Maria Rodziewiczówna 
STRASZNY DZIADUNIO 
Delfin 
Hieronim, słyszysz, wstawaj! A to sen do zazdrości! Hieronim, Rucio, to ja, Żabba! 
— To mi dopiero nowina! — odparł spod burki stłumiony, zaspany głos. — A czego tam 
chcesz? Pali się? 
— Wstań, to zobaczysz! 
— Ale kiedy ja nie chcę ani wstawać, ani patrzeć. 
— Ano, to się utopisz! 
— Coo? 
Spod burki wyjrzała na świat rozczochrana, płowa czupryna, potem ręka, potem senna twarz 
młodego człowieka. 
Ziewnął przeciągle, pięściami przetarł oczy i spojrzał. 
— Bogowie Olimpu i Walhalli! Co to, potop? — krzyknął, zrywając się na nogi. 
Było się czemu dziwić. Chłopski alkierz, gdzie się to działo, po ramy okien pełen był wody. 
Wszystkie sprzęty były już zatopione, szczelinami wdzierał się nurt, sycząc; wkoło panowała 
głucha cisza, tylko z dala dochodziła przeciągła wrzawa głosów ludzkich i przeraźliwy ryk 
bydła. 
Zbudzony, stojąc po kolana w wodzie, rozejrzał się zdumiony: 
— Cóż milczysz?– krzyknął do towarzysza. — Gadaj, co się stało! 
— Powódź — lakonicznie odparł zagadnięty. 
— Wieś zatopiona? Gdzie koledzy? 
— Zatopiona. Koledzy bezpieczni, pod lasem. Ja zaszedłem po ciebie. 
— Rychło w porę! — zamruczał pan Hieronim. — O włos nie zginąłem przez twą troskliwość. 
— Spałeś jak pień! 
— Jak pień! Zgrabna metafora. Ciekawym, jak byś ty spał, gdybyś wrócił z linii po trzech 
dniach roboty. 
— Grocholski był z tobą, a jednak pierwszy się stawił na alarm. 
— Grocholski musi myśleć o pani naczelnikowej. Zakochani mają zawsze lekki sen, jak panienki. 
Nieprawdaż? 
— Musi być — odparł Litwin. 
Tu pan Hieronim zaprzątnął się, brodząc po wodzie i monologując pod nosem: 
— Już wiem, to pewnie dziadunio nasłał to nieszczęście za to, żem nie chciał pójść na medycynę. 
Bogi piekieł, czy jest w waszej spiżarni mąk gorsza od doli studenta na praktyce? Jako 
Hiob wyjdę z tej okazji, jeśli życie zachowam. Tłomok w wodzie, odzienie wniwecz; moje 
rachunki, plany pożarła ta ciecz nikczemna. Dobrze, że choć skrzypce w całości. A masz czółno, 
Żabba? 
— Nie ma — odpowiedział spokojnie. 
— Jak to, nie ma? Piechotą pójdziemy po wodzie? 
— A juści. Albo to dla ciebie co nowego? Ty Delfin! 
— Otóż to! dlategom nierad mej reputacji marnować w tej obieży! Hm, a gdzież to smyczek? 
Leżał na oknie czy pod oknem! Przepadł! Doprawdy, czuję i w tym palec dziadunia. On ma 
jakieś konszachty ze złymi mocami i używa ich na moją zatratę. Oj, oj! Nie ma smyczka, nie ma! 
— Porzuć gadanie i chodźmy! — wtrącił Żabba. 
— Łatwo ci to powiedzieć! Ale ja, z duszą muzykalną, cierpię nad tą stratą! 
Chłopak załamał ręce patetycznie, oczy mu się jednak śmiały. 
— Dajże pokój, albo to czas błaznować? 
— Na błaznowanie powinien człowiek mieć czas, bo inaczej cóż robić z życiem! Trzeba będzie 
dostać żółtaczki, zapchać mózg cyframi, tak wyglądać jak ty, skrzeku pospolity! 
Podczas tej oracji pan Hieronim wziął zmokły tłomoczek na plecy, skrzypce pod pachę i 
wydostał się oknem na świat boży. Kolega zabrał resztę manatków i podążył za nim, nie obrażony 
bynajmniej zoologiczną przenośnią swego nazwiska. 
— Słuchaj no, Żabba, a gdzież to ci bezpieczni koledzy pod lasem? Prowadź, bo doprawdy 
zgłupiałem ze snu i paniki. To nie moja specjalność wodna komunikacja. 
— Tędy — rzekł Żabba — widzisz, koledzy na górce! 
— Aha! Widzę, że idziemy prosto na doły z gliną! Śliczna awantura! I to morze było wczoraj 
nikczemną kałużą. I wierz tu pozorom. Chłopi uciekli i wrzeszczą. Co to im pomoże? Ale że 
mnie ten wrzask nie zbudził! 
— Kiedy bo spałeś jak pień! 
— Jak pień! Ten zawsze swoje — mruknął chłopak i umilkł na chwilę. 
Woda dochodziła im do pasa, prąd walił z nóg, targał tu i tam. Było dziwnie przykro borykać 
się z rozpętanym żywiołem, nie wiedząc, gdzie i co się ma pod stopami, bo woda rozmulona, 
pełna zielska, była czarna jak atrament. 
Nad tą wodą sterczały dachy chat, łby bydła, drzewa lasu — i na wzgórzu tłum ludności zbitej 
w niesforną, wyjącą gromadę. 
Pan Hieronim zza pleców kolegi spojrzał w stronę lasu, odmierzył okiem odległość i zaśmiał 
się niefrasobliwie. 
— Stroiki inżynierowej musiały ulec smutnym wypadkom — zauważył wesoło. 
— Zostały w chacie podobno. 
— Otóż tak, dobrze jej! Po co jeździ z mężem, nieodstępna jak wyrzut sumienia. Siedziałaby 
w mieście. Bardzo się cieszę z tej straty. Będzie miała naukę na przyszłość. Potrzebna nam tu 
jak dziura w bucie! Wiecznie kogoś zbałamuci, a my za tego musimy wszystko odrabiać. 
Szkoda, że ten fircyk Grocholski nie poszedł na dno z jej sukienkami. Brr, co tu wody! 
Chłopak odsapnął, bo go nurt za piersi chwytał. 
— I powiedz mi, Żabba, skąd się ten tani płyn wziął w takiej ilości przez jedną noc? 
— Z gór — wygłosił zapytany. 
— Ale z jakich? 
— Skąd ta rzeka płynie. 
— Gruntownie znasz kwestię! Jakież to? Alpy, Himalaje, Andy? 
— Góry i kwita! 
— Otóż i odpowiedź inżyniera! Poproszę naczelnika, żeby cię wysłał na praktykę do wiejskiej 
szkółki na zarysy geografii! 
— Nie durz mi głowy! — burknął Litwin. 
— To dopiero głowa drogocenna! Żeby ją wytrząść, to przysięgnę, że mak by się sypał. 
Kolega coś zamruczał niewyraźnie. Nigdy nie próbował walczyć na języki z panem Hieronimem. 
Drwin jego i przedrzeźniań bała się cała akademia. 
Wzgórek pod lasem zbliżał się widocznie. Można już było rozróżnić wyraźnie kilka postaci 
czarnych, a jedną jasną i usłyszeć nawoływania znajomych głosów. 
— Salve! Salve! — wołał pan Hieronim, wyprzedzając Żabbę. — Nie krzyczcie! Wierzę w wasze 
dobre intencje co do mej osoby! Jestem wam mocno obowiązany, a jak będę w możności 
odwdzięczenia, to klnę się na bogi, że sam się pierwej uratuję, a po was poślę modły do nieba! 
