąg. 
Starosta, zawstydzony, westchnął ciężko. 
— A! — rzekł. — Zapewne srogi to los ulegać prawu zwycięzcy, cóż, gdy 
nieuchronny! 
— Nie mówcie tego słowa — odparł przeor. — Nic nie ma niepodobnego 
Bogu, wierze i zgodzie: wrócim do swoich praw i króla. 
— Daj Boże! — zawołał starosta, zamyślając się. — Ale być że to może? 
— Będzie! — żywo rzekł zakonnik. 
Zamilkli na chwilę. 
— Cóż odniosę Millerowi? — spytał Kaliński. 
— Odnieście mu to raz jeszcze, co już słyszał nieraz, zostaniemy wierni 
królowi naszemu, nasze bezpieczeństwo nas tylko obchodzi, twierdza jest 
naszą, a my w niej panami. Przy obcej załodze upadłaby chwała Boża; 
stawszy się widownią wojny, przestałaby być Jasna Góra celem 
pielgrzymek i miejscem nieustającej czci Matki Boga żywego. Jeśli kiedy 
do kapitulacji przyjdzie, o czym wątpię — dodał przeor — będziemy żądali 
dowódcy Polaka, i to takiego, którego sobie wybierzemy sami. Co się 
tyczy sreber, wy najlepiej wiecie, panie starosto, że są bezpieczne, bo 
zostają w ręku Polaków i katolików, a na ich czci i wierze polegamy 
spokojni. 
— Ubolewam nad losem waszym — odezwał się starosta — ale cóż, gdy 
was przekonać niepodobna. 
— Tak, niepodobna! — powtórzył stanowczo Kordecki. — Chcemy dać 
przykład sługom ołtarza i synom kraju tego, i umrzeć bodaj za wiarę, za 
kraj i króla. 
— Miller poprzysiągł zdobyć Częstochowę. 
— Myśmy przysięgli bronić jej do ostatka; wszystko, nawet przysięgi, w 
ręku Boga. 
— Wiecie, że nowych sprowadził górników, że spędził ludzi i minami was 
wysadzi? 
— Niech wysadza! — rzekł przeor spokojnie. 
— Klasztor, kościół, domy, wy, wszystko wyleci w powietrze. 
— Stanie się, jako Bóg zechce — odpowiedział niezłamany zakonnik. 
Po tych słowach, widząc, że daremnie by pracował, Kaliński klasztor 
opuścił, a odpowiedź, którą przyniósł Millerowi, zdziwiła go i zasmuciła. 
Nic na nią nie rzekł. 
— Do jutra! — szepnął tylko. 
Sam pozostawszy, chodził jak zbłąkany, wszystko to, co zniósł pod 
Częstochową, snem, urojeniem, marą mu się wydawało; całe to 
oblężenie, zapasy z garścią bohaterów, usiłowania marne, bój, 
traktowanie miały w sobie tyle cudowności, że nawet zimny umysł jego 
ją uczuł. 
— Czary! — powtarzał chodząc. — Tak, to chyba czary, to siła niepojęta! Tu 
oszaleć przyjdzie. 
Zawołał cekwarta. 
— Są ludzie z Olkusza? 
— Są, jenerale. 
— Dzień i noc robić minę od północy, gdzie wskazano, koło ludzi straż 
postawić. 
— Skała twarda, idzie powoli. 
Miller ręką machnął. 
— Jeśli ludzi mało, dać ich więcej, posłać konnicę, niech spędzą! 
— W minie wiele ich razem pracować nie może. 
— Rozpocząć razem dwie, trzy, cztery, od północo-wschodu, naprzeciw 
baszty, na węgle, z północy pod kortynę... 
I tak cekwarta odprawił. 
— Mnichy! — wołał znowu, zostawszy sam. — Wolałbym żołnierzy... 
Odejść i odejść ze wstydem, jeszcze w chwili, gdy podobno Polska 
poczyna się targać w swych więzach! Nie! Nie! Musimy wziąć, twierdzę 
i w perzynę obrócić świętość bałwochwalców, gniazdo czarowników!... 
Siłą, zdradą, działami, miną pół ludu tu legło, wezmę Częstochowę! 
XXIII 
Z murów klasztornych widać było przybycie powtórne górników i 
domyślić się było łatwo rozpoczęcia miny; Kaliński też zapowiedział 
wysadzenie w powietrze, i cały znów klasztor nowy miał powód 
przestrachu. Szlachta jednak iść już sama do przeora nie śmiała, lament 
jej wszakże ciągle było słychać; lada huk, wszystkim się zdawało, że lecą 
w powietrze; niektórzy od północnej strony powynosili się ku kościołowi 
i bramie, nocy nie dosypiali, a dnie spędzali włócząc się, jak obłąkani, po 
najdalszych podwórzach. 
Miller nasyłał jeszcze ciurów z polskiego obozu, żeby załodze w uszy 
krzyczeli, podchodząc pod mury: 
— Jeśli się nie poddacie do dwóch dni, klasztor z wami wyleci w 
powietrze! 
Była narada, jak dodać odwagi i uspokoić biednych, ale Kordecki innego 
nie znalazł środka nad swój zwyczajny: wiary i zgody. Zamojski, 
któremu laury pana Czarnieckiego nie dawały spoczynku, zagadkowo się 
tylko odezwał: 
— Poradzi się na to jutro. 
— Jak? — spytał niespokojny pan Piotr. 
— Pozwólcie, niech to do jutra przy mnie zostanie, i spuśćcie się na 
mnie... 
Przeor zezwolił. Czarniecki kwaśno przyjął tajemnicę, ale cóż było robić 
z upartym miecznikiem. Pokręcił wąsa i westchnął. 
Tymczasem od rana dnia następnego Kordecki nie mógł się pokazać w 
podwórzu, żeby go nie otaczali z błaganiem, prośbami, łzami. Łatwo mu 
było odepchnąć szlachtę, dumnie przemawiającą do niego, ale co 
poradzić z płaczącymi? O brzasku, wyszedłszy z przedsionka, zastał już 
zgromadzone umyślnie wszystkie kobiety, a na ich czele panią 
Jaroszewską z małym synkiem na ręku. Napad ten niewieści widocznie 
go zmieszał, a tu już kołem opasały go żony, córki i powinowate szlachty 
zgromadzonej w twierdzy. 
Ojcze przeorze, nie gub nas i dzieci naszych! Szwed miny podsadza, 
zginiemy wszyscy! 
Płacz rozległ się po podwórzu. 
Stanął Kordecki, jakby czyjej pomocy wzywał. 
— Moje dzieci — rzekł do pani Jaroszewskiej — czy słyszeliście kiedy, żeby 
nieprzyjaciel mocny, gdy ma co począć, wprzód tym straszył? Sami to 
pomiarkować możecie, że właśnie dlatego, iż nas Szwed minami straszy, 
widać podsadzić ich nie może. Stwardnieje mu opoka za łaską 
Orędowniczki naszej; opadną ręce, odejdzie ze. wstydem... Nie trwóżcie 
się, nie płaczcie, nie obawiajcie! Więcej męstwa matkom i córkom 
polskim mieć należy, więcej odwagi pod płaszczem Najświętszej Panny 
Częstochowskiej. 
— Zginiemy! Zginiemy! — jęczały wszystkie. 
— Myślicie, że poddać się bezpieczniej? — mówił Kordecki. — Spytajcie 
tych, co Szwedom zawierzyli. Ani o siebie, ani o dziatki spokojne byście 
być nie mogły, ani o mienie wasze, ani o mężów; dziękujcie Bogu, że 
wam dał schronienie, módlcie się, a do spraw naszych nie mieszajcie, 
proszę, zostawcie nam ten kłopot. 
To mówiąc, przeor uszedł szybko i porzucił kobiety w lamentach i 
niepokojach, a szlachtę, co za murem stała i czekała odpowiedzi, w 
zamieszaniu. Wszyscy się powoli rozeszli, narzekając. 
W klasztorze widocznie coś tajemniczo się przygotowywało: pan 
Czarniecki, bardzo niespokojny, oglądał się, przewąchiwał, zrozumieć 
nie mógł, bo o niczym nie wiedział; a tu ludzie biegali, przyrządzali broń, 
czyścili zbroje, szeptali między sobą. 
— Co tu, u licha? — mówił do siebie. — Czy już i mnie wyłączają nieufni? 
Coś się gotuje. Zobaczymy przecie... a beze mnie! Beze mnie! 
Zamojski, czegoś niesłychanie wesół, z twarzą jasną jak słońce, biegał i 
zwijał się cały ranek, odziany, opięty pancerzem, w czepcu od hełmu, w 
drucianej koszuli; schwycił go przecie na drodze oburącz pan Czarniecki, 
bo już dłużej wytrzymać nie mógł. 
— Panie mieczniku — rzekł — dość już tego; wczoraj coś mi, cedziłeś przez 
zęby o dniu dzisiejszym, dziś widzę jakieś przygotowania do czegoś i nic 
nie wiem. Pókiż to tego będzie? Czy już i mnie nie wierzycie? A to się 
pogniewamy doprawdy, co u licha! 
— Kochany panie Piotrze — odpowiedział uśmiechając się Zamojski — 
wszystko byście chcieli zrobić sami, dozwólcież i mnie coś obmyślić i 
począć; mnie się także chce pokazać, że ja tu nie darmo jem chleb 
częstochowski. 
— No! A ja to będę stał z założonymi rękami? Przecież bym się na coś 
może zdał. 
— Chcecie, żebym wam powiedział? Taić się nie myślę, ale z góry 
powiadam, że wy musicie w twierdzy pozostać. 
— O! A wy to się kędyś wynosicie? Patrzajcie! 
— Ja robię wycieczkę. 
— Jak to? O białym dniu? 
— O dniu białym — triumfując nieco rzekł Zamojski, i podnosząc głowę 
wysoko, jakby mówił: A co? Widzisz waszeć, com zacz! 
Czarniecki widocznie spochmurniał, głową potrząsł, wąsa pomiętosił. 
— I ksiądz przeor wie o tym? 
— Dotąd nie; myślę, że byłby przeciwny, dobrałem sobie odważnych 
ludzi kupkę i z południa myślę wyskoczyć. 
— Tak? — powtórzył kilka razy Czarniecki. — I beze mnie? 
— Przypomnijcie no sobie, czemuście mnie także z sobą nie wzięli. Mogę 
zginąć, na was cała obrona klasztoru; niepodobna, żebyśmy szli oba. 
Bądźcież sprawiedliwi: wy swoje już zrobiliście, niechże i ja skosztuję 
szwedzkiego mięsa. 
— Tak! Tak! Ani słowa — niechętnie mruczał pan Piotr — ślicznie 
obmyślano! Są racje, ale wykluczać mnie od tej uczty, panie mieczniku, 
nie po kawalersku! Nie! 
Pomimo że Czarniecki był chmurny, uściskali się jednak. 
— Daruj, panie Piotrze, nie gniewaj się — mówił Zamojski — wy to 
najlepiej wiecie, co to za męka siedzieć tak, patrzeć na Szweda, a nie 
ruszać się; wy swoje zrobiliście. 
— Ba! Kiedy to było! — zawołał Czarniecki. — A w dodatku robiłem 
wycieczkę po nocy, wykradliśmy się jak złodzieje; a tu po dniu! Aj! Aj, 
mieczniku! Diabelnego spłatałeś mi figla, a ja głupi, żem się nie 
domyślił. Ale stało się. 
Zamojski zacierał ręce i śmiał się ochoczo, a taki był rad, że drżał jak 
dziecię, któremu nową rodzic przywiezie zabawkę; za to pan Piotr 
chodził zasępiony i urażony, choć się z swym uczuciem ukrywał, jak 
mógł. . 
Nadszedł przeor i bystrym okiem zmierzył obu. 
— Co to, panie Piotrze, tak koso poglądacie mi coś, a pan miecznik czegoś 
się śmieje? 
— Wielka rzecz! Bankiet sobie sprawia i nie lada! A nikogoś nań nie 
zapraszał... Cała moja nadzieja, że mu to ksiądz przeor z głowy wybije. 
— No! Cóż to takiego? 
— Popytajcie no, co zamyśla! 
Zamojski już sam podstąpił do Kordeckiego. 
— Ot, figielkam spłatał panu Czarnieckiemu; jemu by się chciało 
wszystko samemu pomyśleć i zrobić, a tu coś się uplotło bez niego, 
kwaśno tedy przyjął. Ale, na rany Chrystusowe, nie trzeba być tak 
zazdrosnym! 
— Ależ ja o niczym nie wiem — rzekł przeor niespokojny. 
— Cała rzecz, dłużej się z tym taić nie ma czego: dziś z południa robię 
wycieczkę na Szwedów; ludzie gotowi, obmyślono wszystko; 
wpadniemy jak piorun na zajętych około miny, dopadniemy może dział, 
żeby je zagwoździć jak pan Czarniecki; co się nawinie, nasieczem i 
powrócimy. 
Kordecki stanął, zdziwiony tą myślą tak śmiałą, a Czarniecki ciągle 
powtarzał z cicha: 
— Licho go nie wzięło! Po dniu! Po dniu! 
— Ale to niebezpieczeństwo wielkie, waćpan zginąć możesz i ludzi 
potracić! — zawołał przeor. 
— Na próżno byście mnie od tego odwodzili: rzecz gotowa, obrachowana 
i stanie się, jak mówię. Szwedzi nie spodziewają się wcale; zobaczycie, 
że się uda, pójdzie jak z płatka. 
— Ej, panie mieczniku, zastanówcie się! 
— Zastanawiałem się i zrobię. 
— A w dodatku — odezwał się pan Piotr — i mnie z sobą brać nie chcą! 
— Nuż byśmy obaj zginęli lub w niewolę byli wzięci, któż by został do 
pomocy księdzu przeorowi? 
— Obu nie puszczę! — przerwał stanowczo Kordecki. — To daremna 
rzecz!... Dość i jednego narazić. Ale zlituj się, mieczniku, miarkuj... 
— Wymiarkowane... 
— A nuż Szwedzi?... 
— Proszę mi serca nie odbierać — przerwał Zamojski — żebym też i ja 
wycieczki nie zrobił! Dość siedziałem za piecem. 
Przeor podniósł oczy, westchnął i z rozczuleniem uścisnął Zamojskiego. 