Witajcie, witajcie! 
Żabba, słuchając tego, uśmiechnął się lekko. 
— Ja przyszedłem przecież — wtrącił. 
— Aha, dopominasz się solidniejszej wdzięczności! — śmiał się pan Hieronim. — Bądź spokojny! 
W takim razie poślę po ciebie tego raka, co to chodził po drożdże na Podlasiu. 
— Hm, to dobrze! Już wolę modły! 
— Jak się masz, Ruciu, jak się masz? Tędy, tędy! — wołano ze wzgórza. 
Chłopak dotarł do stromego brzegu, rzucił nań swe mienie, potem wdrapał się jak kot, pomógł 
Żabbie i dopiero wtedy otrząsnął się z wody i ukłonił całemu towarzystwu. 
— Staję do apelu, panie naczelniku! — odezwał się do średnich lat mężczyzny. — Rzeka odarła 
mnie z owoców pracy, nie mam nawet ołówka! 
— Dobrze, że żyjemy i kasa uratowana! — odparł naczelnik. 
— Ale moje suknie tam! — wskazała desperacko pulchną rączką dama różowa i biała, uczepiona 
do naczelnikowego ramienia. 
— I mój frak przepadł! — jęknął Grocholski melancholijnie. 
— Szkoda! — zaśmiał się Hieronim. — Zagrałbym wam Tadeusza, żeby nie to, że i mój smyczek 
zginął. 
— Ale widok przepyszny! — ozwał się naczelnik. 
Wszyscy spojrzeli na rzekę. Istotnie, widok był piękny grozą i ogromem. 
Niewielki potok, płynący wczoraj jeszcze o kilkaset kroków od wsi leniwy, cichy, przez pół 
doby urósł do niezwykłych rozmiarów. 
Olbrzymimi wałami parła fala przed sobą środkiem prądu stogi siana, deski, zielsko, liście, 
gałęzie, wszystko plątane w bezładny kłąb. 
Huk i wrzenie kotłowało się jak w zbuntowanym mieście, rzeka wyglądała jak lud rozjuszony, 
pijany, ryczący, żądny krwi i ognia. 
— Przypomniała babka dziewic wieczór — rzucił Hironim, trącając lekko Grocholskiego. — 
Cóż, Jasiu, nie popłyniesz na ratunek sukni damy twego serca? — zagadnął z cicha. 
— Tej sztuki nawet ty byś nie dokazał. 
— Doprawdy? Czy wiesz o jakich ważnych przeszkodach? 
— Wiem: niemożliwość! 
Oczy chłopca zamigotały sinawym błyskiem polerowanej stali. 
— Niemożliwość! Hieronim Białopiotrowicz, wasz sługa, nie wie, co to za facecja, co się tak 
brzydko wabi! 
— Et, porzuć! — wtrącił Żabba. — Choćbyś chciał, to nie możesz wyłowić smyczka! 
— Milcz! Nie otwieraj krwawiących ran, bo jak się rozgniewam, to cię wrzucę tam, gdzie 
najady przymierzają sukienki naczelnikowej, będziesz dopiero krzyczał z zachwytu! 
Koledzy parsknęli śmiechem. Litwin skrzywił się, jak ktoś, co chce kichnąć, a nie może, i 
mruknął uparcie: 
— Ale taki smyczek przepadł całkiem! 
— Masz, idź go szukaj! — zawołał swawolnik, porywając czapkę towarzysza i ciskając ją daleko 
w wodę. 
— Ajej, ajej, ajej! — lamentował poszkodowany. — Jedna była, nowiutka. Teraz mi słońce 
mózg przepali! 
— Niewiele go znajdzie! Aha, nie piszcz, nie lamentuj, nie biegaj jak kura za kurczętami! 
Skacz, Żabbo, jeszcze ją dogonisz! 
— Bodaj ci się dziadunio przyśnił! 
Hieronim chwilę patrzył na niezaradność kolegi, potem skoczył na brzeg, wywrócił w powietrzu 
koziołka, wpadł w wodę, dognał czapkę, chwycił ją w zęby i, bawiąc się z siłą prądu 
spienionej fali, w parę minut stał już na lądzie. 
— Brawo! — zawołała piękna pani. — Pan pływa jak ryba. 
— Czy to komplement, Grocholski? — szepnął Hieronim. 
— Domowego wyrobu — odparł któryś z kolegów, bo Grocholski, uśmiechnięty, odpowiadał damie: 
— Dla niego to zabawka! Na naszych oczach przepływał Newę pod Kronsztadtem. Daliśmy 
mu wtedy przydomek Delfin. 
— Panowie! — zawołał naczelnik, który, nie mieszając się do rozmowy, z lunetą przy oku 
śledził brzeg rzeki. — Patrzcie, tam w lesie, między drzewami, coś płynie! 
— Gdzie, gdzie? — wołała krótkowzroczna pani, mrużąc oczy i skubiąc męża za rękaw. — Co 
płynie? Gdzie? Pokaż, mój drogi! 
— Płynie dach, a na dachu coś siedzi, niby gęś, niby pies! — pouczył uprzyjmie Hieronim. 
— Jaka gęś, jaki pies? — wtrącił Żabba. 
— Pstrokata! Może to zresztą koza, ma na sobie trochę czarnego i trochę białego. Widzisz 
przecie! 
— Człowiek płynie! 
— Ty wszędzie widzisz nadzwyczajności! 
— Ale kiedy to naprawdę człowiek — kobieta! 
— Może nawet młoda i ładna, bo do ciebie podobna! 
— Panowie, to rozbitek tonie, słyszycie?! — wołał naczelnik, odejmując lunetę od oka. 
Zamilkli wszyscy. Dach się zbliżał, rzucany tu i tam prądem, chwilami fala nakrywała go 
zupełnie, chwilami wyrzucała na powierzchnię. Wnet nawet naczelnikowa dostrzegła postać 
ludzką, przyczepioną do szczytu, i do wszystkich uszu doleciało rozpaczliwe wołanie ratunku. 
— Aha, ratuj! Nie ma czółna! — rzekł Grocholski, oglądając się wokoło. 
Hieronim milczał, stalowe jego oczy nie schodziły z rozbitka, nie śmiał się. 
— Delfin! — szepnął Żabba. — Skacz! Szkoda człowieka! Inżynier dosłyszał i obejrzał się niezadowolony. 
— Co pan robisz? — upomniał Litwina. — Oliwę lejesz na ogień! Ten szaleniec gotów na 
wszystko! 
— Wiem, panie naczelniku! Nic mu się nie stanie! 
Hieronim się roześmiał. 
— Nie darmo żyjemy tyle lat jak bracia. Żabba szynkuje moją skórą jak własną. Bądź spokojny, 
brateńku, nie trzeba mi zachęty. Czekam tylko, żeby się to zbliżyło dostatecznie. Przyniosę 
ci w prezencie tę ładną kobietę! 
— Okropność! Pan się utopi! — krzyknęła, blednąc, naczelnikowa. 
— Ej, broń Boże! No, teraz dobrze, w miarę! Hop! 
Nim się zdołano obejrzeć, chłopak już zrzucił surdut i buty — płynął ukośnie pod prąd, na 
środek. Towarzystwo skupiło się na brzegu, śledząc z natężeniem tę walkę. Naczelnik oddał 
szkło żonie i uśmiechnął się z zadowolenia. Grocholski bił brawo. Żabby oczy, zwykle trochę 
senne, błyszczały niepokojem i dumą. Zszedł nad samą wodę i cisnąc w ręku ogromną gałąź, 
obojętny, że mu rzeka dochodziła do kolan, gotów był rzucić się na pomoc druhowi, choć pływać 
nie umiał i choć obaj kłócili się całe życie. 
Ale Delfin nie potrzebował pomocy. 
Sapiąc, parskając, miażdżąc fale siłą pięści, płynął wciąż, nie ustając i nie słabnąc. Czasem 
wstawał na wpół i śledził ścigany przedmiot, czasem jego jasną głowę nakrywał bałwan, ale 
przestrzeń, dzieląca go od dachu, zmniejszała się z każdą chwilą, a prąd, druzgocący całe osady, 
oślizgiwał się bezsilny po smukłych, sprężystych członkach nieustraszonego chłopca. 
— Brawo! — krzyknął Grocholski. 
Mokra, pełna zielska i szlamu głowa wyjrzała obok dachu, nerwowa dłoń chwyciła rozbitka. 
Nieszczęsna kobieta — czy koza — rozpaczliwie trzymała się drzewa. Obrońca, wisząc w powietrzu, 
zdyszany, nie mogąc dobyć głosu z zalanego gardła, szarpnął ją z całych sił. Szczap 
deski, w który wpiła się rękoma, oddarł się z trzaskiem, krzyknęła okropnie i, nie puszczając 
drzazgi, zsunęła się w rzekę. Woda trysnęła, zakrywając wszystko, zniknęli oboje. Dach, 
uwolniony od ciężaru, podniósł się nieco i popłynął szybciej. 
Po chwili spośród huczących bałwanów ukazały się dwie głowy. To Delfin wracał, wolniej, 
mozolniej, z ładunkiem. 
Prąd go już targał i zawracał, szamotali się ze sobą w wielkiej ciszy, bo patrzący, tamując 
dech, czekali, jak się to skończy, i nie wołali już brawo. 
Hieronim dyszał, pracując jedną ręką, coraz częściej ginął pod falą, ale pomimo osłabienia 
trzymał mocno trofea swej wyprawy, kobietę omdlałą, siną, może martwą. 
— Rucio, Rucio! — krzyknął Żabba. 
Głos przyjaciela ocucił zmęczonego. Zebrał resztę sił, rzucił się naprzód. Główny prąd był 
za nim. Jeszcze sto kroków, jeszcze pięćdziesiąt. Żabba wszedł po ramiona w wodę, rzucił mu 
gałąź. 
— Brawo, Delfin! 
Krzyczał Grocholski, inżynier, piszczała dyszkantem inżynierowa, krzyczeli obaj koledzy. 
A biedny Delfin, zziajany, bez tchu, blady jak ściana, leżał na brzegu, ociekając wodą, dysząc 
jak zgoniony zwierz i trzymając wciąż za ramię drobną postać rozbitka. 
Żabba ukląkł nad nim i podczas gdy inni zajęli się uratowaną, on ocierał twarz i ręce przyjaciela, 
powtarzając uparcie: 
— A co? Ja mówiłem, że mu to nic! Ja mówiłem! 
— Uf! — odsapnął wreszcie Hieronim, siadając na ziemi. — Szkoda, żem o zakład nie poszedł. 
Zasłużyłem sobie na dobrą indemnizację! Uf! Tom się zmachał! 
— A ja mówiłem, że to kobieta! — szepnął Litwin. 
— Czy żyje przynajmniej? Podobna do ciebie? — zagadnął chłopak, oglądając się wokoło i 
wstając. 
— Żyje, biedactwo, żyje! — wołała pawim głosem naczelnikowa. 
— Pokażcie mi ją! Może to syrena? 
— Aha, syrena! — parsknął śmiechem Grocholski, odstępując od leżącej na trawie ofiary powodzi. 
Hieronim spojrzał ciekawie i skrzywił się. 
Przed nim, okryta pledem inżynierowej, leżała dziewczynka kilkoletnia, drobna, chuda, sina. 
Miała na sobie strzępy grubej koszuli, czerwoną, wyszarzaną spódniczkę do kolan, bose, 
ciemne nogi krwawiły się w kilku miejscach, malutką jak pięść twarzyczkę zakrywały zupełnie 
roztargane czarne włosy, pełne zielska i szlamu. 
W kurczowo zaciśniętej ręce trzymała wciąż drzazgę dachu, a wyglądała bez życia. 
— Ten patyk z suchej miotły już nie zipie! — zawołał Hieronim, klękając nad nią. 
— Owszem, owszem! — wolała pani naczelnikowa. — Serce bije, ręce ciepłe! 
— Bo jeszcze nie zastygły! — mruknął student, biorąc na kolana głowę dziewczynki i odgarniając 
włosy z jej czoła. 
— Szaniarski! — zainterpelował jednego z gapiących się kolegów. — Masz pewnie w mantelzaku 
butelczynę? 
— Mam parę kropel! — odparł zagadnięty. 
— A co? Duszą i starką Szaniarski ratuje zawsze z najgorszych niebezpieczeństw! Daj no, 
bracie! 
Student przyniósł rżniętą flaszkę. Hieronim z trudnością otworzył zaciśnięte zęby dziecka i 
wlał w gardło trochę wódki. 
— No, że niepiękna, to widoczne, ale że uparta, o tym ja coś wiem. Ledwiem ją oderwał od 
dachu i maluczko mnie nie pociągnęła na dno! No, nie szczerz zębów! Połknij jeszcze odrobinę! 
Naczelnik tymczasem, spojrzawszy obojętnie na zdobycz pana Hieronima, odszedł znów 
nad wodę, wezwawszy Grocholskiego i Żabbę. 
Wzięli narzędzia, zmierzyli wysokość wody, powódź już nie rosła. Zaczęli naukową gawędkę. 
— Trzeba nam będzie poszukać schronienia za lasem w jakiejś bezpiecznej wsi. 
— Byłem tam onegdaj na robocie — objaśnił Grocholski. — Sądzę, że się znajdą mieszkania. 
— A ot i słońce zachodzi! — wtrącił Żabba. 
— Możemy iść. Co przepadło, zginęło! Ciekawym, czy Białopiotrowicz ocucił małą. 
Wrócili do drzewa, gdzie skupiła się reszta. Dziewczynka siedziała już na ziemi, otulona 
burką studencką, zalękła, drżąca, wlepiając w twarz Hieronima piwne, łzami zaszłe oczy. 
— No, żyje! — rzekł naczelnik. — To i dobrze. Możemy iść. 
— Dokąd? — zagadnęła pani i nie czekając na odpowiedź, trzepała dalej: — Ale wiesz, mężu, 
to niemowa! O co się spytać, milczy! 
— Niemowa? Krzyczała przecie ratunku. Mniejsza z tym. Chodźmy! Znajdą się rodzice! 
Żabba wziął dziecko za ramię. Spojrzała dziko, usunęła się. 
— Oho, księżniczka z bajki. Bierz ją, Ruciu! 
— A biorę. Może się rozmyśli i przemówi. 
Orszak ruszył. Na czele wódz rzeszy z lunetą pod ręką, dalej pani pod eskortą Grocholskiego 
i dwaj studenci, obładowani tłomokami. Pochód zamykał Żabba z przyjacielem. 
Dziecko, gdy je Hieronim wziął na ręce, zaczęło płakać. Nie zważał na to i niosąc je, ruszył 
za towarzystwem, dowcipkując po swojemu z Żabbą. 
Po chwili uspokoiło się biedactwo, spojrzało w górę, w śmiejące się oczy chłopca, przytuliło 
mu się do piersi, przymknęło zmęczone płaczem oczy. 
Usypiała, kołysana ruchem i okropnym zmęczeniem. Już jej nic złego nie mogło spotkać. 