— Niechże cię Bóg prowadzi, kiedy natchnął — odezwał się.– Czemuż 
Polska nie ma więcej takich synów! Zdaliby się na te czasy zwątpienia i 
obojętności! Niestety, wyście tylko wyjątkami! 
Zamojski przerwał rozczulenie i wykrzyknął: 
— Panie Piotrze, wy działa wykierujcie dobrze zawczasu, a jeśliby się za 
nami pogoń puściła, przyjmijcie ją gościnnie, nie żałujcie prochu. 
— To się rozumie — odpowiedział Czarniecki — ale wam przecie darować 
nie mogę, że mnie z sobą wziąć nie chcecie. 
— Panie Piotrze, sam widzisz, że to niepodobna. 
Mówili jeszcze, a pan Zamojski w cichości lud swój zbierał, oglądał, 
rozkazy dawał, krzątał się. Nie wiedzący o niczym szlachta patrzyli z 
podziwieniem, nie mogąc pojąć, na co się to przysposabia. 
Około południa furtą od strony wschodniej, dobrze w fosie ukrytą i 
kamieniami zawaloną, wyprowadzono naprzód sto piechoty różnego 
ochotnika do przekopu. Zamojski czekał, żeby Szwedzi obiadować siedli, 
nieco się od murów oddalili za baterie swoje. Gdyby się to stało, bo nic 
nie domyślając się, zwolniwszy ognia, który żywy, dla niedostatku 
prochu, długo utrzymywany być nie mógł, rajtary i piechota cofnęli się 
do obozu, nastąpiła zwykła chwila spoczynku. 
Zamojski, wziąwszy na siebie świętości, zstępował ku przekopowi, a tu 
na niego uzbrojony już czekał syn i pani miecznikowa. Pożegnanie ich 
krótkie, rozczulające było mocą duszy obojga. W milczeniu pocałował w 
czoło miecznik swoją Teklusię i z wesołą twarzą rzekł: 
— Bóg z wami, moja jejmość, nie traćcie serca; kogo chce, Wszechmocny 
ocali, a przede wszystkim powinność! 
— Niechże Bóg uchowa, żebym cię od niej miała odwodzić, panie 
Stefanie — odpowiedziała matrona z męską dumą odwagi. Żal mi tylko, 
że z wami niebezpieczeństwa podzielać nie mogę... A jednak, pamiętaj 
jegomość, że masz żonę, i syna... nie zapędzaj się zbytecznie. I tu jesteś 
potrzebny, i wszędzie. 
Łzy puściły się z oczu żony i matki, żegnała męża i syna, dwie 
najdroższe na ziemi istoty; w ręku trzymając krzyżyk z cząsteczką 
drzewa żywota, żegnała nią i drżała, błogosławiąc obu. 
— Nie narażajcie się zbytecznie, nie narażajcie, panie Stefanie! — mówiła 
nieco przerywanym głosem, łkając, a starając się ukryć łzy swoje. — 
Jegomość, pilnuj Stefanka, on jeszcze młody i niedoświadczony. Niechaj 
was Bóg strzeże, błogosławi, prowadzi i przyprowadza, w imię Jego 
święte! 
To mówiąc miecznikowa upadła na kolana, schylając głowę i modląc się. 
Zamojski w milczeniu przestąpił furtę, a przeor błogosławił imieniem 
Boga Abrahama i Jakuba. 
O, trzeba było widzieć ten obrazek prostej a wielkiej piękności, te 
modlitwy i męstwo niewiasty, twarz jasną a rozrzewnioną przeora, 
poważne lice miecznikowej, zapałem wrące oczy Stefanka, czoło 
bohaterskiego wodza i łzawe wejrzenie poczciwej kobiety, co wszystko 
najdroższe ofiarowała Bogu, nie śmiejąc cofnąć swej ofiary jednym 
głośniejszem westchnieniem; trzeba było widzieć obrazek ten, ciasną 
ramą maleńkiej furty zamknięty, przed okiem widzów skryty, by pojąć 
jego uroczystą powagę. 
Pan Czarniecki stał na uboczu i powtarzał wpół gniewnie, wpół 
radośnie: 
— Po dniu! Po dniu! Podszedł mnie niegodziwiec, ale oddam za swoje, 
zobaczymy! 
Łatwo wyobrazić sobie można, z jakim niepokojem wszyscy od furty 
wstąpili na mury. 
Najmężniejszy z obrońców Częstochowy szedł mierzyć się z tysiąc razy 
silniejszym nieprzyjacielem, w jego paszczę się rzucając z bohaterską 
odwagą. Przeor, miecznikowa, wszystka szlachta wyjściu przytomna 
skoczyli na blanki, patrzeć i modlić się na ich intencję. W kościele Pod 
Twoją obronę przed ołtarzem śpiewano. Czarniecki już działa ustawił, 
puszkarzy napędzał, nabijał, celował i poglądał okiem pełnym zazdrości i 
chciwego męstwa. 
Pędem lecąca ukazała się garść Polaków na drodze; droga była pusta, w 
cichości wystąpili niepostrzeżeni pod samą baterię nieprzyjacielską, która 
milczała; Zamojski szedł na przedzie, syn obok niego. Gdy już byli 
blisko dział, pani miecznikowa, nie mogąc znieść tego widoku, prosiła, 
by ją odprowadzono do kaplicy:.. Przeor nie schodził z murów. 
Zamojski, dobywszy się z przekopu, co sił w ludziach było 
poskoczywszy na baterię węgła północno-wschodniego, przypadł do niej, 
nim Szwedzi leżący za szańcem zobaczyli go, i zleciał im na kark jak 
piorun. Nagle krzyk dał się słyszeć aż u murów, bo już piechota 
jasnogórska rąbała i siekła, a część jej zaraz, pod wodzą miecznika, 
oddzieliła się na olkuszan u miny robiących. Młody Zamojski stał przy 
baterii, którą naprędce zagważdżano, odrąbując się Szwedom w 
niewielkiej garści tu pozostałym. Ale już i w obozie dalszym postrzeżono 
zamieszanie, posłyszano strzały, ruszyli się zewsząd Szwedzi. 
Tymczasem, gdy syn działa gwoździ, miecznik do miny doskakuje; 
biedni ludziska na kolana padli zobaczywszy go. 
— Myśmy zmuszeni, my katolicy! — zawołali. 
— Szwedów tylko bić! — krzyczał do swoich Zamojski. — Ci są niewinni, 
to nasi! Do domu uciekajcie! — rzekł do górników. — Nie pomagajcie 
przeciwko swoim! 
Kilku warty szwedzkiej, co tu stała, zaraz przybito, a miecznik, 
rozpędziwszy olkuszan, szybko zawrócił się do baterii, przy której syna 
zostawił; a tu już wrzask i krzyk, i wrzawa w obozie ogromna, widać 
oddział od miasteczka Częstochowy siadający na koń, trąby grają 
wściekle; czas zawracać. 
Nim się tam pogoń wybrała, bo koni posiodłanych nie było, miecznik 
całym swoim oddziałem odepchnął Szwedów od ich szańca i pogonił za 
nimi z odwagą zuchwałą drogą ku obozowi od miasteczka do wsi 
wiodącą. Był to zapęd niebezpieczny, ale się też wkrótce opamiętał 
Zamojski, bo i jazda ukazywała się w dali; zawołał do odwrotu swoich i 
spojrzawszy na nich (jednego mu tylko brakło), poprowadził nazad. 
Żywo potrzeba było śpieszyć ku przekopom; jazda goniła cwałem, ale 
gdy się Szwedzi zbliżyli na strzał działowy, Czarniecki kazał dać ognia w 
ten kłębek i musieli się zatrzymać, bo szyk się zmieszał i kilku z koni 
spadło. Żołnierze zaczęli po swojemu wołać: — Czary! Czary! — a rajtary, 
nie myśląc już gonić Zamojskiego, kręcili się jak opętani pod strzałami 
twierdzy. 
Wycieczka była widocznie ocalona. Przeor Bogu dzięki składał; po 
chwili wszyscy żołnierze w przekopie się skryli. 
Szwedzi w początku nie mogli się opamiętać ani pojąć, co się stało, ani 
zrozumieć tego zuchwalstwa ze strony oblężonych.
Miller był u stołu, gdy mu tę wieść przyniósł zraniony 
puszkarz.Obaczywszy go w namiocie, rzucił nóż jenerał, zerwał się i, 
jakby się czegoś już spodziewał, zawołał: 
— Znowu coś! Co to jest? 
— Załoga klasztorna wypadła na baterię, pocięto nas, zagwożdżono działa, 
ubito ludzi kilkunastu i rozpędzono górników od miny. 
Wszyscy osłupieli. 
— W biały dzień! Wśród nas! Wpadli! To być nie może! Poszaleliście! — 
krzyknął Miller, osowiałym wzrokiem wiodąc dokoła. 
Wszyscy ruszyli się od stołu, i kto żyw dopadł konia. Miller kazał go 
sobie podać także i cwałem na miejsce wycieczki popędził. Tu tyko ślady 
pozostały zwycięskiego przejścia miecznika. Dwa wielkie działa 
zagwożdżone były na nic, mnóstwo broni stojącej w kozłach, ile 
dźwignąć mogli, zabrali; trupy pobitych leżały, niektóre jeszcze z 
łyżkami w garści, inni z połamanymi szpadami. U miny straż wszystka 
pobita, olkuszan ani śladu. 
Millerowi jakby mowę odjęło: jeździł, patrzał, oczom nie wierzył, 
powracał nazad, jechał znowu, nareszcie, milczący, skierował się ku 
swemu namiotowi. 
Namiot wodza stał przykryty nieco pagórkiem, ale nie opodal od 
twierdzy; w wycieczce swej Zamojski dokładniejsze o jego położeniu 
powziął wyobrażenie i zaledwie hełm zdjął z uznojonej skroni, pobiegł 
zaraz do Czarnieckiego. 
— Panie Piotrze — rzekł — widzicie ten spadek pagórka? 
— A co? Widzę... — odparł Czarniecki. 
— Tam powiewa chorągiew i stoi namiot Millera; dobrze by spróbować 
dać mu dobry wieczór... 
— Masz, mieczniku, rację. 
Zawołali puszkarzy, meta trochę była daleka. Tymczasem jenerał wracał 
gniewny do namiotu, gdy się to działo na murach; nagle jakiś szał go 
porwał, kazał zebrać pułkowników, zmusił się do śmiechu i wesela, 
ponalewał becherki i zawołał: 
— Na zgubę śmiałków? To dzieciństwo! Zobaczymy, jak skończą! Prochy 
i broń nową Wittemberg nam posyła, lada dzień mi nadejdą; weźmiemy 
się do nich inaczej. Czary — nie czary, damy im radę przecie. Za zdrowie 
Karola? Na zgubę Jana! Piję wiwat zdobycia Częstochowy! 
Wszyscy podnieśli kielichy do góry, wiwat rozległ się hałaśnie; gdy 
wtem wystrzał działowy, jakby mu odpowiadał, zagrzmiał, i cały namiot 
pochylił się i padł na zebrane towarzystwo. Kula klasztorna, dobrze 
wykierowana, uderzyła w róg jego. 
Przestrach był ogromny, ucieczka pierzchliwa i bezładna; rzucono 
kielichy, przeskakiwano ławy, i wszyscy pod wodzą Millera pobiegli ku 
miasteczku tak zwinnie i chyżo, jakby im lat odjęto. a sił dodano. 
Miller, obłąkany, klął straszliwie. 
Zbrożek i Komorowski, którzy tam byli, choć się także ulękli, śmiali się 
w duszy ze strachu Szwedów i pośpiesznej ich ucieczki... Nie opamiętała 
się starszyzna aż o paręset kroków od namiotów. 
Jenerał, zbladły, rozjątrzony, milczał, zaciąwszy sine usta. 
Jakie wrażenie na wojsku uczyniły te wypadki, nie potrzebujemy 
opisywać; żołnierz, znużony leżeniem pod twierdzą, myślą jakiejś potęgi 
nadludzkiej przygnieciony, zwątpił o sobie i narzekał. Zdrętwieni i 
zrozpaczeni Szwedzi poglądali na trupa, którego miecznik położył, i 
zdawali się mówić do siebie oczyma: 
— Taki los nas wszystkich! 
Starszyzna, której najwięcej ginęło, bo chcąc dać przykład, najśmielej się 
posuwała, sama już nie mogąc pojąć klęsk swoich, traciła ochotę i 
odwagę. Wszyscy wyglądali, rychło im pozwolą się cofnąć, nie tając, jak 
tego pragnęli. 
Zdawało się bowiem niepodobieństwem zdobyć Częstochowę, której 
niepojęte, niewidzialne broniły zastępy. Pod namiotami Finów, dzieci 
chmurnej północy, o niczym nie mówiono, tylko o czarach mnichów, 
które dziwne przybierały postacie w oczach zlęknionego żołdaka. Siłą 
prawie pędzić ich było potrzeba pod mury; a po dzisiejszych wypadkach 
taki opór pokazał się w wojsku, tak głośno szemrać poczęto o daremnych 
stratach, że Miller dalsze kroki zaczepne do dwóch dni zawiesił. 
Przyczyną tego był także w części niedostatek prochów. Wielkie działa, 
które przyszły bez zapasów, wprędce wyczerpały amunicję Millera; 
potrzeba było oszczędzać, póki by Wittemberg nie nadesłał z Krakowa. 
Położenie Szwedów, pomimo wyższości ich sił, było przykre bardzo; 
sama mnogość żołnierza, którego użyć razem było niepodobna, stawała 
się ciężarem; wioski okoliczne z trudnością wyżywić ich mogły, zima 
doskwierała, przestrach co dzień się szerzył. 
Chodziło o to, jak się cofnąć bez wielkiego wstydu. Miller jeszcze tego 
nie przypuszczał, choć już inni wiedzieli, że na tym skończyć się musi; 
Wejhard nawet, zamknięty w swoim namiocie, gniewny, smutny, milczał 
i wzdychał, jakby go zgryzoty męczyły. 
Na ostatniej radzie książę Heski, Sadowski i Polacy głośno wynurzyli 
dowódcy, że wypadałoby się cofnąć i ustąpić, ale ofuknął ich groźnie: 
— Nie! Nie! Nie pójdziemy ze wstydem! Oczekuję prochów... Sam 
powiodę do szturmu i zdobędę ten kurnik przeklęty! Muszę go zdobyć i 
zniszczyć! 