Szli tak wśród lasu godzinę i mrok padał zupełny, gdy zaczerniała przed nimi wieś, mrugając 
światełkami z okien. Zaczęto nawoływać ludzi. 
Po chwili tłum ich otoczył. Dobijano się jak o honor o przyjęcie rozbitków, porwano ich 
tłomoki i Hieronim ani się obejrzał, jak się znalazł z Żabbą w obszernej izbie, otoczony całą 
chłopską rodziną, wyprzedzającą się w usługach. 
Dziecko spało cichutko. 
— A to co, panie — zagadnął gospodarz, gdy chłopiec układał drobiazg ten na swej burce na 
ławie. 
— Szczupak na sprzedaż. Niech śpi tymczasem. 
— Ej, pan żartuje! Toż to człowiek! 
— Nawet kobieta. Złowiłem w powodzi. Może ją znacie? 
Wszystkie twarze pochyliły się nad uśpioną, każdy się cofnął, ruszając ramionami. 
— Nietutejsza — odparł gospodarz. — Musiała ją rzeka z góry gdzieś porwać. No, niech śpi! 
Jak ma rodziców, to się upomną. Prosimy tymczasem panów na wieczerzę. 
Młodzi ludzie rzucili się do jadła z dobrze zrozumianą zaciekłością; wśród wrzawy rozmów, 
śmiechu z anegdot Hieronima, szczęku misek i łyżek nikt nie dosłyszał płaczu rozbitka. 
Zbudził ją hałas, przeraził widok tylu obcych, i łkała, tuląc się do ściany, jak młody wilczek, 
na wpół tylko oswojony. 
Nagle przypomniał ją sobie Hieronim, zajrzał w kąt. 
— Może ci się jeść chce, dziecko? — spytał, głaszcząc ją po głowie. 
— Bardzo! — szepnęła, biorąc w obie dłonie jego rękę. 
— No, to chodź do stołu! 
Chciała usłuchać, ale nie miała siły utrzymać się na nogach; upadła, rzucając mu spojrzenie 
konającego ptaszka. 
Wzrok ten dziwnie mu szedł do serca. 
Żabba miał siostrzyczkę w takimże wieku, która mieszkała razem z nimi w Petersburgu. 
Hieronim, sierota bez ojca i matki, lubił dziecko, bawił się z nim, swawolił, kupował łakocie. 
Przed rokiem szkarlatyna ją zabiła. Konając, patrzyła na brata i przyjaciela takim samym 
żałosnym wzrokiem, prosząc o ratunek. 
Student się pochylił, wziął na ręce małą, pocałował w chude policzki i zaniósł do stołu. 
— Mleka, matko! — poprosił gospodyni. 
Nakarmił ją, trzymając na kolanach. Piła chętnie, chciwie, ciepło wybiegło jej na twarzyczkę 
rumieńcem. Milczała jednak ciągle, patrząc nieufnie, dziko spod roztarganych włosów. Potem dostała dreszczów, sen ją znów morzył niespokojny, gorączkowy. 
Pomimo jednak namowy, nie puściła ręki studenta, którą cisnęła do piersi nerwowym, lękliwym 
ruchem. Wezwana na spoczynek przez gospodynię, rozpłakała się okropnie, nie zdołano 
jej oderwać od opiekuna. Poniósł ją z sobą do alkierza, gdzie im wyznaczono mieszkanie. 
Żabba już tam siedział od godziny nad stronicą cyfr, szukając w płomyku lampki natchnienia. 
Obejrzał się na przyjaciela. 
— Cóż to będzie? — zagadnął burkliwie. 
— Nic — odparł Hieronim — będzie nasze petersburskie życie, kiedy Wandzia żyła. 
Wspomnienie siostry ułagodziło Litwina. Zamilkł na chwilę, zdjął ciemne nieodstępne 
okulary, przetarł je, oparł łokieć o stół i gryzł przez chwilę pięści. Nie o cyfrach myślał w tej 
chwili, bo się znów obejrzał i mruknął: 
— Podściel jej moją burkę, jeżeli trzeba! 
— Już dobrze, nie beczy. Wiesz, mam taką głupią naturę, że jak dzieciak płacze, to... 
Nie dokończył, splunął i rzucił się na łóżko, tonąc w pierzynach gospodyni. 
— Uf, alem się zmachał! Powiadam ci, Józiu, ani jeden członek nie został w subordynacji. 
Dobranoc, a obudź no mnie, jakby tam przypadkiem archanioł trąbił na sąd ostateczny, bo, jak 
mi Bóg miły, gotówem nie posłyszeć! 
Żabba kiwnął głową. Matematyka zajęła mu całą myśl. Mruczał wpółsennie formuły. 
A dzieciak jęczał we śnie niezrozumiale wyrazy, żałośnie, z rozdzierającą skargą, to z dziką 
zaciętością. Litwin skrzywił się parę razy, ale nie gniewnie; opędzał się od tego głosu jak od 
natrętnego wspomnienia, co mu gmatwało naukę, przywołując obraz jedynej zmarłej siostrzyczki. 
Hieronim chrapał jak drwal. Szczęśliwy! Miał dwadzieścia lat, czyste sumienie i szalone 
zdolności. On nie znał bezsennych nocy, spędzanych nad oschłą nauką. On się bawił w akademii. 
II 
"Żona” Hieronima 
W dwa dni po wylewie rzeki Grocholski wczesnym rankiem wstąpił do mieszkania dwóch 
przyjaciół. Rodzina chłopska już się rozpierzchła na robotę po polach; na progu chaty, skulona, 
zapuchła od płaczu, siedziała dziewczynka znajda. 
Patrzyła uparcie w stronę lasu, nie spojrzała na wchodzącego. W chacie stara prababka 
przyjęła go kaszlem. 
— Witajcie! Panowie, co tu mieszkają, poszli? — zagadnął. 
— Poszedł jeden; ten biały, wesoły poszedł. A ten czarny, ze szkłem, w komorze. 
Grocholski wszedł do alkierza. Żabba istotnie sechł nad książką, jak zwykle. 
— Dzień dobry! Rucia nie ma? 
— Nie ma — odparł grobowy głos, któremu towarzyszyło ukośne, niechętne spojrzenie w 
stronę natręta. 
Pomimo to Grocholski usiadł na stosach pierzyn, zapalił papierosa i zaczął szturm do mruka: 
— Czy Hieronim dostał gdzie smyczek? 
Chudy palec Żabby wskazał na przeciwległą ścianę, gdzie instrument wisiał w komplecie. 
— Aha, jest, to i dobrze. Powiedz mu, niech dziś wieczór przyjdzie do naczelnika. Będę mu 
towarzyszył na trąbce. Urządzimy koncert. 
— Bardzo potrzebne! — zamruczał Litwin, nie odrywając się od czytania. 
— Ty się na tym nie znasz. 
— Chwała Bogu! 
— Et, nieznośny jesteś pedant! Cóż u was słychać? 
— Ja nie mam zwyczaju słuchać. 
— Dziecko jest jeszcze? Nie oddaliście rodzicom? 
— Musi być nie, kiedy jest — była logiczna odpowiedź. 
— Szaniarski mówił, że ją Rucio traktuje jak żonę. 
— Nie wiem, jak się żonę traktuje, bom kawaler. 
Grocholski parsknął śmiechem. Nosowy ton Żabby, spokój i flegmatyczna twarz były nadzwyczaj 
komiczne. 
Śmiech kolegi obraził Litwina. Drwiny znosił tylko od Hieronima. Obrócił się plecami do 
warszawiaka, zatkał uszy rękoma, długi nos pochylił nad książką i zapadł w kompletne milczenie. 