Wszyscy zamilkli, rada się rozeszła. 
XXIV 
Dwa dni następne upłynęły spokojnie; Szwedom dowódcy dawali folgę, 
dla wzmocnienia ich spoczynkiem do nowych trudów; klasztor gotował 
się do obrony. Przerażona tylko szlachta, którą nowe nawet powodzenie 
oręża natchnąć duchem męstwa nie mogło, szerzyła między sobą marne 
baśnie, to minami grożąc, to w samym Szweda milczeniu i spokoju 
widząc powody do obawy i oznakę nowych przygotowań. 
Przeor postanowił nic nie widzieć i nie słyszeć; wyraźna opieka Boża nad 
miejscem świętym napełniała go otuchą i nadzieją; wreszcie prosty 
rozsądek wskazywał, że Szwedzi zbyt grożą, by istotnie straszni być 
mogli, a zima odpędzić ich musi. Spodziewał się Kordecki odstąpienia 
ich rychłego i spokojnie na nie czekał. 
Wieczorem poprzedniego dnia po wycieczce (był to 21 grudnia) stara 
żebraczka, która od dni kilku nie ukazywała się w klasztorze, zastukała 
znowu do bramy i, wpuszczona, pośpieszyła do przeora, który stał 
niedaleko z zakonnikami, naradzając się o podziale żywności, której już 
poczynało braknąc'. 
— Ojcze dobrodzieju — odezwała się, biorąc go za połę płaszcza — każcie 
śledzić panią Płazinę; ona w konszachtach z Krzysztoporskim, ona 
pewnie wie, co się z tą dzieciną stało. 
— Niech no, niech no, moja stara; teraz mamy cięższego coś na głowie — 
rzekł przeor. — Jeśli tylko odkradziona a schowana, odkryjemy to 
biedactwo, ale dziś ciężko o tym myśleć. 
— Ale to biedactwo cierpi! — zawołała Konstancja. 
— Na panią Płazinę tylko porozumienie, dowodów nie ma; wiecie, że 
szlachta, i tak nieochotna, woła na nas o pomstę do nieba, że się nie 
poddajemy; trudno tak na oślep szukając, do reszty ją drażnić... Da Bóg, 
że się to wszystko skończy, a rozjeżdżać się zaczną, dopilnujemy, żeby 
jej nie uwieźli. 
Konstancja nie śmiała nic odpowiedzieć, pokiwała głową, pocałowała 
suknię księdza przeora i odeszła wprost do Krzysztoporskiego; tu siadła 
na schodkach i zabierała się mu dokuczać, ale ledwie usłyszał jej: „Dobry 
wieczór, panie Mikołaju!” — natychmiast się ukrył. 
Stara uśmiechnęła się. 
— Uciekł tchórz! — szepnęła i poszła. 
W dziedzińcach nie było kątka, którego by pod jakimś pozorem nie 
zwiedziła; stała u okien Płazinej; podsłuchiwała rozmów, wreszcie, pod 
pozorem jałmużny, poszła do Zamojskich. 
A wtem i miecznik nadszedł. Stara, jak go zobaczyła, żywo się chciała 
usunąć, ale pan Zamojski, spostrzegłszy ją, zawołał: 
— A! To ty, moja starucho! Dobrze, żeś przyszła; dawno się gotuję na 
jałmużnę dla ciebie, boś wierna i uczciwa sługa Matki Boskiej; wiele ci 
za kule winniśmy, a odważna, że niejeden wąsacz pozazdrościć ci może. 
Poczekajże... 
— Dziękuję, panie mieczniku, dziękuję! Jam na jałmużnę nie łasa, strawę 
mi tu każą dawać, kawał chleba, to jeszcze, a gorsz mi na co? Łachman 
siaki taki grzebiet okrywa, nie głodnam, po cóż darmo nosić i chować 
pieniądze? Dajcie biedniejszym, tym, co sami nie wiedzą, na co gorsza 
pragną, a mnie na co? 
I rozśmiała się po dawnemu, dziko i niby wesoło... 
— Sługa Matki Boskiej, sługa Matki Boskiej... albo to ja od królów i 
panów nie bogatsza u takiej Pani? Na co mnie grosz, kiedym pod Jej 
opieką? Już posagu nie zbiorę i za mąż nie myślę, chybaby się coś 
osobliwego trafiło, chan tatarski albo królewicz chiński — a tak za tę 
hołotę senatorów i hetmanów, co się o mnie starają, pożal się Boże 
służbę opuszczać. 
Miecznik się uśmiechnął. 
— Coś ty za jedna? — spytał. 
— Zachcieliście? — odpowiedziała, szał już udając. — Jakem się rodziła, nie 
pamiętam; młodości chciałabym zapomnieć, a mówić o niej nie warto; 
starszy wiek zszedł, jak z bicza trzasł; a na kościane lata takiem sobie 
dobre miejsce dostała u progu kościoła, że już lepszego nie chcę, chyba 
na cmentarzu... 
I rozśmiała się znowu. 
— Nigdzie nie masz znajomych, krewnych, co by cię przygarnęli? 
— A na co mnie oni? Alboż to mi źle, myślicie? Krewni nie przyznają się 
do żebraczki, bo w węzełku pusto; na łasce żyć, to wolę na Bożej niż na 
ludzkiej; do końca, zdaje mi się, niedaleko, u mojej Pani służba dobra, 
widzicie, żem wesoła i raźna... 
To mówiąc, jakby naumyślnie, wzięła się pod boki, podgarnęła nieco 
sieraka i podskakując zaczęła śpiewać: 
Jestem sobie Małgorzata, 
Wiem, co marchew, co sałata; 
Jestem sobie wielka pani, 
Któż mym dobrom co przygani? 
Mam ja sadek, mam i dworek, 
Mam ja łączkę, mam i borek. 
Jestem sobie gospodyni, 
Pełno u mnie dusiów w skrzyni... 
XXV 
Dwa dni nieprzerwanej ciszy długimi się wydały oblężonym; wśród 
nieuchronnego niebezpieczeństwa straszniejszym może nad nie jest 
niepewność i oczekiwanie. Co chwila zdawało się bojaźliwym, że w 
powietrze wylecą; inni obawiali się, żeby ich nie poddał spisek jaki, 
szturm niespodziany lub opanowanie bramy. 
Przeor i starsi miarkowali dobrze, że rozejm ten był oczekiwaniem na coś 
braknącego Szwedom, radzi go byli zerwać, a nie śmieli, bo i na swoje 
zapasy prochu, saletry, siarki i kul oglądać się musieli. Tymczasem 
codziennie ubywało żywności, a zapas jej nie był zbyt wielki; szczęściem 
adwent, przy pobożnych zwyczajach ojców naszych, zwykłych 
obchodzić się małym pokarmem, przygotowując się do uroczystego 
obchodu przyjście Zbawiciela, nawet niedostatek łatwiejszym do 
zniesienia czynił. 
Stół zakonników i porcje oblężonych były coraz mniejsze; trochę suchej 
ryby, chleba czarnego, oleju, warzywa, czasem szklanka miodu lub piwa, 
cały składały posiłek. Nikt się na to nie uskarżał; przeor tylko zaglądał do 
składów i śpiżarni, błogosławiąc a rachując, na ile to, co Bóg dał, 
wystarczyć może. Wiara tego człowieka była tak wielka, iż nie wątpił o 
rozmnożeniu cudownym chleba i ryby, jak gdy lud karmił Chrystus na 
puszczy. Nie frasował się zbytnio, jakby przeczuciem wiedziała dusza 
jego prorocza, że Bóg nie dopuści ostatniej z klęsk — głodu. 
Nic go zachwiać, nic zachmurzyć i przerazić nie mogło, odpychał 
zwątpienie od siebie i od drugich jednymi zawsze wielkimi słowy: Wiary 
i zgody! I tak był pewien ocalenia, jakby oczyma swymi oglądał je 
wprzód, niż się spełniło. Nikt w tym względzie nie dorównywał jemu. 
Wszyscy mieli chwile zwątpienia, boleści, wszyscy mieli godziny 
słabości, on jeden od nich był wolen, a jeśli go dotknęły, to wnet gorącą 
modlitwą i pokorą odpędzał grzeszne strachy i korzył się u krzyża, który 
nań zlewał pociechę i męstwo. Przyciśnięty, ratował się pieśnią do Ducha 
Świętego, a nim ją ukończył, zbroja okrywała piersi, pogoda wyjaśniała 
czoło. 
Tego bohaterskiego stanu duszy jego nic zmienić nie potrafiło, czas 
nawet, który kruszy ludzkie postanowienia rdzą niepowodzeń 
powolnych, czas zdawał się go zbroić i wzmacniać. Więcej czuł obawy w 
początkach samych; dziś, tyle przetrwawszy, już o niczym nie wątpił, 
czuł cud i wierzył weń. 
Ale obok niego, oprócz dwóch wodzów nieustraszonych także, 
rozgrzanych walką, prócz garstki wiernych, reszta co dzień traciła siły, co 
dzień potrzebowała wlania ducha nowego. Nawet księża, przy 
codziennym bezpośrednim wpływie Kordeckiego, wytrwać z nim nie 
mogli; wsparci na chwilę, upadali, wstydzili się, podnosili i na wiarę 
zdobyć się nie umieli. Nieustannej tu potrzeba było pilności, czuwania, 
by nie dać się nigdy zmóc tym panicznym strachom, ciągle je przerywać i 
gasić. Przeor pracował w pocie czoła, w bólu serca walcząc ze słabością 
ludzką. I nie rozjątrzało go to ani gniewało, bo serce jego nie znało 
gniewu nigdy, litość w nim zastępowała to uczucie; okazywał surowość, 
gdy jej było potrzeba, ale nie czuł niechęci, znużenia, niecierpliwości. 
Praca była bez końca. Z jednej strony potrzeba było nieustannej odwagi, 
z drugiej cierpliwości nieustannej. 
Takie było wielkie dzieło Kordeckiego. 
Trzeci dzień miał się ku wieczorowi; przeor był w swojej celi na 
rozmyślaniu, gdy pierzchliwa szlachta wpadła, oznajmując mu przybyłe z 
Krakowa posiłki szwedzkie. 
— Ojcze przeorze, zginęliśmy! — zawołali, cisnąc się tłumnie. — Wozy idą 
z Krakowa, prochy, broń, posiłki dla Szwedów! 
— Cóż tedy, dzieci moje? — spytał łagodnie. — A nie widzieliście, czy idzie 
tam im w pomóc hufiec aniołów, zastęp cherubinów, potęga Maryi, jak 
nam?... 
Szlachta zastygła na tym zapytaniu. 
— Ludzkie to siły — kończył przeor — a mieliście czas przekonać się, że 
tych się nie obawiamy. 
Słowa Kordeckiego padły grochem o ścianę; nie ma uczucia, co by się 
łatwiej rozbudzało, zaraźliwszym było i żywiej się rozszerzało nad 
strach; jest to płomień, co w jednej chwili obejmuje, czego dotknie — 
żelaźni tylko i kamienni opierają mu się ludzie. 
Szlachta, gdy przeor wyszedł, poczęła biec za nim, chwytać go za ręce, 
za poły i powtarzać: 
— Ojcze przeorze, zginęliśmy! Zginęliśmy! . 
Na próżno Kordecki cieszył ich, uspokajał, upewniał — nie było sposobu; 
dopiero gdy wyszli na podwórze, a Zamojski to oblężenie zobaczył, 
huknął na tchórzów surowo — i umilkli. 
Drogą od Krakowa, od Olsztyna szły istotnie długim szeregiem wozy, 
ładowne, jak sądzono, z prochami i bronią. Czarniecki pierwszy je zoczył 
i gotował się, gdyż droga przesuwała się na wystrzał działowy, przyjąć je 
ogniem i zniszczyć choć w części; ale nim wozy doszły do miejsca, gdzie 
kule dosięgnąć ich mogły, zrobiło się tak ciemno, że musiano myśli tej 
zaniechać. 
Przeor stał długo na murze, spokojnie się temu przyglądając, gdy gęstym 
już zmrokiem postrzeżono pod mur podkradającego się żołdaka: poznano 
pana Jacka Brzuchańskiego. Poczciwy mieszczanin, pomimo że już raz 
wpadł był w ręce Szwedów i ledwie się z nich wywikłać potrafił, 
przyniósł w woreczku trochę ryby, a na strzałę włożywszy list jakiś, 
wystrzelił nią pod nogi przeora. Ten łuk go zgubił. 
Szwedzi, którzy łuków nie mieli, poznali po nim szpiega i rzucili się 
nań, nim miał czas, łuk złamawszy i opodal cisnąwszy, uciec. Znowu 
więc schwycony został, a Kordecki tak się tym zgryzł i przeraził, że 
długo po list u nóg leżący nie sięgnął... 
— Niechże go Matka Boska broni! — zawołał. — Bo wierne i poczciwe 
człeczysko poświęcał się i poświęca dla nas... ale biada mu, jeśli go 
zawiodą do jenerała! 
— Każemy hakiem zdjąć rybę, którą nad fosą położył — rzekł Zamojski — 
dobre i to, a co za niego, można wcześnie Requiem odśpiewać. 
— Nie! Nie mówcie tego! — z pewną mocą i przekonaniem odparł 
Kordecki . — Odkupim go, jeśli potrzeba; klasztor nie opuści sług swoich, 
Szwed da się ułagodzić pieniędzmi; będzie wolał trochę srebra nad jedno 
życie, a Matka Boska ma go dość na okup sług swoich. 
List rzucony przez Brzuchańskiego niepomyślne zawierał wieści: 
oznajmywał, że Szwedzi, przybyciem prochów wzmocnieni (wiedzieli o 
nich od rana), gotują się na nową napaść, że straszne przygotowania robią 
się w obozie, że ze wsi i miasteczek okolicznych ściągają drabiny, budują 
machiny, gotują belki zębate, mnóstwo kul, granatów i pocisków 
smolnych przysposabiają. 