Grocholski pokręcił się jeszcze chwilę, porozrzucał papiery, popróbował skrzypiec, wziął 
jakąś księgę i wyszedł, gwiżdżąc. 
Mała siedziała na tymże miejscu, w tej samej pozycji i patrzyła na las. 
— Jak się masz? A gdzie twój mąż? — zagadnął wesoło student. 
Bez wahania wskazała w kierunku lasu i odparła poważnie: 
— Poszedł tam. 
— Czemuż nie poszłaś z nim? 
— Nie pozwolił. 
— Czekasz na niego? 
— Czekam. 
— Ot, daj pokój! Chodź ze mną! Ja ci nic nie będę zabraniać. Kupię nową sukienkę, czerwone 
trzewiczki i mnóstwo paciorków. Chodź, ja będę twoim mężem. 
Dziecko spojrzało wściekle na niego, pokazało język i, jak Żabba, odwróciło się impertynencko 
plecami. 
Odszedł, śmiejąc się jak szalony. 
W południe Żabba, idąc z rachunkami do naczelnika, potknął się o dziecko na progu i za
mruczał: 
— Chodź ze mną! 
Odmówiła mu. Odmówiła też wezwaniu na posiłek; nie ruszyła się, gdy gospodarze wrócili 
z pola. 
Hieronim o zmroku, idąc z piosenką na ustach, z żartem w oczach, spotkał ją na drodze. 
Wybiegła naprzeciw niego, dojrzawszy go cudem w ciemnościach, i powitała milczącym, 
szczerym uśmiechem. 
— Ejże, to ty? — zawołał uradowany. — Myślałem, że się kto o ciebie upomniał i zabrał. 
— Albobym poszła! — odparła zuchwale. 
— A jakby ojciec przyszedł? 
— Nie ma ojca, nie mam nikogo. Nikt nie przyjdzie... 
— Gdzieżeś była, nim cię woda porwała? 
— Nie powiem, bo mnie tam odprowadzisz, a ja nie chcę! 
— Oho! To stanowcze. Cóżeś robiła dziś? 
— Czekałam na ciebie. 
— A jadłaś cokolwiek? 
— Nie. 
— I ja nie. Ale płakałaś, niecnoto! Oczy czerwone! 
Skinęła główką, biegnąc obok niego, i nie odstąpiła już ani na krok przez cały wieczór. 
Przy ludziach nie mówiła nic, wodząc tylko po wszystkich oczyma, a po wieczerzy, gdy 
Hieronim zabrał się od niechcenia do piśmiennej roboty, usiadła cichutko, pragnąc tylko, by ją 
tak zostawiono w spokoju. 
Grocholski przerwał skupienie naukowe. Koncert mu leżał na sercu; zanim przyciągnęła 
reszta towarzystwa, klął na czym świat stoi takie wakacje, dziki kraj, powódź i nudy! 
— Czemuście nie wzięli z Petersburga małpy i pozytywki! — wołał Hieronim, podnosząc 
głowę od stronicy wyrachowań. 
— Czemuś z tą radą na miejscu nie wystąpił? 
— Nie miałem czasu o tym pomyśleć. Dziadunio mnie ambarasował razem z kochanym 
Wojcieszkiem! 
— Albertem — poprawił Żabba. 
— Palniesz bąka w milczeniu, gdy będziesz mnie musztrował! Gdzie tytoń? 
— Na szafie. 
— Cóż było z dziaduniem i Wojcieszkiem? — pytał Grocholski, zapominając o muzycznym 
popisie. 
— Była farsa. Pewnego dnia wpada do mnie kuzynek, wyprasza Józefa z pokoju, nie podobała 
mu się świątobliwa mina skrzeka, i nuż mi prawić jakąś zawiłą, erotyczną historię. Małom 
jej słuchał, ale sens pojąłem. Dziadunio zabronił Wojciechowi się kochać, wybrał mu jakąś 
narzeczoną, het, tam, w tym bobrzym kraju, w Mozyrskiem, kazał zachować dla niej nieskalane 
serce. Aż tu Wojciech raptem się zakochał. Owoc zakazany smaczny, ale boi się dziadunia. 
W prośby do mnie o firmę. Czemu nie? Strasznie lubię płatać sztuki dziaduniowi. Afiszuję się 
tedy z panną tydzień, dwa, trzy. Nie wiem, co przez ten czas Wojciech skorzystał, mnie się 
okroiło z dziesiątek buziaków, z czego byłem najzupełniej zadowolony; grać rolę firmy bardzo 
mi przypadło do smaku. Czego się śmiejesz, Żabba? 
— Z niczego — odparł Litwin. 
— Dowód idiotyzmu, mój drogi, śmiech z niczego. 
— Więc cóż dalej? — zagadnął Grocholski. 
— Aha, dalej? Pewnego wieczora wracam z kursów, stroję się na jakąś hecę z panną, gdy 
wtem przynoszą list od dziadunia. Znam to pismo, wiążą się z nim wszystkie złe chwile w 
mym życiu! Otwieram i cóż znajduję? Oto słowo w słowo, kreska w kreskę historię owych 
trzech tygodni. Jak Wojciech przyszedł, co mówił, gdziem potem był, com robił, nawet czas i 
miejsce każdego z dziesięciu buziaków. Moja rola firmy tak tam była przedstawiona pesymistycznie, 
że mnie raptem odpadł gust do dalszego ciągu. Na końcu był zamieszczony rys dziejów 
Wojciechowej piękności. No, nieciekawy, ale urzędowy autentyk. Otóż i farsę zrobiliśmy 
dziaduniowi! Posłałem list cały kuzynowi i drapnąłem. Jestem pewien, że dziadunio już wie, 
gdzie jestem, co robię i że wam to mówię, w tej chwili... I chcieliście, żebym o małpie pamiętał! 
— Ktoś cię szpieguje z jego rozkazu. 
— Niech go złapię, tego faceta! Chyba Żabba? 
Litwin na dźwięk swego nazwiska podniósł głowę i rozejrzał się błędnie. 
— Czego? — spytał. 
— Niczego, błotny słowiku! 
— Pewnie też dziadunio wie o twojej żonie? — wtrącił Szaniarski. 
— A jakże. Ani chybi. Ale to mniejsza. On się mnie wyrzekł w godzinę chrztu. Odtąd prześladuje 
niezmordowanie, jakby spełniał obowiązek najświętszy. 
— W godzinę chrztu? Cóż to? Chciał cię zostawić poganinem? 
— Blisko tego. Trzeba wam wiedzieć, że u niego wszystko być musi na komendę. Miał 
dwóch synów i powiedział sobie: jeden mój wnuk będzie Litwinem, drugi Wielkopolaninem i 
nuż zaczynać od chrztu. Paf! Nazwali pierwszego Wojciechem na chwalę bożą. Wojtaszek nie 
może im tego dotąd darować. Jak przyszła kolej na mnie, ojciec już nie żył. Chciał dziadunio, 
bym się wabił Olgierd. I o włos się to nie stało. Byłbym bałwochwalcą wedle planu, ale matka 
zbuntowała się na tę zbrodnię. Dała mi patrona. No i za to wyrzekł się mnie dziadunio! Myślał, 
że bez jego rubli zostanę dzikim człowiekiem, kominiarzem czy lokajem! Hej, hej! Bez pogańskiego 
imienia Litwin ze mnie! Twardą mam głowę. Rozbijałbym nią orzechy w potrzebie i na 
złość dziaduniowi koleguję z wami, zamiast ekonomować gdzieś w Mozyrzu. 
Oczy chłopca zaszły skrami dumy. Zaśmiał się. 