Zaledwie list ten półgłosem odczytany został, a już cała twierdza 
wiedziała o nim, choć go się starano utaić; ktoś podsłuchał radzących, dał 
znać zakonnikom, obudził szlachtę i tak niespokojną, i zawieruszył 
klasztorem. Ledwie przeor, zostawiwszy na murze dowódców, 
czyniących przygotowania na wszelki przypadek, przestąpił próg celi, 
wtoczyli się za nim zakonnicy i szlachta po krótkiej, wrzawliwej naradzie 
w refektarzu. Przeor wiedział zawczasu, z czym idą, cierpliwie wysłuchał 
racji, powtarzanych wielokrotnie, ale kilka tylko słów odpowiedział na 
nie: 
— Odpowiedź dawna służy i na dziś — rzekł. — Próżne nalegania wasze, 
twierdzy nie poddam; jeśli wy uparci w bojaźni, ja stały jestem w ufności 
Boga. 
Przerwał, wysunąwszy się, ksiądz Błeszyński: 
— Ale, czyż przystoi nam, zakonnym ludziom, co się świata wyrzekli, 
przelewać krew i walczyć? Wszak wkrótce i żywności zabraknie, nie 
lepiejże wcześniej?... 
— Ojcze Matjaszu — zawołał Kordecki — czy przysięgaliście na 
posłuszeństwo? 
— Pamiętam je i gotowym na nie — odpowiedział z pokorą zakonnik. 
— Zostawcież troski, staranie i odpowiedzialność na moim sumieniu, a 
róbcie, co władzą moją polecam. 
Zakonnicy usunęli się, szlachta nalegała jeszcze. 
— Co do was, panowie — rzekł Kordecki — daremne są i prośby, i groźby, 
a choćby i krzyki. Będę się modlił do Ducha Świętego, aby was 
męstwem natchnął, a com postanowił, to uczynię. 
Na próżno nastawali; przeor był nieporuszony i jakby nie słyszał nic, 
począł swoje papiery przerzucać na stole i zajmować się czymś innym. 
Widząc, że próżno nacierają, szemrząc, ustąpili nareszcie. 
Zwołano braciszka Pawła. 
— Bracie mój — rzekł przeor, gdy tylko wszedł. — Gdzieś tam około 
murów, blisko zapewne furty, leżeć musi na mrozie, swoim obyczajem, 
Konstancja; zawołajcie ją tutaj, muszę jej użyć za posła, kogo innego 
obawiałbym się narazić i dać w ręce Szwedowi, babie dadzą pokój. 
— A ona tu jest w klasztorze — rzekł brat Paweł. 
— Przyślijcież mi ją do refektarza, ja tam idę. 
Pośpieszył przeor i już zastał wspartą na kiju staruszkę pode drzwiami. 
— Całuję stopki księdza przeora! — odezwała się z ukłonem. — Cóż to za 
szczęście, że sługi Matki Boskiej zapotrzebowano? 
— Żebyś tylko miała rozum, wielką byś mi mogła uczynić przysługę; ale 
naprzód powiedz mi: nie boisz się pójść do obozu szwedzkiego? 
— Ja? — zaśmiała się stara. — A zapytaj jegomość, ile tam razy byłam. 
— No, tym lepiej. Złapali mi już drugi raz Brzuchańskiego. I malarz 
dobry, i człowiek poczciwy. Powiedzcie mu, by za siebie okup ofiarował, 
ja pieniędzy dostarczę. Ale żywo, stara, by go czasem naprędce nie 
obwiesili. 
— Duchem się sprawię! Duchem, ojcze, zobaczycie — rzekła i ruszyła się. 
— Do rozmowy użyjesz którego z kwarcianych — dodał ksiądz Kordecki. 
— Po co? — spytała stara. 
— A jakże się z nimi rozmówisz? 
— Toć tam między nimi Niemców siła, a ja po niemiecku szwargoczę... 
Zdziwili się księża tej niespodzianej umiejętności, ale już poseł był 
daleko. 
Na tę podróż musiała Konstancja przybrać swoją dawną wesołość 
obłąkania, uśmiech i żarty. Szła, kłaniając się żołnierzom w prawo i w 
lewo; ci, nie wiedząc, co znaczy to zjawisko, zważywszy jej łachmany i 
szał, puszczali dalej bez przeszkody. 
Tak minąwszy trupy, leżące znów wkoło twierdzy, potem świeże usypy 
ziemi i pogasłe ogniska, namioty i wozy, dopchała się z wielką biedą w 
stronę, w której się spodziewała znaleźć pana Jacka. 
Jakieś przeczucie wiodło ją do miejsca, gdzie biedny mieszczanin, 
jeszcze po szwedzku ubrany, stał przed starszyzną, co go już naprędce 
sądziła. 
Nieco opodal kilku czeladzi obozowej stawiło już jednoramienną 
szubienicę, zbitą naprędce z dwu kolców; Brzuchański blady był i niemy 
prawie, choć w istocie obawiał się nie tak śmierci, jak że go nagle 
pochwycić miała bez przygotowania i spowiedzi, i do kwarcianych kilku, 
co tam z ciekawości przybyli, odezwał się półgłosem, prosząc o księdza. 
Obok sędziów prawie kilku oprawców Szwedów sposobiło rózgi, żar i 
kleszcze, łatwo odgadnąć, na co; chciano mękami wydobyć z niego 
tajemnicę, dla której się, jak sądzono, narażał. Pan Jacek, ochłonąwszy z 
pierwszego przestrachu, widząc, że już nic nie ma do stracenia, nastawił 
się mężnie. 
— Jak mam umierać — rzekł — to przynajmniej poczciwie i odważnie; choć 
pędzel nie szabla, ale ręka od niego drżeć się nie uczy. 
Zapytano go, po co chodził? Odparł śmiało, że chciał dać znać 
klasztorowi o przybyciu prochów i przygotowaniach Szwedów. 
— To zdrada — rzekł oficer. 
— Niekoniecznie i zdrada — odpowiedział Jacek — zakonnicy ojcowie nasi, 
dobrodzieje. Matka Boska, matka nasza; gdybym tego nie zrobił, to bym 
zdradził... 
— Z czymże chodziłeś? 
— Z niczym więcej. 
— To być nie może: mów, czekają cię męki. 
Brzuchański spojrzał na przygotowania, ruszył ramionami i zamilkł. 
Przystąpili oprawcy, nie zmarszczył się, obnażono mu plecy, poczęli 
chłostać; on płakał i modlił się, ale cóż więcej mógł powiedzieć nad to, 
co było? 
Już go miano piec, gdy kwarciani zaczęli za nim prosić i Szwed nadbiegł, 
co to go Brzuchański tak poił, wstawiając się także za nim i za sobą. 
— Wiecie — odpowiedział oficer — że już skazany na śmierć. 
Wtem właśnie Konstancja zbliżyła się do mieszczanina, ściskając go i 
całując. Uląkł się zrazu, bo jej nie poznał, ale wśród nie bronionych 
uścisków szepnęła mu, żeby zaofiarował okup za siebie, a przeor zapłaci 
za niego. 
Z drugiej strony sami Szwedzi i kwarciani zaczęli nalegać, żeby go 
więcej nie męczyć, i stanęło na tym, żeby wieść pod szubienicę. 
— Panie, panie! — odezwał się Brzuchański, stojąc, gdy go już czepiano 
pętlą. — Ja się okupię; pozwólcie mi, dam, co mam, a okupię się. 
Szwedzi, jak to byli ludzie łakomi, zastanowili się, nikt tego nie 
przewidział; posłali do jenerała, a w chwilę nadbiegł goniec, żeby go 
prowadzić przed Millera. 
Dowódca czekał na niego przed namiotem, a wbita przed nim latarnia na 
słupie oświetlała tę scenę nocną. Brzuchański szedł ze stryczkiem na 
szyi, to struchlały ze strachu, to chwilami śmiały aż do zuchwalstwa. 
Było to w jego charakterze, że miał chwile odwagi nadzwyczajnej i 
bojaźni dziecinnej, taka to była natura... W ostatniej godzinie okazał się, 
jakim był zawsze. 
— Co ty za jeden? — spytał groźnie Miller. 
— Mieszczanin, malarz biedny — odpowiedział trzęsąc się. 
— Zdrajca — zawołał jenerał. 
— Nie, jenerale — odparł śmiało — służyłem paulinom, bom im służyć 
powinien. 
— Wnieneś był służyć swemu królowi, nie im. 
— Albo to mój król? — spytał Jacek. 
Miller z pięścią się porwał i „wieszać!” zawołał. 
— Panie jenerale, ja się okupię — rzekł mieszczanin. 
— Cóż mi dasz? Chyba talara, bo twoje kiepskie życie więcej nie warte. 
— Sto talarów, jenerale. 
Miller pomyślał trochę. 
— Żebyś broił znowu? Nie, powiesić łajdaka! 
— Sto pięćdziesiąt! — odezwał się śmielej, widząc wahanie, Brzuchański. 
— .Dawaj dwieście i niech cię diabli wezmą! — krzyknął Szwed. — A nie, 
to na szubienicę. 
— Kiedy nie mam — odezwał się malarz — wola wasza. 
— No! Dajesz dwieście? 
— Nie. 
— Nie dasz? 
— Nie mogę. 
— Gdzie talary? 
— Złożone w klasztorze. 
— Aha! To nie w domu? 
— Ba! — odpowiedział naiwnie mieszczanin: — Jakby tu były, to byście je 
dawno wytrzęśli. 
Miller bezwstydnie się rozśmiał. 
— Każcie mnie odprowadzić do bramy klasztornej, a tam zapłacą z moich 
pieniędzy. 
— Bestia! Niegłupi — rzekł Szwed. — To szczęście twoje, że o ciebie i 
podobnych tobie nie dbam; idź do klasztoru i powiedz, niech tam na mnie 
czekają, wkrótce mnie mieć będą. 
Brzuchański chciał zaraz z szyi zrzucić stryczek. 
— Nie! — krzyknął jenarał. — Wieść go tak cały obóz ze stryczkiem, a 
zedrzeć mu suknie szwedzkiego żołnierza, których nosić niewart, i nago 
prowadzić. 
Jak rozkazano, spełniono; Konstancja pobiegła przodem przed nim z 
radosnymi poskokami, i mim powolnie wleczony mieszczanin dowlókł 
się do furty, już tam na niego wysłanych półtorasta talarów czekało. 
Szwedzi oddali biedaka ze stryczkiem. 
Brat Paweł osłonił go zaraz kapotą czyjąś, i Jacek, jak stał, nie zdejmując 
z szyi sznura, poszedł do kaplicy Najświętszej Panny, aby tu, jak 
więźniowie kajdany, jak kalecy kule, złożyć u podnóżka Bogarodzicy 
stryczek, co go miał życia pozbawić; pomodlił się, zapłakał, i wzięty 
natychmiast do klasztoru, otoczony został ciekawymi. 
Przyniósł on tu szczegółowe wieści o przygotowaniach szwedzkich, a 
zarazem chodzące też posłuchy o wielkiej sile tatarskiej, idącej w pomoc 
Janowi Kazimierzowi, który przeciwko tej dziczy wyciągnąć miał już na 
spotkanie i znajdować się w Żywcu. Nadzieja odsieczy nieco pokrzepiła 
oblężonych, choć powszechnie nic dobrego sobie nie rokowali; ale przeor 
ani dał sobie mówić o kapitulacji, trzeba się było godzić z jego wolą 
niezłomną. 
Nazajutrz sprawdziły się poniekąd przepowiednie szturmu; Szwed ze 
wszystkich baterii razem począł dawać ognia, nie czyniąc jednak wielkiej 
szkody: ręce mu marzły. Załoga stała na murach, gotowa szturm 
odpierać, ale szturm był niepodobieństwem, bo ani działami wyłomu 
zrobić, ani miny podsadzić, ani przekopu zarzucić nie mogli, a 
zniechęcenie szwedzkiego żołnierza nawet dla oblężonych było już 
widoczne. 
Około południa trębacz podał do klasztoru list jenerała, znowu silnie 
nalegający o poddanie. Pismo to zawierało argumenta w tym rodzaju: 
„Chociażeśmy — pisał jenerał — imieniem, rozkazem i władzą 
Najjaśniejszego i Najpotężniejszego Króla Szwedzkiego, Pana naszego 
Najmiłościwszego, i naszym to łagodniejszym, to surowszym staraniem, 
które, sądziliśmy, powinno było u was zasłużyć na uwagę i 
zastanowienie, pracowali, aby was skłonić do poddania, przecież i Króla, 
i nasze uporem prawdziwym zawiedliście nadzieje i dotąd tylko igraliście 
sobie, udając powtarzaną układów z nami ochotę — a jednak jeszcze raz 
spróbować ich z wami postanowiłem. Gdy królewskim stałym jest 
postanowieniem, aby twierdza zdobytą była, na co, jak widzicie, pracę 
nieustanną łożymy i miny nasze jużeśmy pod mur zbliżyli, a zarazem 
sprowadziliśmy inne ogniowe wojenne machiny przed dwoma dniami z 
Krakowa, dla zniszczenia, wywrócenia i zgładzenia klasztoru waszego, 
strzeżcie się więc”... itd. 
Cały list był podobny, na przemian to groźny, to upominający, to 
doradczy, wytwornie stylem wieku napisany; w ostatku protestował się 
Miller, że jeśli zburzyć będzie zmuszony Częstochowę, wina nie spadnie 
na niego. 
Do przeczytania tego listu zbiegli się wszyscy krom Zamojskiego i 
Czarnieckiego, którzy nie byli ciekawi; każdy w oczach przeora szukał 
wrażenia, jakie na nich uczyni, ale Kordecki był nieporuszony. 
Zgiełk powstał w definitorium, szlachta znowu wołała swoje: 
— Poddawajmy się, poddawajmy! 
Uśmiechem politowania wybuch ten przyjął przełożony. 
— Ludzie słabego serca i małej wiary! — zawołał. — Jakże wam ciężko 
wytrwać króciuchną życia chwilę w utrapieniu i pracy!... 
Tak! –. dodał — będziemy traktować, choćby dlatego, żebyśmy uroczyste 
dni następne w pokoju i modlitwie spędzić mogli; bądźcie spokojni, 
odpowiem jutro. 
Ostatnie wyrazy wymówił z tak gorzkim żalem, że wstyd nim przecie z 
obojętnych wycisnął. 
XXVI 
Nazajutrz, była to wigilia Bożego Narodzenia, przeor z rana usiadł 
dyktować odpowiedź, którą już w umyśle miał gotową; jak wszystkie 
jego listy, odznaczała się ona umiarkowaniem wielkim, natchnioną 
znajomością serca ludzkiego i nadzwyczajną zręcznością, gdyż w 
Kordeckim męstwo i stałość, jakich dawał dowody, nie wyłączały 
ostrości dowcipu. Bolał on nad użyciem tej broni, do której wzięcia 
zmuszały okoliczności, opierał się traktowaniu dla zwłoki tylko, ale 
Zamojski przekonywał go zawsze, że w wielu razach jest to sposób 
jedyny. 
„Wyznajemy — pisał do Millera — że jw. pan postępował z nami łaskawie 
i z wielką cierpliwością oczekiwał niejednokrotnie umowy z nami, a 
chociaż bylibyśmy winnymi, gdybyśmy się na wezwanie Króla JMości 
Szwedzkiego z klasztorem nie poddali, jednakże, gdy jw. pan 
najsprawiedliwszym naszym odmówiłeś żądaniom, zwłokę tę przypisać 
potrzeba nie zuchwałemu przeciąganiu, ale postrachowi utraty swobód 
naszych. Teraz z tąż łagodnością (Kordeeki szydził trochę) przez jw. 
pana napomnieni, przystąpilibyśmy niezwłocznie do układów, gdyby 
uroczystości Narodzenia Pańskiego nie przeszkadzały; z tej przyczyny 
racz jw. pan dozwolić nam rozejmu, prosimy najpokorniej; my zaś od 
starszych naszych otrzymawszy wiadomości (do których odwołać się za 
zezwoleniem jw. pana możemy...)”. 
— A teraz co? — spytał przytomny Zamojski, uśmiechając się — 
przyrzeczeszli waszmość poddanie? 
— O, nie! — odpowiedział przeor. –Posłuchaj tylko dalej: „co przynależeć 
będzie, uczynimy”. Że nam przynależy bronić się potem, to jasna rzecz, i 
tak też zrobimy. 
— Nie! To darmo, już Szweda nie złapiecie — przerwał Czarniecki. — Zna 
się na tym dobrze i nie wytłumaczy sobie, żebyśmy się mu poddali. 
— Spróbujemy! Kilka dni frysztu otrzymać nie zawadzi — rzekł Zamojski 
— nie byłoby też od rzeczy do Wejharda dodać list błagalny, aby się 
wstawił; im sroższy prześladowca nasz, tym go więcej ugłaskać potrzeba. 
Zatem drugi list do Wrzeszczewica. 
Zgodził się przeor i pokorną podyktował prośbę, a gdy oba pisma były 
gotowe i szło tylko o zaniesienie ich do obozu (w tym wielka była 
trudność), nikt się nie ofiarował iść z nimi do rozjątrzonego Szweda. 
— Użyjemy tego posła, co nam Brzuchańskiego uratował — rzekł 
Kordecki. — Nasza stara Konstancja swej fatygi nie odmówi... 
Posłano do bramy, ale Konstancji nie było w klasztorze, siedziała `w 
swoim barłogu w fosie, i gdy ją z murów zawołano, nierychło przybiegła, 
zdyszana i zmęczona stając u progu refektarza. 
— Co mi to ojciec rozkaże? — spytała. 
— Bieda słudze Matki Boskiej! Zaprzęgają do roboty; musicie, moja 
kochana, spenetrowawszy już raz obóz szwedzki, pójść jeszcze z listem 
do Millera i Wejharda. 
— A czemuż nie? Szwedzi mnie, nie ja się Szwedów lękam; dawajcie 
tylko karteczkę, póki się nie przypóźni i nie ściemni, żebym jeszcze i 
powrócić mogła. 
W refektarzu stół do wigilii zwyczajem staropolskim był zastawiony; na 
wąskich klasztornych stolikach leżało już trochę siana, przypominającego 
narodzenie Chrystusowe w stajence, ale nie było snopów w kątku, bo ich 
nie miał klasztor, i czarny chleb zastępował białe strucle, naśladujące 
kształty spowiniętego dziecięcia. Na cynowym talerzu leżały opłatki; 
wziął jeden z nich Kordecki i przyniósł go do rozłamania żebraczce. 
— Idź — rzekł — z Bogiem, poczciwa sługo, a przynieś nam uspokojenie. 
Schyliła się do nóg prawie przeorowi Konstancja, odłamała drobniutką 
cząstkę, pokłoniła się i szepnęła: 
— A Hanna, księże przeorze? 
— Uczynimy wszystko, co można, by ją odszukać, ręczę ci słowem 
kapłana. 
Usłyszawszy to, uradowana starucha już odchodzić miała, gdy Zamojski 
zbliżył się do niej z kawałkiem opłatka. 
— Niechże i ja się z tobą podzielę, odważna kobieto — rzekł — a daj nam 
Boże z przyszłym opłatkiem lepszych doczekać czasów i spokojniejszego 
pożywania daru Bożego. 
Drzwi się zamknęły za żebraczką, a wkrótce za ukazaniem się gwiazdy 
cała ludność klasztorna i wszyscy zaproszeni na wigilię do refektarza 
ściągać się poczęli, korzystając z chwili wolnej, bo po odebraniu 
odpowiedzi przeora spodziewano się nowych napaści. 
Smutny to był stół ów, który zwykle taka radość ożywia; pośpiesznie 
spożyto trochę biednych pokarmów, kilka ryb, podanych przez 
Brzuchańskiego, trochę polewki, resztę suchych owoców. Głębokie 
milczenie panowało w refektarzu, każdy się śpieszył ukończyć tę 
biesiadę, która się zwykle przeciąga tak długo, tak ochoczo obchodzi; bo 
na noc lękano się szturmu i wszyscy radzi byli pośpieszyć na mury lub do 
kościoła. Wieczerza ta miała jakieś podobieństwo do uczt chrześcijan 
pierwszych wieków, gdy wśród agapów1 tajemnych oglądali się 
słuchali, czy się nie rozlegnie nagle chrzęst rzymskiej zbroi i głos 
prześladowców. Nareszcie skończyła się smutna; co żyło, ruszyło na 
mury, a zakonnicy do chóru, bo zbliżał się dzień uroczysty i podwoić 
musiał modlitwy. 
Oczekując odpowiedzi z obozu szwedzkiego, niepewni rozejmu, a raczej 
pewni, iż nań Miller nie zezwoli, dowódcy i ludzie załogi chodzili po 
murach; niekiedy zakonnik przesunął się, opatrując stanowiska, i nikt oka 
nie zmrużył, gdy dzwonek oznajmił srebrnym dźwiękiem mszę pasterzy. 
W kościele już stała, starym obyczajem, kolebka Chrystusowa i żłobek, 
pasterze, Matka Boska, Józef święty i aniołowie... każdy, idąc na mszę 
pomodlił się u szopki. 
Po pierwszej mszy następowały co chwila inne, bo mnogo było księży w 
klasztorze, a każdy z nich odprawił trzy ofiary symboliczne, tak że do 
białego dnia przerwy w nabożeństwie nie było. Na murach czuwano, 
mieniając się; w obozie szwedzkim ognie gęste, ruch wielki coś 
nadzwyczajnego zapowiadać się zdały; zakonnicy nie bez przyczyny 
wnosili, że Miller, widząc ich zajętych nabożeństwem, zechce z tego 
korzystać; ale do dnia nic nie usprawiedliwiło tych domysłów. 
O świcie powróciła Konstancja, trochę dumna ze swego poselstwa, w 
dobrym humorze, z listem w ręku. 
Kordecki, wyszedłszy do przedsionka, tu się z nią spotkał. 
— No, a co tam, mój pośle? 
— Wszystko udało się ślicznie, pięknie, jak potrzeba — odpowiedziała. — 
Przyjmowali mnie z honorami, bo przez cały obóz prowadzili ze 
śmiechem i wrzawą, wołając: „Poseł z klasztoru! Poseł mnichów!” 
Nadęłam się tedy, jak mi przystało. Miałam też szczęście widzieć oblicze 
samego pana jenerała, który także do rozpuku śmiał się ze mnie, list 
przeczytał, głową kiwnął i rzucił go nic nie powiedziawszy. Wejhard, 
grzeczniejszy, odpisał. Bardzo się mnie dopytywali, co się tu u nas 
dzieje, co myślą, co robią; ale widać jakoś nie mogliśmy się zrozumieć, 
to się niewiele nauczyli ode mnie. Szwedzi się gotują do czegoś, ale kto 
ich wie, co takiego... trudno zrozumieć, zawsze jakieś licho. 
Przeor list czytał. Wejhard pisał, starając się go przekonać o swej gorącej 
dla klasztoru przyjaźni, dowodził, że się mocno wstawiał za zakonnikami 
do jenerała, że Miller, tylekroć zawiedziony, już ufać nie chce; donosił 
wreszcie, iż wymógł odłożenie szturmu przez dzień jutrzejszy, dla 
obchodu święta Bożego Narodzenia, ale pozajutro powinni się poddać 
bez zwłoki. Jeśliby zaś tego jeszcze nie uczynili, jenerał grozi im 
zniszczeniem i obróceniem w popiół klasztoru. Zaklął się w ostatku 
gorliwy przyjaciel na Boga i Matkę Jego, że nie groźbę rzuca, ale szczerą 
prawdę mówi i dalszemu nieszczęściu zapobiec nie potrafi. 
Nie troszcząc się więcej o to, co nastąpić może, Kordecki pośpieszył 
urządzić wszystko do najuroczystszego nabożeństwa, które poczęte o 
północy, skończyć się miało o południu; kościół jaśniał światłem, 
kwieciem ze szklarni dobytym, drogim naczyniem ze skarbca 
przyniesionym, i co największą jego ozdobą, ludem pobożnym. 
Gdy się to dzieje na Jasnej Górze, w obozie przygotowania potężne: 
luteranie i kalwini pomodlili się krótko i węzłowato, po swojemu, w 
skleconej naprędce szopie i poszli zaraz do baterii, do min, do pracy, bo 
ich święto czasu wojny niewiele widać obowiązywało. Sam jenerał, 
znudzony, znużony i niecierpliwy, dawał z siebie przykład: od świtu był 
na koniu, objeżdżał, zachęcał, krzepił, obiecywał łupy i obfitym 
rabunkiem chciał lud swój rozłakomić. Ale żołnierze słuchali tego z 
obojętnością zimną, niekiedy szyderską, jakby tylko brakło odwagi 
powiedzieć dowódcy: „Nie zdobędziemy twierdzy i nie dla nas te 
skarby”. 
Rozkazy się krzyżowały, przeciągano działa, ustawiano je, opasywano 
twierdzę dokoła ludem pieszym, związywano drabiny, ciosano kozły i 
tarany, kuto haki i narzędzia do szturmu służyć mogące. Z klasztoru tylko 
odzywały się dzwony, muzyka wesoła i śpiewy falami wiały aż do uszu 
Szweda; na murach zdawało się pusto. 
Ilekroć dzwon, śpiew, odgłos jaki dał się słyszeć, żołnierz szwedzki 
spoglądał z ukosa na klasztor i posępnie kiwał głową: wiara w 
nieprzełamaną siłę częstochowskich czarów tak już była wielka, że jej nic 
zachwiać nie mogło. Ludzie nie pojmujący, co może głębokie uczucie 
religijne, siłę jego zwali, jak umieli; szło wszystko wedle rozkazów, ale 
one nie dadzą serca, gdy go nie ma; brakło zapału, każdy się trzymał z 
daleka, nawet starszyzna, z której wielu wyjechało na cmentarz do 
Krzepic, już się niezbyt kwapiła naprzód. 
Pomimo przyrzeczeń Wejharda Miller, odpowiedzi nie otrzymawszy z 
klasztoru, a znając się już na tym, że mnisi tylko zwlekać pragnęli, 
rozpaczliwie rozkazał o południu ze wszystkich dział i moździerzy dawać 
ognia: była to napaść tak gwałtowna, jakby ostatni wysiłek. 
Leciały kule, bomby, karkasy; silono się klasztor zapalić, obalić kościół, 
przysypać gruzami modlących się i zniszczeniem zmusić do wołania o 
litość. Kartauny ustawione na bateriach, mniejsze działa i co było spiżu, 
zaczęły gwałtownie za danym znakiem strzelać na twierdzę. 
Miller stał na wzgórzu i patrzał, oczekując zajadle, ze wściekłością w 
oku, z zapałem na twarzy; każdy pocisk trafny rozpromieniał mu lice, ale 
ich było mało; próżny huk — gniew w nim podsycał. Wejhard opodal się 
trzymał, nie chciał już nawijać się na oczy rozjątrzonemu Szwedowi. 
Kwarciani ze swojego obozowiska wyszli także patrzeć, na czym się to 
skończy, nie kryli się z oburzeniem, jakie czuli. Niejeden, zapatrzywszy 
się na twierdzę, chwytał szablę i już chciał na kark wpaść najezdnikowi, 
ale przypomniawszy sobie położenie swoje, opuszczał rękę i z 
westchnieniem załamywał dłonie, jakby je chciał wstrzymać, by się 
daremnie nie rwały. Wysypani do jednego z szałasów i namiotów, w 
milczeniu głębokim, miotani sprzecznych uczuć mnogością, stali, 
poglądali, jęczeli, a jeden na drugiego rzucał wzrokiem dzikim, nie chcąc 
winy przypisać sobie i szukając jej w bracie. 
Ile razy wiatr dymy baterii i twierdzy rozerwał i uniósł, Miller chciwie 
spojrzał, czy się co nie pali, nie wali; ale opoka jasnogórska stała 
niewzruszona, we mgłach tylko, jakby w obłokach, uniesiona w 
powietrze. 
Była to jedna z najstraszniejszych chwil od początku oblężenia dla 
zamkniętych w twierdzy, gdyż małą garść rozdzielić musiano na 
wszystkie boki, wszędzie się bronić i czuwać. Bezsilny lud tulił się w 
podwórzach i spędzany tu i ówdzie padającymi kulami, latał ż krzykiem, 
nie wiedząc, gdzie skryć się bezpieczniej. Na dachach pękały pociski, 
trzaskały mury, waliły się ściany; kurzawa, dym, jęki, wołania, wrzaski 
najodleglejsze napełniały kąty. Wielu bojaźliwszych, w oczekiwaniu 
śmierci niechybnej, jeżeli na ziemi bez przytomności, modląc się i klnąc 
na przemiany. Przeor z krzyżem w ręku wybiegł za pierwszym 
wystrzałem i pomimo kul, które pod nogi mu prawie padały, wstąpił na 
mur, żegnając... 