— A Wojtaszek kurczy się, lęka, drży, schnie ze strachu. Tfu! To mi życie! Ja bym nie potrafił 
słuchać kaprysów, chybabym kochał. No, jakże, Groch? Idziemy drumlić naczelnikowej? 
To chodźmy prędzej, póki wcześnie! Ona mi zawsze na sen działa, a jeszcze pod wieczór to 
gotówem zadrzemać na dobre! Nie męcz się tak, Żabba, zrobię razem ze swoją i twoją część! 
Idź spać! 
Tu mała rączka dotknęła go; dziecko stało gotowe do drogi. 
— Zostaniesz, mała!– rzeki. — Ty się nie znasz na muzyce i wdziękach naczelnikowej. Wahała 
się jeszcze. 
— No, dobranoc! Żabba zostaje, nikt ci krzywdy nie zrobi! 
— A ty wrócisz? — spytała, gdy się pochylił nad nią. 
— Wrócę, wrócę! 
— Chodźmy! — napędzał Grocholski. — Naczelnikowa czeka nas niecierpliwie. 
— Bardzo to pochlebne dla męża! — zauważył Hieronim, rzępoląc ku uciesze całej wsi. 
I tak minęło kilka tygodni. Rzeka, napsociwszy co niemiara, wróciła pokornie w dawne koryto. 
Grono inżynierów kończyło spiesznie roboty. 
Hieronim, który w swej dobroci odrabiał za wszystkich naukową pańszczyznę, mrugał bardzo 
znacząco w stronę poważnego zwierzchnika, gdy ten patrzył gdzie indziej. Ruch nie był 
pochlebny dla wieku i urzędu męża pięknej pani. 
Żabba jeden tylko nie okazywał zmiany usposobienia na myśl o Petersburgu. 
Dziecko wciąż było z nimi. Daremne były poszukiwania i rozsyłane wieści. Nikt się po 
zgubę nie zgłaszał. Przyjaciele po naradzie postanowili ją zabrać z sobą. 
Pewnego wieczoru w biurze naczelnika Hieronim z Grocholskim wypłacali robotnikom od 
pomiaru, gdy jeden ozwał się znienacka: 
— Pan obiecywał dziesięć rubli za odnalezienie rodziców tej małej, co siaduje na progu chaty, 
gdzie pan mieszka? 
— Ano, to i cóż? — zagadnął Hieronim. 
— Dajcie dziesięć rubli, panie, ja wiem. 
— Czyjaż ona? 
— Szynkarza w Wierzbówce. Pytał się o nią. 
— Nie kłamiesz? — rzekł student, dobywając asygnatę. — Daleko to stąd? 
— Bogiem się klnę! Zresztą pan się przekona, Wierzbówka o dziesięć mil przed miastem. 
Cerkiew tam wielka, a szynkarz rudy. Wania Kruńców się nazywa. 
Hieronim rzucił pieniądze i wypadł na ulicę. Nie chciał wyznać, że mu żal było dziecka, 
więc złością żal pokrywał. 
Zastał ją, jak zwykle, na progu, smętnie wyglądającą jego powrotu, i napadł z góry, podniecając 
się krzykiem: 
— Ach, ty mały kłamco! Mówiłaś, żeś sierota, a ojciec cię szuka! Wykierowałaś mnie na 
Cygana czy ludożercę! Powiedzą, że dzieci przywłaszczam! Nie byłabyś kobietą! Ledwie ci 
zęby wyrosły, już zmyślasz i udajesz! Poczekaj, odwiozę cię do rodziców i poproszę, żeby ci 
wsypali kupę rózeg na pamiątkę! Poczekaj! Nauczę cię katechizmu! 
Rodzina gospodarza, zwabiona krzykiem, wyległa do sieni. Hieronim, sapiąc z gniewu czy 
przykrości, powtórzył nowinę. 
Dziecko powstało nieme, z zuchwałym błyskiem oczu. Nie broniła się i nie płakała. 
— Dajcie mi jutro koni, gospodarzu — rzekł student — odwiozę ją szynkarzowi. Chodź, mała! 
Obejrzał się. Nie było jej. Jak wąż wyśliznęła się spośród otaczających i znikła. 
— Pójdzie i utopi się! — mignęła myśl chłopca. — Wilki zjedzą! — poprawił się natychmiast. 
— Mała! — krzyknął wychodząc z chaty. — Chodź tu zaraz! 
Żadnej odpowiedzi. Zbieg wypowiedział posłuszeństwo, umknął, przepadł w cieniach nocy. 
— Światła! — zakomenderował student. — Chodźmy szukać! 
Synowie gospodarza skoczyli za nim, wrzeszcząc jak na wilczej obławie. Rozbiegli się na 
wsze strony. Pół wsi, zaalarmowanej wrzawą, podążyło za nimi. Latarnia Hieronima migała to 
tu, to tam na przedzie. On pierwszy dostrzegł drobny ruchomy przedmiot, toczący się jak piłka 
w stronę lasu, i dognał kilku susami. 
— A, tuś mi, ptaszku! — zawołał zdyszany, rzucając latarnię i chwytając ją za ramię. 
Szarpnęła się, zgrzytając zębami. 
Chciała zginąć z honorem, wyznał to w duchu chłopiec. 
Podarła mu kurtkę, podrapała twarz, ugryzła w ramię; w garści dzikiego dziecka został pęk 
jego jasnej czupryny. Pokonał ją wreszcie i niosąc zawrócił do wsi, nawołując towarzyszów 
wyprawy. 
Już się nie tuliła do niego jak wtedy, gdy ją niósł z powodzi. Teraz oparła mu obie pięści o 
piersi i odpychała od siebie prześladowcę. Oczy jej paliły się jak fosfor. 
Tak weszli do alkierza, gdzie ich powitał Żabba zdumiałym spojrzeniem. 
— Patrz, com sobie zrobił! — śmiał się Hieronim, ocierając krew z twarzy i wskazując poszarpaną 
odzież. 
— Ksantypa! — rzeki Litwin poważnie. 
Więzień skrył się w najciemniejszy kąt izdebki i dyszał. 
— A to żmija! Ledwiem dał radę! No, teraz całą noc trzeba wartować, bo tylko czeka sposobności, 
żeby znów drapnąć. To jednak rozczulające przywiązanie do rodziców! 
— Dobrze, żem ja nikogo z wody nie ratował — zdecydował Żabba. — Krew ci płynie z twarzy. 
— A płynie! Pazury jak u kota! Tfu, co to złości w tym mizernym ciele! I gdzie się to mieści? 
Chcesz jeść, mała? 
Milczenie. Zajrzał do niej. Siedziała zwinięta w kłębek, nieporuszona. 
— Uważaj na nią, Józik, nim się posilę i wrócę od naczelnika. 
— Uhm! Te dzieci to skaranie boże! Potrzebny ci był ten kłopot? Trzeba było oddać policji! 
Zawsze sobie napytasz biedy przez to amatorstwo bachorów. Ciekawym, ile ich mieć będziesz, 
jak się ożenisz? 
— Tuzin, braciszku, ani jednego mniej! To moje ostatnie słowo! Bywaj zdrów! 
Chłopiec wybiegł z izby, nucąc wesołą jakąś zwrotkę. Żabba mruczał niechętnie. I jemu żal 
było dziecka, przywykł do niego, wolałby nie mieć wcale, niż tracić. Toteż gderał zawzięcie na 
nieobecnego kolegę. 
— Zawsze tak z nim, a wszystko z gorączki! Teraz pilnuj tego biedactwa. Niesłodko jej być 
musi w domu, kiedy się tak broni! Zdjął okulary, poszedł w kąt. 