Zamojski latał z miejsca na miejsce, wołając: 
— Pilnujcie dachów, pilnujcie murów, baczność, nie traćcie serca! Jeśli 
Boga kochacie, dzieci, brońmy się po męsku! 
Czarniecki stał u dział, kierując nimi, nie mówiąc ni słowa, cały oddany 
swemu zajęciu; czasem tylko mu się wyrwał wykrzyknik, gdy się udało 
trafnie odstrzelić, czasem się zmarszczył, gdy pocisk ponad głową jego 
ze świstem na klasztor leciał. Naówczas oko za nim posyłał, szukał 
szkody, jaką zrządził, ale rychło się uspokajał. Jakkolwiek strzały były 
gęste i obejmowały ze wszystkich stron twierdzę, a skierowane 
szczególniej na budowle dla zniszczenia ich, drugie ku obwodowym 
murom dla zrobienia wyłomu od strony północnej zwłaszcza, szkody nie 
okazywały się tak wielkie, jakby sądzić można. Wprawdzie na dachach 
nieustannie migały smolnymi płachtami, żagwiami i sznurami opatrzone 
kule niosące ogień, ale tu czeladź czuwała z wodą, a wielka liczba 
pocisków gasła sama w leżącym na nich śniegu. W podwórcach raz po 
raz trzaskały kule, ale ich odłamy mury tylko kaleczyły, raziły belki, 
wybijały okna; kilka czerepów padło na ludzi kupą biegających z miejsca 
na miejsce, lecz nikogo nie zabiły. Inne kule ryły się głęboko w ziemię i 
opadały bezsilne, jakby cudowna odbiła je ręka. 
Niemniej jednak przestrach był nie do opisania, i gdyby do bram dostać 
się było podobna, tchórze wybiliby się może przez nie, śpiesząc 
naprzeciw Szweda. Ale wrót dobrze strzeżono, a w izdebce u furty 
braciszek Paweł w nowej sukni, którą sobie sam uszył ze trzech 
wynoszonych habitów, i był z niej nieskończenie rad a szczęśliwy, 
siedział nad książeczką i modlił się spokojnie. Niekiedy pokiwał głową, 
gdy huczniej zagrzmiało, i wracał do swego. 
Kordecki przez cały ciąg strzelania nie zszedł na chwilę z 
niebezpiecznego stanowiska, z którego odciągali go na próżno starszyzna 
i zakonnicy. 
— Moje miejsce dziś tu — mówił. — Wy działami, ja krzyżem świętym 
wojuję. — I żegnał. — Pokażcie mi, które wam działo szkodzi najwięcej — 
odezwał się — a na nie wymierzę modlitwę. 
I powolnym krokiem, przenosząc się z miejsca na miejsce, wszędzie 
rozdzielał błogosławieństwa, 
Od północnej strony największa szwedzka kolubryna, rzucająca 
trzydziestofuntowe kule, łamała mur nieustannie, a choć go niewiele 
ujadła, już przecie znaczne były szczerby. Zmierzchało powoli, gdy tu 
nadeszli przeor z Zamojskim, spojrzeli i zasmucili się. 
— Czasu im dziś nie stanie na zrobienie wyłomu, noc nadchodzi, a jutro 
zamurujemy dziury — odezwał się pan miecznik. 
Kordecki nie odpowiedział, ukląkł, krzyż przycisnął do piersi i modlił się 
— a była to modlitwa, co cud wywołuje, co przebija niebiosa, co oko Boże 
ściąga na ziemię, natchniona, bolesna, łzawa, całą duszę podnosząca w 
swych dłoniach: nic nie widział, nie słyszał, nie czuł, przeżegnał wreszcie 
i promieniejącą wejrzał źrenicą, jakby się budził z zachwytu. 
I w tej chwili szwedzkie działo z ogromnym hukiem rozpękło się na 
kawałki:.. Puszkarze leżeli pobici, inni uciekali przepłoszeni, a zmierzch 
nagły zimowy ciemną szatą poczynał pokrywać okolicę. 
Nagle ogień ustał na wszystkich punktach jak uciął. 
Cicho... tylko w klasztorze stoją zdumieni, osmoleni, drżący od pracy, 
ochrypli od krzyku, starszyzna i żołnierze, jakby jeszcze czekali... Patrzą 
po sobie, milczą; rzekłbyś; że jeszcze niedowierzają temu nagłemu 
uspokojeniu, poglądają na obóz. Tam ruch jakiś, wrzawa, popłoch, potem 
coraz ciszej; szmery tylko głuche, tylko wozów skrzypienie i niekiedy 
przeciągłe wołania. 
Czarniecki pokręcił wąsa. 
— Ha! — rzekł. — Dobrze nas grzali; pójdziemy obejrzeć, co też zrobili. 
Przeor wstawał właśnie, zesłabły wytężeniem ducha, ale mocny wiarą i 
pogodny obliczem. 
— Skończono! — rzekł ze łzami. — Skończono! W imię Boże, witam was 
zwycięzców. 
— Jak to, księże przeorze? — przerwał Zamojski. — To dopiero początek. 
— To już koniec — odpowiedział Kordecki. 
— Jak to być może? 
— Jestem tego pewny. 
— Ale skądże?... — nieśmiało podchwycił pan Piotr. 
— Skąd? Nie wiem. Czuję, że to i postrach, i praca ostatnie... Chodźmy 
spocząć, lud uspokoić i pocieszyć. 
To mówiąc, jął obchodzić mury, oglądać szkody dnia tego i ludziom 
ducha dodawać. Własnymi rękoma opatrywał rany, błogosławił, leczył i 
słowy krzepiącymi duszę umacniał zwątlonych; a gdy przyszedł do 
wylękłych, co się tulili po zakątkach, nie miał dla nich gniewu, litość 
tylko i pociechę. 
— Dzieci, rozejdźcie się! — rzekł. — Niebezpieczeństwo minęło, 
spocznijcie biedni! 
Łza mu błyskała pod powieką, zrumienioną niespaniem, pracą 
uczuciem. Tak przyszli do wrót, u których właśnie szwedzką trąbkę i głos 
braciszka Pawła było słychać. 
— Chodźmy — rzekł ochoczo — zobaczymy, czego tam znowu chcą od nas. 
Był to poseł z listem Millera, a pismo niósł gniewne, pełne groźby, srogie 
i zdradzające bezsilność. Już się w tym wybuchu przebijało zwątpienie, 
które miotało upokorzonym a wściekłym dowódcą. 
„Listy wasze — mówił — czczy dym nam przynoszą, dymu też i płomienia 
są godne, próżne w nich słowa, zwłoki, upór i...” 
— Nie czytajmy tego — rzekł Kordecki — to zwrotka zwyczajna. Dalej 
żądał Miller, żeby natychmiast albo poddali twierdzę królowi 
szwedzkiemu i załogę przyjęli, albo... 
Tu juź pan Zamojski się rozśmiał, a Czarniecki aż za boki się pochwycił. 
„Albo — czytali — za szkody, spowodowane uporem ich, zapłacili 
zakonnicy...” 
— Otóż jest — przerwał miecznik — ostatni nabój; sięga do kieszeni... 
Czterdzieści tysięcy talarów za siebie, dwadzieścia tysięcy za szlachtę 
będącą w twierdzy. Wziąwszy to, Miller obiecywał odstąpić i zaręczał im 
bezpieczeństwo. Jeśliby zaś nie posłuchali, groził znowu, że nie tylko nie 
ulży oblężenia, ale dokoła na mil trzy wszystko ogniem i mieczem 
spustoszy, dobra szlachty (to się stosowało do Zamojskiego szczególnie) 
zrówna z ziemią — „a wy pisał do zakonników — nie pieniędzmi, ale 
osobami waszymi, nie mieniem, ale krwią mi zapłacicie”. 
— Ależ tęgi! — krzyknął Zamojski. — Jak go słowo nie kosztuje! 
Kordecki szepnął: 
— To już dowód, że ostatkiem goni; mówiłem wam i widzę to teraz 
jawniej jeszcze: okupu nie damy, bo i tak puścić nas musi, zniszczenia 
nie będzie miał czasu większego zrobić nad to, jakie już uczynił, bo kraj 
się budzić poczyna; poślemy mu tylko życzenie szczęśliwej drogi. 
— Dobrej mu się zachciało kolędy — zaśmiał się pan Piotr — sześćdziesiąt 
tysięcy talarów! Widzimy teraz, czego żądał, dopraszając się 
Częstochowy: chciał się nieboraczek obłowić tylko. 
— A zapewniając nam nienaruszenie własności, wyjmował sobie po cichu 
to, co chciał wziąć tytułem kosztów wojny... 
— Jakkolwiek bądź — dodał Zamojski — list to dziwny: i ślepy zobaczy, że 
mu źle, kiedy z tego tonu śpiewa. 
— Zwyciężyliśmy, Bogu dziękować, Bogu! — zawołał przeor w pokorze. — 
On poratował niegodnych, cud wielki, cud głośny uczynił. 
I w zapale wymawiając z cicha wyrazy, które nie doszły uszu 
towarzyszy, Kordecki pośpieszył do swojej celi. 
XXVII 
My spójrzmy jeszcze na obóz szwedzki, abyśmy przyczynę Millera tak 
nagłej zmiany wyrozumieć mogli. Widzieliśmy zajętego przed chwilą 
oblężeniem z nadzieją jeszcze, zajadłością, wytrwaniem; Wejhard stał w 
dali i czekał, równie z nim pewien będąc, rychło białą chorągiew 
wywieszą. 
Tak zbliżył się wieczór, i jenerał, ku baterii północnej podjechawszy, 
widząc opieszałość swoich puszkarzy, na których najwięcej rachował, 
kazał przy sobie działa nabijać, celować i strzelać. 
Ruszyli się trochę ludzie pod okiem wodza, lecz właśnie, gdy triumfował, 
bo kilka kul w murach uwięzło, za trzecim wystrzałem z ogromnym 
trzaskiem rozpękło się działo. 
W tejże chwili prawie wśród popłochu, jaki zrządził ten wypadek, 
ujrzano na znużonym i zabłoconym koniu śpieszącego posłańca, który 
dopytywał o Millera i ku niemu się kierował przez obóz do miejsca, 
gdzie widział zebraną starszyznę. Zmarszczył się jenerał, nie wiedząc 
jeszcze, co to znaczy, ale już źle wróżąc, że go wśród dział i boju tak 
pilnie szukano, i posłał ku gońcowi. 
Jeździec wręczył oficerowi gruby plik papierów. 
Wejhard, domyślając się, że wieści przyszły z głównej kwatery i 
spodziewając się w nich nowych rozkazów lub obietnicy posiłków od 
Wittemberga, poskoczył także dowiedzieć się, z czym goniec przybył tak 
śpiesznie. 
Ale już Miller, rzuciwszy tylko okiem na listy, poznawszy pieczęcie 
kancelarii Karola Gustawa, puścił się do swojego namiotu. Za nim rzucili 
się wszyscy, i w tej chwili ogień ustał, bo dalszych zabrakło rozkazów. 
Zsiadłszy z konia, Miller zerwał pieczęcie, ale lepszy żołnierz niż 
czytelnik, podsunął karty pisarzowi swemu, aby mu je czytał. Ten 
naprzód rozpoczął od rozkazu królewskiego, który inne depesze 
poprzedzał. 
Tak, był to rozkaz, podpisany własnoręcznie przez króla szwedzkiego, 
choć zdawał się dziwnym: polecano Millerowi, aby niezwłocznie, szkody 
żadnej klasztorowi nie czyniąc, nie myśląc o zdobywaniu go, od 
oblężenia odstąpił... 
Wyrażono przyczyny: że klasztor na Jasnej Górze w tak powszechnej 
czci u Polaków zostaje, iż napaść nań w całej Polsce oburzyłaby umysły 
przeciwko Szwedom; zatem ani się więcej kusić ma dowódca, ale 
natychmiast rzucić ma przedsięwzięte kroki i ciągnąć do Piotrkowa. 
Osobno wydane były rozkazy, aby Wejhard szedł do Wielunia, Sadowski 
do Sieradza, książę Heski do Krakowa, a kwarciani do Małopolski, gdzie 
im stacje wyznaczono. 
Wysłuchawszy czytania rozkazu, Miller porwał się, spojrzał na Wejharda 
z wymówką i groźbą i kazał precz odejść pisarzowi. Milczenie głuche, 
milczenie zdumienia osiadło na ustach przytomnych; praca tak długa i 
ciężka nie tylko że nie została uznana za pożyteczną, ale daremną i 
szkodliwą osądzona, i cały wysiłek ten próżny, wszelkie straty w 
ludziach, prochach, orężu, czasie poszły z dymem. 
Czoła Millera i jego współpracowników gorliwych czarną się chmurą 
powlekły; mnisi, odwołujący się do Karola Gustawa, zwyciężyli, a im 
upokorzenie i żal... 
Nim się poczęli rozchodzić z namiotu, jenerał, jakby myślą nową tknięty, 
przykazał najsurowiej, by o rozkazie odebranym najgłębsze chowano 
milczenie. 
— Jego królewska mość sam mnie tu wysłał — odezwał się ponuro — 
gdybyśmy byli zdobyli Częstochowę, cofać by się z niej nie kazał: mamy 
przed sobą dni kilka, możemy ją opanować jeszcze. Gdy weźmiemy, 
karać nas za to nie będą — dodał z dzikiem uśmiechem — dla żołnierza 
potrzeba, żebyśmy nie odeszli próżno, inaczej straci wszelką ochotę i 
odwagę... 
Mówił na próżno, milczeli doradcy, nikt nie zgodził się na to: każdy rad 
był wycofać się z ciężkiego oblężenia i po daremnej pracy odpocząć. 
Książę Heski odezwał się po chwili: 
— Darujesz, jenerale, ale nam, nie wchodząc w to, co sobie poczniesz, 
potrzeba iść, gdzie rozkazują. Ja pozajutro ustępuję do Krakowa. 
— Ja do Sieradza — dodał Sadowski — mam naznaczony dzień w rozkazie. 
Wejhard tak się odezwał: 
— Ja z panem jenerałem, póki rozkażesz... 