— No, nie kapryś, dziecko! Te chimery do niczego się nie zdadzą. Wyjdź no tu na światło! 
Biją cię w domu? 
Łkanie było jedyną odpowiedzią. 
— No, nie płacz! Nie możemy cię zabrać. Trzeba wrócić do ojca. 
— Nie ma ojca –zamruczała. — Ja nie chcę wracać! 
— To nie racja drapać Rucia. Toż jego boli. 
— Niech boli! Po co powiedział, że kłamię, i krzyczał? Ja jego nie cierpię! 
— Kogo? Mnie? — spytał wesoły głos na progu. — Co ty jej prawisz, Żabba? 
— A nic! — odparł Litwin, wstając. — Nie chce wracać do domu. 
— Dobra sobie! 
— At, szkoda dziecka! Niechby się zostało! 
— Milczałbyś! I mnie szkoda, pomimo żem podrapany i pokąsany przez tą małą osóbkę! Cóż 
robić? Skończyłeś robotę, nie? Siadaj, zgryziemy ją we dwóch! Za tydzień jedziemy do Petersburga. 
Grocholski kwili gdzieś z naczelnikową. Mamy i jego część. Daj no cyrkiel i nie myśl o 
błaźnicy! 
Nazajutrz wczesnym rankiem wózek wywiózł ze wsi zbiega. Żabba ją wsadził na wózek, 
uściskawszy serdecznie. Hieronim to klął, to gwizdał. Konie leciały cwałem. Wieczorem ujrzano 
wieś, woźnica wskazał ją biczyskiem. 
— Ot i Wierzbówka! Widzi pan karczmę? Tam na progu, w czarnej koszuli, to szynkarz. 
Wóz stanął. Szynkarz wyjął fajkę z ust, zdjął czapkę i postąpił kilka kroków, zataczając się. 
— Aha! Pan ją przywiózł! Wilki jej nie zjadły! Nu, idź do izby! Dostaniesz od gospodyni! 
Dziecko przytuliło się do studenta, drżąc febrycznie. 
— To nie wasze? — zagadnął Hieronim. 
— Boże broń! Cudze! Darmozjad! Już cztery lata, jak mi zostało na karku! 
— Czyjaż ona? 
— A tego pana, co tu mieszkał! 
— Gdzież rodzice? Pomarli? 
— A niby pomarli. 
— Jak to, niby? 
Hieronim poczuł, jak drobne palce dziecka wpiły mu się w dłoń. 
— A tak! Przywieźli go z młodą żoną i tą małą w kołysce; mieszkał u mnie, nudził się, polował, 
żeby czas zabić. Żona zrazu płakała, potem zaczął tu zjeżdżać prokurator z miasta — mąż 
polował. Raz wracał późno, zajrzał przez szybę, coś mu się nie podobało; młody był i zły, a w 
strzelbie miał dwa naboje. Więc wpakował jeden prokuratorowi w głowę, a żonie w piersi drugi, 
i nie chybił! Gwałt się zrobił! Zastaliśmy go, jak nabijał strzelbę dla siebie; nie dali mu dokończyć, 
wzięła policja! Ot, jak było! 
— I cóż się stało z tym biedakiem? 
Gorące wargi dziecka spoczęły na dłoni chłopca; dziękowała mu za to słowo, może pierwsze 
dobre, co posłyszała o ojcu. 
— Walał się dwa lata po tiurmach i umarł. Dziecko mi zostało, istny czort. Złe, uparte, leniwe! 
Obrzydły mi sceny z nią w domu, a tu się nikt nie zgłasza. Niełakoma gratka. Córka mordercy! 
Tfu! Może pan wstąpi na zakąskę? 
— Dziękuję... Wyratowałem ją z rzeki. U was wody nie ma? 
— A nie ma. Na tydzień przed powodzią uciekła. Gdzieś się błąkała tymczasem po kraju. Nu, 
podziękuj panu i marsz do domu! Słyszysz? 
— Na co ona wam? — rzekł chłopak. — Kupiłem ją sobie od śmierci i u mnie niech zostanie. 
To moja krew. 
Twarz dziecka, zalana łzami, podniosła się ku niemu; nie zważał na to. 
— To pan jej krewny! Nu, ja zawsze mówiłem gospodyni, że swoi się upomną o swoje i zapłacą 
za utrzymanie. 
— A ile chcecie? 
— Sto rubli. Warto: odzienie w kawałki leci, trzewików nie nastarczyć, a co natłukła naczyń 
przez te cztery lata, to i nie zliczyć! 
— Macie może jej papiery? 
— Jest skrzynka. Reszta gratów poszła na pogrzeb kobiety i na koszty. 
— Dobrze, dobrze. Dajcie skrzynkę! 
Szynkarz pobiegł do chaty, a Hieronim tymczasem oparł obie ręce na ramionach dziecka i 
spytał: 
— Czemuś mi tego nie powiedziała sama? 
— Bałam się. Śmiałbyś się z tatusia, jak oni, a na matkę pluli! Och! Ja nie chcę, żeby się z 
tatusia śmiali, nie! A potem powiedziałeś, że kłamię, widzisz, toś ty kłamał! 
— Ja, dziecko, ja! Będę ci odtąd wierzył na słowo; pojedziemy razem. 
— Razem! — zaśmiała się przez łzy, obejmując jego szyję rączkami i chowając promieniejącą 
twarzyczkę w jasne włosy opiekuna. Serce jej skakało pod jego dłonią jak szalone! 
— Macie, panie, skrzynkę! — przerwał szynkarz. 
Chłopak przejrzał papiery. Było ich dosyć dla policji. Zapłacił za nie sto rubli. Był to owoc 
dwumiesięcznej wakacyjnej pracy. 
Szynkarz począł błogosławić i dziękować; zjawiła się też gospodyni i dwie córki. 
Mała, oparta dumnie o studenta, patrzyła na nich z bezmierną pogardą. Wiedziała z cztero
letniego doświadczenia, co warte słodkie ich miny i uśmiechy. 
— Cóż, panienka, do swoich wracasz? — ozwała się do niej gospodyni, szorstką ręką dotykając 
twarzy. 
Uchyliła się od pieszczoty dość niegrzecznie. 
— Pojadę, gdzie on! — odparła krótko. 
— Szczęśćże ci Boże! Może chcesz jeść na drogę? 
— Jak zechcę, to on mi kupi! 
Wózek ruszył z powrotem. Woźnica uśmiechnął się lekko, oglądając się za siebie. 
— I za co pan zapłacił sto rubli? — ozwał się. 
— Albo co? 
— Cztery lata ją morzyli głodem, ubierali w łachmany, chodziła boso, a co tamte dzieci stłukły, 
na nią zrzucały. A co ona im się napracowała! Czy nie tak, mała? 
— A tak, ciągle bili. 
— Za to cię teraz nikt nie trąci. Bądź spokojna; znam twe pazurki i będę ich się strzegł na 
przyszłość. 
Spojrzała żałośnie na ślady podrapań i spuściła pokornie główkę. 
Nakarmił ją na popasie, ułożył do snu i sam drzemał całą drogę, spokojny, że już nie spró
buje ucieczki. 
Głośne okrzyki zbudziły go nagle. 
Stali we wsi. Koledzy otaczali wóz tłumnie. 
— A to co? przywiozłeś małą! — wołał Żabba, uśmiechnięty radośnie. 
— Gdzież Wierzbówka? — badał Grocholski. 
— Na karcie geograficznej szczegółowej. 
— A szynkarz? A rodzice? 
— Woda ich zmyła. 
— Jak to? Wszystkich? 
— I wszystko! Nawet patent na wódkę. 