— Bardzo dziękuję, ale mi to niewielką będzie pomocą — rzekł Miller 
niechętnie — zresztą, zobaczymy, co zrobim, a o rozkazach królewskich 
milczeć proszę. 
Wszyscy się rozeszli prócz Wejharda, którego rad się był najwięcej zbyć 
Miller, bo go nie cierpiał, ale ten uparcie siedział. 
— Panie jenerale, choćbyście znowu gniewać się mieli — rzekł — jeszcze 
słowo tylko. 
— Czy już tych słów nie dosyć? — zawołał Szwed. — One to podobno 
przyprawiły mnie o straty, o wstyd, wymówki... 
— A nuż się wszystko da poprawić? 
— O tym wątpię. 
— Pieniędzmi! — szepnął Czech z uśmiechem. 
— Hrabia myślisz, że i wstyd da się zapłacić? 
— Zapewne, że nie, ale cóż za wstyd, żeśmy byli powolni do zbytku, 
łagodni, ufni z mataczami i kręcicielami... 
— Skądże przyjdą pieniądze? 
— A naturalnie z klasztoru! 
Miller się rozśmiał szydersko. 
— Jakim sposobem? Nudzisz mnie, hrabio; mów, co masz mówić. 
— Wszak nie wiedzą o rozkazach, dzisiejszy ogień do reszty ich 
wystraszyć musiał; posłać, dając im do wyboru: albo zniszczenie lub 
okup. 
Jenerał stanął i pomyślał, zawahał się, ale łakomstwo nakazywało próbę; 
zgodził się na radę Wejharda i wnet ułożony został ten list, który przez 
trębacza wysłano do klasztoru wieczorem. 
Nazajutrz milczały już działa, a z odpowiedzią od przeora szła rześko 
starucha, którą żołnierze przepuszczali, żartami tylko i śmiechem 
przeprowadzając. Postać jej była poważna, jak przystało posłowi; 
niekiedy opędzała się od gawiedzi ruchem ręki lub ust i szła dalej, nie 
dbając na nią. Weselsi i młodsi przebiegali przed nią, kłaniając się jej z 
udanym uszanowaniem, zaskakiwali, jej drogę, chwytali za łachmany. 
Ona, uwalniając się od nich, wprost kroczyła do namiotu Millera, którego 
zastała otoczonego całą starszyzną, gromadzoną dla narady i 
poszeptującą o wczorajszych rozkazach. Wejhard, Kaliński, Sadowski, 
Zbrożek, Komorowski, księżę Heski otaczali dowódcę, wśród nich 
wszystkich odznaczającego się najsurowszą i najchmurniejszą twarzą. Na 
rozkaz jego pochwycono listy z rąk Konstancji, a ona zaraz drugi, z 
przyłączonymi do niego książeczkami i obrazkami, oddała Wejhardowi. 
Ten podarunek, bardzo widoczny, bo dobrą paczkę druków w różnych 
językach i wizerunkach zawierający, był kolędą, przez Kordeckiego 
przysłaną hrabiemu i księciu Heskiemu. 
Miller i Szwedzi rozśmiali się szydersko, ale śmiech ich był smutny i 
złośliwy. Każdy poglądał na obrazki z jakimś ciekawością zaostrzonym 
wejrzeniem a przypatrywać się im nie śmiał. Wejhard schował swój dar 
pośpiesznie, wstydząc się go przed różnowiercami; książę Heski wziął, 
usiadł i poważnie czytać zaczął historię świętego obrazu. 
Miller okiem rzucił na list swój, skrzywił się i podał go Wejhardowi ze 
znaczącym spojrzeniem; zdawał się mówić: „Patrz, co mi 
odpowiedzieli!” Oba sprzątnęli rychło pisma odebrane i umilkli. 
XXVIII 
Wtem, gdy obóz szwedzki odpoczywa, a Konstancja wraca bez 
odpowiedzi, coś dziwnego zaszumiało na Jasnej Górze. 
Miller pogląda, zdumiewa się, nie pojmuje: z dział na wiwat strzelają, 
rzekłbyś, że wiedzą już o ustąpieniu bliskim Szwedów, słuchać muzykę, 
dzwony i wesołe, huczne okrzyki. Przez chwilę zawrzało coś w sercu 
Szweda, bo się zląkł szyderstwa i chciał zaraz mścić się za nie, ale na 
zapytanie, co się stało. Zbrożek mu odpowiedział: 
— Dzień to świętego Szczepana, imieniny dwu Zamojskich i kolęda; jest u 
nas zwyczajem, że muzyka obchodzi wszystkich i zbiera podarki, 
składając powinszowania. 
Działa częstochowskie coraz żwawiej biły. 
— Mają dosyć prochu!... — rzekł Miller ponuro. 
— Widać, kiedy .go tak ochoczo psują — dodał Zbrożek. 
Wejhard blady i rozgniewany uciekł. 
W klasztorze, rychło świt, Kordecki przybył z całym zakonników 
szeregiem do mieszkania pana Zamojskiego; niósł w ręku wielki obraz 
Matki Boskiej, malowany na blasze, i piękny agatowy różaniec w złoto 
oprawny. Za nim szeregiem szli księża, a opodal część szlachty, muzyka, 
puszkarze, ludzie z załogi. Pan miecznik, jak skoro ich spostrzegł tak 
uroczyście ku sobie idących, porwał się z objęcia żony, która mu ze łzami 
imienin winszowała, i biegnąc naprzeciw przeora, zawołał z uniesieniem: 
— A, ojcze, nie jestem godzien! 
— Jesteś godzien, kochany mieczniku! — poważnie rzekł Kordecki. — 
Obrońcy ołtarza Matki Boskiej, słudzy Jej przychodzą ci życzyć długich 
lat życia i pomyślności. Niech Bóg błogosławi ciebie, rodzinę twoją i 
wszystko, co cię otacza! Nie targowałeś się z Nim o żywot twój i tych, co 
ci byli najdrożsi, gdyś je składał w ofierze: Bóg ci go przedłuży, 
pobłogosławi i opromieni... Przyjmijże nasze życzenia, kochany Stefanie 
starszy i następco, Stefanie, a ten obraz jako pamiątkę Patronki od 
ubogich paulinów, a ten różaniec ze skarbca Matki naszej jako dar od 
Niej... 
Miecznik, żona jego i syn płakali, rozczuleni tą uroczystą przemową, 
zakonnicy koleją szli ściskać i całować pana miecznika; a wtem 
wszystkie działa twierdzy huknęły wiwatem ogromnym, aż pani 
Zamojska krzyknęła: 
— Jezus, Maryja! 
— Nic to, kochana pani — rzekł przeor — na honor to waszego małżonka i 
vi va t S t e p h a n us strzelać kazałem. 
Aż tu muzyka zagrała kolędę wesołą pode drzwiami. 
— Ale, na Boga! — zawołał Zamojski niespokojny. — Księże przeorze 
dobrodzieju, prochu i prószynki szkoda, a tu go tak marnie psujecie! 
— Waszmość tu nie wódz, zwłaszcza dziś, nie wódz, tylko solenizant — 
odparł Kordecki. — Tak, kochany panie mieczniku; a prochu mamy 
dosyć; niech Szwed zna, że pod skrzydłami Matki Boskiej, i z takimi 
ludźmi, jak wy, nie boimy się go... 
Szlachta, poczynająca serca nabierać, pod oknami, w sieni, na progu 
wołała już także: 
— V i va t E n s i f e r!(miecznik) V i va t Zamojsk i!Vivat S t e 
p h a n u s! 
Pan Czarniecki ją prowadził, ubrany choć do ołtarza: na nim żupan lity, 
pas złocisty, kontusz karmazynowy, szamerowany złotymi sznurkami, 
szabla suto sadzona, czapka z czaplim piórem; stanął i zamiast orację 
rozpocząć rzucił się w objęcia miecznika; obaj się popłakali. 
— A swoją drogą ci nie daruję, choć solenizantowi — szepnął Czarniecki — 
żeś mnie na tę wycieczkę nie wziął; tu nie po kawalersku! 
— Puchara! Puchara! — rzekł głośniej zaraz. — Niech zdrowie pana 
Stefana, miecznikowej i konsolacji1wychylim! Choćby wodą, jeśli 
piwnice wysuszyło oblężenie. 
— Nie! Nie! –przerwał przeor. –Nie żałujcie: jest jeszcze czym godnych 
ludzi wypić zdrowie, a ja pierwszy choć małym kieliszkiem. Wiwat pan 
miecznik! 
Działa nieustannie się odzywały, muzyka kolędowała zapalczywie, a 
poczciwi ludzie weselili się, jakby o kilka kroków nic groziły im 
zniszczenie i śmierć. 
Dopiero w pół godziny opamiętali się wszyscy, że i na mury już zajrzeć 
wypadało; ale jakoś od wczorajszego dnia, nie wiedzieć czemu, nikt 
Szweda nie miał za Boże stworzenie; czuli wszyscy, że to był ostatni jego 
wysiłek" a niebezpieczeństwo minęło. 
Wyszedł Zamojski, wyszła i muzyka za nim, kolędując od drzwi do 
drzwi, a działa ognia dawały. 
Ta radość Jasnej Góry, jeszcze Szwedem opasanej, była trafem dziwnym, 
jakby naigrawaniem się z jego wstydu i bezsilnej złości. Tam cisza i 
posępny strach jakiś; po obozie włóczą się postacie zziębłe, schorzałe i 
poglądają wilczym wzrokiem na mury; huk dział, choć nie ostro 
nabitych, przykro brzmi w ich uszach; na ziemi, u nóg ich, to zmarzła 
krwi struga, to potrzaskano koło, to droga kulą wyorana; chude ogniska 
kopcą, nie grzeją u sczerniałych od dymu namiotów, a rozmowa 
pogrzebowa; każdy liczy, co wycierpiał, co utracił. 
I noc czarna pokryła wreszcie z jednej strony radość wielką, a z drugiej 
zimne, ponure zwątpienie. 
O mroku wydano nagłe do pochodu rozkazy, ale w twierdzy nikt jeszcze 
o tym nie wiedział; wśród ciemności, jak złodzieje, poczęli ochotniej 
nieco do odwrotu sposobić się Szwedzi, zdejmować działa z baterii, 
wozy zataczać i namioty składać. 
Jedna tylko Konstancja z fosy swojej dostrzegła ten ruch i z radością 
wielką pobiegła do wrót, stukając w nie kijem, jakby je rozbić chciała. 
— Jezu Chryste! Co tobie?... — zawołał braciszek Paweł, zrywając się od 
stolika. — Czy się co pali?... 
— Puszczajcie mnie, puszczajcie! — krzyczała żebraczka głośno. — Z dobrą 
idę nowiną! 
Brat Paweł pośpieszył furtkę jej odemknąć, choć to już było po „Anioł 
Pański”. 
— A co? — zapytał. 
— Szwedzi się pakują i odchodzą — rzekła szybko — idę z tą kolędą do 
klasztoru. 
I pobiegła szybko, a zastawszy ich wszystkich w refektarzu, nagle, jak 
zjawisko, ukazała się na progu; w drodze jednak oprzytomniała trochę i 
nie śpieszyła z nowiną, chcąc się trochę nacieszyć wrażeniem, jakie 
sprawi. 
Gdy ją ujrzeli wchodzącą, ksiądz Stradomski pośpieszył zebrać chleb i 
resztki jadła do koszyka i przyszedł z nimi do żebraczki. 
— Ot, twoja kolęda — rzekł — sługo Matki Boskiej! 
— A i ja nie bez kolędy tu przyszłam — odpowiedziała z uśmiechem. 
— No, a cóżeś nam przyniosła? 
— Pożegnanie od Millera. 
— Jak to? Gdzie? Czy list? 
— Nie list, ukłony tylko. 
— Cóż to prawisz? Co ci polecił?... Mów! — trochę niespokojnie zaczął 
dopytywać ksiądz Stradomski. 
— On mi nic nie polecił, ale... Szwedzi się już do wozów garną, zabierają i 
odchodzą. 
Kaznodzieja skoczył do przeora. 
— Ojcze przeorze! Bogu dzięki! Szwedzi odstępują; Szwedzi odchodzą! 
Ledwie ta wieść gruchnęła, rzekłbyś, że się izba zawali, taki się tam 
rozległ okrzyk radości. 
— Kto to powiedział? To być nie może! — wołali w zamieszaniu wszyscy. 
— Szwedzi odstępują! — powtarzali bojaźliwsi z obłąkaną radością. 
I wszyscy poczęli cisnąć się do staruszki. 
Kordecki, z lekka przesunąwszy się przez natłok, stanął przed nią. 
— Skąd wiesz, sługo Matki Boskiej, że Szwedzi odchodzą? 
— I widziałam, i słyszałam: działa zdejmują, wozy sznurują, konie 
siodłają i klasztor żegnają. 
— Byćże to może? 
— Najpewniej. 
— Dzieci! — zawołał przeor. — Chodźmy Bogu dziękować i litanię 
zaśpiewać. Może to być jakiś zwodny ruch, ale co Bóg da, to da. 
Wnet wszyscy pierzchać z refektarza poczęli, jedni do kobiet z nowiną 
wesołą, drudzy za Kordeckim do kaplicy, inni na mur, w nadziei, że coś 
zobaczą, a księża do chóru. 
Wśród ciemnej nocy dostrzec nic nie było można; szmer tylko szeroko 
rozlegał się głuchy i wozów skrzypienie, i tętent koni, i głosy żołnierzy... 
Konstancja znikła, poszła, całując swój chleba kawałek ku 
Krzysztoporskiemu. On stał na miejscu swoim, jak zawsze milczący, 
pożerany gniewem i troską. 
— Słuchaj — rzekła mu surowo stara, wytrzymując go wzrokiem silnym — 
czy cię, zapamiętały wrogu, i to cudowne dzieło Boże nie poruszy? Czy 
się i teraz nie nawrócisz? Oddaj dziecię starcowi, przebacz, a będziesz 
szczęśliwym! 
— Idź precz! — rzekł wzgardliwie. — Idź precz, jędzo stara! Lub jak psa cię 
zastrzelę. 
Konstancja popatrzała nań długo z jakimś żalem i boleścią. 
— Bądź więc zdrów — przemówiła cicho — i niech ci Bóg w godzinie 
gniewu swojego nie pamięta i przebaczy! 
Stary szlachcic milczał, a żebraczka zeszła ze schodów szukając sobie 
miejsca na spoczynek, bo już po nocy do fosy swej dostać się nie mogła. 
Noc była zimna, ale ona do niej przywykła; przytuliła się do drzwi 
kościelnych, okryła łachmanami, skuliła w kłębek, i tak zmrużyła oczy, 
szepcząc pacierze... Dwie łzy boleści tajemnej, które Bóg tylko widział, 
popłynęły powolnie spod powiek — i płynęły tak, choć spała, noc całą, aż 
do dnia... z niewyczerpanego źródła, które sen otwierał. 
XXIX 
Zaświtało, zaczerwieniało na wschodzie, a oczy oblężonych czekały dnia, 
zwrócone już na obóz szwedzki, by się przekonać, że prawdą była 
nowina wczorajsza. Mrok jeszcze ranny nie dozwalał nic widzieć 
dokładnie, prócz, że się Szwedzi kręcili — a jak mrowia ludu było na 
blankach: mężczyzn, niewiast, zakonników i dzieci. Poczęło się coraz 
rozjaśniać, rozwidniać i prawda okazała się oczywistą... Szwedzi szybko 
się wybierali w drogę, paląc, czego pozabierać nie mogli, niszcząc, co 
pod ręką mieli; krzyki mieszczan, dochodzące z daleka, dowodziły 
rabunku i gwałtów na odjezdnym... Namioty już pościągane leżały 
kupami na wozach, działa wlekły się drogą, lud spędzony do robót około 
szańców rozsypał się, do domów śpiesząc lub garnąc pod mury, chcąc 
pomodlić się jeszcze, nim by do pustych chat odszedł. 
Przeor, zwycięzca, dziś smutniej czegoś poglądał na pole bitwy; 
wszystkie cierpienia i ofiary ludzi, i żywoty tych, co tu polegli, odbijały 
się w sercu jego; stał milczący, poważny, wielki i od dnia tego święty 
prawie obrońca Częstochowy; bo dzień ten zapisał imię jego 
nieśmiertelne w księdze dziejów niezatartych. Wszyscy głosili 
machabeuszowskie jego męstwo, wytrwałość niezmordowaną, 
cierpliwość i niezachwianą wiarę; dziś każdy za nim powtarzał: 
„Lepiej jest, abyśmy umarli na wojnie, niż abyśmy patrzyli na złe ludu 
naszego i świętych... A jako będzie wola na niebie, tak się niechaj 
stanie!” 
Wśród tego uspokojenia nagły wystrzał i krzyk przeraźliwy wszystkich 
oczy odwrócił: pobiegli co żywiej na północny kortynę, gdzie 
niebieskawy dym się jeszcze unosił. Na blankowaniu leżał rozciągnięty 
krzyżem Krzysztoporski, miotając się w konwulsjach śmierci... Pierwszy 
przeor przybiegł do niego i nic nie pytając, co się stało, naprzód kląkł 
przy nim, widocznie konającego już spowiadać. 
Ale obłok zgonu zasłaniał mu oczy, ściągały się usta ostatnim wysiłkiem 
życia pasującego się ze śmiercią, ściskały pięści drgające i w chwili, gdy 
go przeżegnał kapłan, on żyć przestał. 
Wystrzał włóczęgi Szweda, który pod mur podkradłszy się, korzystając z 
nieuwagi wszystkich, rad był pomścić się na katoliku za wycierpiane pod 
twierdzą trudy; ostatni wystrzał odchodzących Krzysztoporskiego 
obalił... 
Wszyscy dokoła trupa poklękli, modląc się za jego duszę, gdy krok 
powolny dał się słyszeć wśród ciszy; była to żebraczka Konstancja. 
Spojrzała, krzyknęła, podnosząc ręce, i rzuciła się na ziemię. 
Nikt nie zważał na ten jej przestrach, na tę boleść dziwną, bo wszyscy 
byli tą niespodzianą stratą mężnego szlachcica zajęci; tłum cisnął się na 
mury oglądać, rozpytywano, krzątano się koło niego po cichu. 
Nadeszła i pani Płazina, spojrzała, pobladła i rzuciła się pędem nazad do 
swojego mieszkania. Ksiądz Lassota poszedł do brata, który w łóżku 
leżał. 
— Módl się — rzekł, otwierając drzwi — za duszę Krzysztoporskiego; 
szwedzki ciura go zastrzelił, nie żyje. 
Starzec z początku, jakby słów tych zrozumieć nie mógł, patrzał na brata 
z otwartymi usty i powieką; potem powolnie zwlókł się na kolana i nie 
okazawszy innego uczucia prócz smutku. mówił z cicha "Anioł Pański", 
a w modlitwie wspomniawszy, co wycierpiał, i ostatnią, najdotkliwszą 
stratę swoją, rozpłakał się rzewnie. 
Wtem drzwi otwarły się żywo, szybko, gwałtownie i wpadła, jak 
obłąkana radością — Hanna. Blada, wycieńczona widać jakimś długim 
cierpieniem, wbiegła i wprost rzuciła się starcowi na szyję. 
— Dziadziu! Dziaduniu! Ja znowu z tobą, ja znowu przy tobie! 
Stary zaniemiał, radość dech mu zabiła, milczał i drżał; podano mu 
wody. Począł ściskać Hannę, patrzeć na nią i nie pytał nawet, skąd się 
wzięła, tylko ją garnął do siebie, jakby się stracić znowu obawiał, a ona 
powtarzała: 
— Ja z tobą, dziadziu! I do domu pojedziemy! 
Nareszcie ksiądz Lassota, ochłonąwszy nieco, zapytał: 
— Ale skądżeś się wzięła?... Gdzieś była?... Co się z tobą stało?... 
— Sama doprawdy nie wiem — odpowiedziała — wiele ja tam lat 
przesiedziałam ukryta. 
— U kogo? 
— A! To bardzo poczciwa kobieta! 
— Ale któż? 
— Ta jejmość, której mnie oddaliście:.. 
— Ja!.., Ciebie oddać? — zakrzyknął starzec. 
— A któż? — spytała Hanna. — Jużci widać, że to tak być musiało; ale mnie 
ta samotność namęczyła. 
— Ale mówże, moja kochana Hanno, gdzieżeś ty była? Kto cię tam 
zaprowadził? 
Dziecię, uspokoiwszy się i przysiadłszy u nóg starca, całując jego rękę, 
tak się odezwało: 
— Tego wieczora poszłam, wedle zwyczaju, pomodlić się u ołtarz: a 
bywało tu już kilka razy, że gdy idę, to spotkam tę panią, ona mi się 
kłania, zaczepia mnie, rozmawia ze mną. Tego dnia odwołała mnie na 
stronę, w ciemny zakątek. Moje dziecię — powiada żywo — posłał mnie za 
tobą pan Lassota, niebezpieczeństwo grozi ci wielkie: Krzysztoporski 
przez zemstę nad dziadem chcę cię zabić. Krzyknęłam strasznie, a ona: 
ale chodź tylko, ja cię schowam, że cię nikt nie znajdzie, nikt nie 
zobaczy, chodź tylko prędko ze mną! Ja, przelękniona, nie wiedząc, co 
się to dzieje, poszłam za nią; zaprowadziła mnie na górkę, zamknęła w 
ciemnej izdebce o jednym okienku i tam mi jeść nosiła, pilnowała mnie, 
aż dopierom dziś rano... 
Nie dokończyła, gdy Konstancja wpadła, kij rzucając u progu. 
— Dziecko moje! Dziecko moje! — krzyczała, biegnąc ku Hannie. 
Stary Lassota na głos ten, przypominający mu dawniej znany,porwał się 
z łoża zdziwiony i przelękły. Hanna uśmiechem powitała starą. 
Ksiądz Piotr Lassota, zgorszony tą poufałością żebraczki, z ukochanym 
ich dziecięciem obchodzącej się jak z własnym: 
— A ty tu po co? — spytał markotny. 
Pomiarkowała się żebraczka i cofnąć chciała, gdy Jan Lassota odezwał 
się żywo: 
— To ona!... To Konstancja!... W takim stanie! 
Na te słowa z niejaką dumą odwróciła się kobieta. 
— Tak jest — odparła. — To ja! Pierwej żona twoja, potem żona drugiego, 
ta, co ci zatruła życie, co za nie odpokutowała z późną skruchą swoim 
życiem całym; zaparła się świata, mienia, nazwiska, w dobrowolnym 
ubóstwie, we łzach i poniewierce starała się przebłagać Boga... To ja, 
com się dziecięcia mojej córki u wszystkich wyprzeć musiała, aby tą 
ofiarą uprosić sobie przebaczenie; i dziś nie godnam was jeszcze, ani tej 
radości, na którą tylko przyszłam spojrzeć, pobłogosławić to dziecię i 
pójść, gdzie oczy poniosą... gdzie nikt z was więcej mnie nie zobaczy... 
To mówiąc, gdy wszyscy milczeli, Konstancja wyjęła z lichej odzieży 
kawałek chleba i pokazała go Hannie. 
— Ten to chleba złomek, którym mnie wnuczka, nie znając, obdarzyła, to 
mój skarb drogi!... połowę jego złożyłam na ołtarzu Matki Bożej, połowę 
na sercu noszę. 
I ręką wyciągnioną błogosławiła Hannę, która się ku niej zbliżyła, trochę 
zlękniona, trochę zmieszana i rozweselona. Lassota zaniemiał z podziwu 
i wzruszeń tylu; wtem żebraczka, jakby ją ofiara dobrowolna zmuszała 
oddalić się od nich — wzięła kij leżący na podłodze, rzuciła jeszcze raz 
okiem na wnuczkę, na męża — i znikła, nim się za nią gonić i chwytać ją 
opamiętali. 
W podwórzu słychać było nieskładną jej piosnkę, łzawą i śmieszną, 
dziwną mieszaninę wesela i obłąkania; brama się otworzyła — wyszła i 
nie wróciła już do Częstochowy. 
XXX 
Nazajutrz, gdy mieszczanie z Częstochowy pod wodzą Jacka 
Brzuchańskiego i lud okoliczny zastukał do bram klasztoru, tłumami idąc 
powitać Matkę swoją, za którą przetęsknił tak długo, gdy szeroko 
otworzono im wrota, wielka radość napełniła serca. Wszyscy łzy mieli w 
oczach, znajomi i nieznajomi witali się i ściskali, winszując sobie; a 
bojaźliwsi ze sromem, po cichu wynosić się poczęli do domów, 
obejrzawszy się na puste wprzód drogi. 
Pan Zamojski, bojąc się jeszcze, by klasztoru nie napadnięte 
niespodzianie, pozostał, a Czarniecki także, bo się gorliwością nie dawał 
uprzedzić; kilku też z nimi przysiedli u księdza przeora. 
Kordecki, zwycięzca, kapłan, wrócił do zakonnej pokory, choć go 
wytrzymane oblężenie wiekuistą okrywało sławą w oczach 
współczesnych i potomnych. Rozesłano zaraz, oznajmując o odejściu 
Szwedów, na wszystkie strony z radosną nowiną oswobodzenia; do króla, 
do prowincjała, do opiekunów klasztoru, hrabiego Cellari, kasztelana 
Warszyckiego i innych życzliwych zakonnikom, a przeor wśród uniesień 
i powinszowań bez liku przybywających gości, schylając głowę 
skromnie, odpowiadał: 
— Nie my, nie my, lecz Bóg zwyciężył! 
* ** 
Tak się skończyło to oblężenie pamiętne i piętnem cudu naznaczone: był 
to jedyny może obraz rzucenia się ludzi przeciwko sile niebios, wiary 
walczącej uczuciem swej potęgi z stokroć silniejszym cieleśnie 
nieprzyjacielem, którego zmogła; obraz garści duchem wzniesionej nad 
tłumy i duchem je zwyciężającej. W tejże chwili, jakby zbudzony ze snu i 
odrętwienia, kraj cały ujrzał upokorzenie swoje, wziął oręż i potargał 
więzy, które sam sobie włożyć pomógł. 
Dnia tego wszyscy Szwedzi ustąpili spod Jasnej Góry — strwożeni, nie 
wiedzieli, co ich gnało, zawstydzeni, a w głębi przekonani, że ludzką 
pokonano ich siłą. Siłę tę nazwali czarami, bo ślepi na wiarę. 
Miller odjeżdżał gniewny; im bezsilniejszy, tym mocniej rozjątrzony, 
gotów mścić się na kraju za Częstochowę, która mu się tak zuchwale 
śmiała opierać. 
Jakie Szwedzi pod Częstochową otrzymali cięgi i jak się im to oblężenie 
dało we znaki, świadczą najlepiej przysłowia, którymi sobie Szwedzi 
długo jeszcze dokuczali: „Takiś ty zuch — idźże zdobywać 
Częstochowę!” lub: „Bodajeś Częstochowy dobywał!” Zwali też 
Częstochowę „grobem walecznych”. 
Główny doradca i moralny sprawca oblężenia Jan Wejhard hrabia 
Wrzeszczewic niedługo już potem cieszył się życiem; w niespełna rok 
(we wrześniu 1656 r.), napadnięty w Kaliskiem przez wojewodę 
Grudzińskiego, stracił 800 ludzi ze swej komendy i, uciekłszy 
nikczemnie z pola bitwy w lasy, błąkał się kilka dni po okolicy, aż 
wytropiony przez chłopów zginął śmiercią sromotną, jak pies, ubity 
kijami. 
Zwycięska obrona Częstochowy wywarła w całej Polsce, jak długa i 
szeroka, wrażenie ogromne. Pokazało się, że Szwedzi tam tylko 
zwyciężali, gdzie nie trafili na opór. Zły przykład i zgorszenie, jakie dał 
dumny magnat, zdrajca Radziejowski, naprawił pokorny zakonnik, 
maluczki w oczach świata, bo syn włościańskich rodziców, ksiądz 
Augustyn Kordecki. Ale łatwiej stracić, niż odzyskać, zepsuć, niż 
naprawić. Jeszcze przez całe cztery lata grasował Szwed po kraju, paląc, 
niszcząc, rabując i wywożąc ogromne łupy do Szwecji. Dopiero na 
początku roku 1660 stanął pomiędzy Polską a Szwecją pokój w Oliwie 
pod Gdańskiem, mocą którego zupełnie ustąpili z Polski. 