— Et, bredzisz! 
— Et, czas mi zajmujesz! 
— Ach ty smyczku! 
— Ach ty pusty futerale od fleta! Wózek ruszył dalej wśród śmiechu. Żabba przyczepił się do 
skraju i jechał, trzymając się szerokich pleców woźnicy. 
— Dziecko nasze? 
— I jak jeszcze nasze! Masz, czytaj! 
Litwin wziął podany papier, zmrużył oczy. 
— Zapomniałem okularów! — rzekł desperacko. 
Stanęli przed chatą. Wysiedli wszyscy, a po chwili zebrała się reszta kolegów. 
Żabba wsadził szkła na nos i zaczął na głos czytanie: 
— „Roku 18** maja 14 dnia ochrzczono w kościele parafialnym katolickim w Poniewieżu 
dziewczynkę, córkę Kazimierza i Marii, małżonków Obojskich, imieniem Bronisławy Marii 
Kazimiery”. 
— Gwałtu! — wykrzyknął Żabba, przerywając czytanie. 
— To ona, ta mała! 
— Ona! — potwierdził Hieronim. 
— Hurrah Delfin! — wolał Grocholski. 
— A co? To dlatego, że nie myślę o naczelnikowej. Kobiety strasznie zabijają spryt w człowieku! 
Dowód na tobie! No, dosyć, nie czytaj, Żabba, kto ją do chrztu podawał, ochrzcimy ją 
po swojemu. Hola, Szaniarski, skocz po butelczynę! A kto na kuma? 
— Ja! — ozwał się Żabba. 
— To dobrze! A imię? 
— To już ma! — protestował Grocholski. 
— Głupiś! Nie będziemy, wołając, recytować całej litanii! 
— Maria! — poddał Grocholski. 
— Czyta się naczelnikowa! Imię twojej damy! Nie chcę, żeby była do niej podobna. 
— Kazimiera! — szepnął Żabba. 
— Czekaj! Co to znaczy? Kazi — to psuje, mir — spokój. Pfe! Ma ona nam psuć spokój? Nie 
pozwalam! 
— Bronisława brzydko! — skrzywił się Grocholski. 
— Jak dla kogo! Dla zaczepiających — tu się ukłonił w stronę warszawiaka — niewiele obiecujące, 
ale dla prawnych posiadaczy cenne! Niech będzie Bronisława! Co, mała, zgoda? 
— Tatuś mnie Bronką nazywał — szepnęła. 
— A co! Będziesz tedy Bronisławą i obyś była wierna nazwie! Ty tego nie rozumiesz tymczasem, 
ale kum rozumie, niech ci to wytłumaczy w czas i porę właściwą. Słyszysz, Żabba? 
Przeczytaj w katechizmie o obowiązkach chrzestnych rodziców! Rozumiesz? Gdzież ten Szaniarski 
z winem? Pić chcę, jak sikawka straży ogniowej. Czego szukasz, Żabba? 
— Szukam listu. 
— Jakiego listu? 
— Do ciebie od dziadunia. Przyszedł wczoraj... 
— Coo! — Pan Hieronim siadł, wytrzeszczając oczy. — Bogowie piekieł, cóż to nowego? A 
co, nie mówiłem wam, że on już wie, gdzie ja jestem? 
— I co robisz w tej chwili! Pewnie się zaprasza na kuma! Nazwie ją po litewsku, Biruta! — 
zaśmiał się Grocholski. 
— Gdzież ten list, marudo? — wołał student. 
— Aha, gdzie? Albo ja wiem! Zawsze mi głowę zdurzysz swoją gorączką. Gdzieś go schowałem, 
bo z pieniędzmi. 
— Z pieniędzmi! Świat się kończy! 
— Ot, jest, masz! 
Chłopiec zapomniał o pragnieniu i figlach. Podarł kopertę, uszkodził trochę list i zaczął 
czytać, komentując każde słowo: 
— „Jeżeli pamiętasz, że masz dziada” — oho, kto by nie pamiętał — „któremu byłeś całe życie 
zgryzotą” — bodajby cięższych nie miał — „to wymagam, abyś wnet, po otrzymaniu niniejszego, 
stawił się osobiście u mnie”. — Ciekawym, po co mu potrzebne oglądanie tej zgryzoty. — „Wiedząc, 
że żyjesz w nędzy i korzystasz z publicznej jałmużny” — Co? Sfiksował stary! — „posyłam 
ci na koszty podróży sto rubli, wymagając ścisłego rachunku i oddania tego, co pozostanie”. 
— Tfu, do diaska! Ja, Hieronim, mam jechać za cudze pieniądze i gryzmolić jakieś rachunki? 
Dziadunio dostał rozrzedzenia mózgu! 
— No, czytaj dalej! 
— „Mieszkam, jak zawsze, w Tepeńcu, powiat mozyrski, i czekam ciebie. Twój dziad, Polikarp 
Białopiotrowicz”. 
Student zmiął list w gałkę i cisnął ją pod sufit, pieniądze rzucił na stół, siadł, wziął pióro i 
zaczął coś pisać. 
— Jest wino! — wołał Szaniarski, wchodząc. 
— Pijcie sami! Mnie po każdym liście dziadunia jakby kto żółcią potraktował. Zatruje mi 
humor na trzy doby! No, odpiszę mu choć raz! 
Pióro skrzypiało zajadle. Koledzy rozgościli się na łóżkach i stołach, wzięli dziewczynkę i 
wywiadywali się wszystkiego z własnych ust ofiary. Opowiadała teraz chętnie i roztropnie 
szczegóły czteroletniej niewoli; o śmierci rodziców milczała uparcie. 
Nagle Hieronim wstał. 
— Gotowe? — spytano. 
— Uhu! — odparł. 
— To czytaj! 
— „Szanowny dziaduniu! Jeżeli korzystam z jałmużny publicznej, to do tej publiki Cię nigdy 
nie zaliczałem. Sto rubli odsyłam bez rachunku, na inny użytek. Jeżeli będę miał czas i ochotę, 
to przyjadę do Ciebie za własne fundusze, terminu nie określam i pozostaję pamiętnym wnukiem”. 
Zwinął list, wsunął do środka pieniądze i odsapnął. 
— Aż mi lżej! No, dajcie kieliszek! Zdrowie Bronki, na szczęśliwy powrót i pomyślne kursy! 
Dajcie i mojej żonie kropelkę! 
— Na szczęśliwe pożycie! — rzekł Grocholski. 
— Nie wspominaj tego, bo mi naczelnik staje w oczach! 
— Więc nie jedziesz w Mozyrskie? — zagadał tę kwestię adorator naczelnikowej. 
— Najpierw dajcie mi sposób przeistoczenia się w kaczkę, bo tam dostać się można za pomocą 
płetw i skrzydeł, inaczej wcale nie. To kraj ziemnowodnych istot! 
— Statki kursują po Prypeci podobno. 
— A niech sobie kursują zdrowe! Jak mi się zechce eksploracyjnej wyprawy, to ruszę. Tymczasem 
pijmy, i hajda do Petersburga! Dziadunio dostanie ataku apopleksji, gdy mój list 
otrzyma! 
— Albo to prawda? — wtrącił Żabba. — On innej odpowiedzi nie czeka! Umyślnie tak napisał, 
żeby sto rubli odzyskać. Już ja go znam. 
— A często ty masz podobne odezwy? — spytał Szaniarski. 
— Miałem ich pięć w życiu. Ilekroć mnie coś złego spotkało. Oj, ten dziadunio! Pierwszy list 
przyszedł, jakem matkę kładł w trumnę. I wiecie, co w nim było? Żem to ja ją do grobu wtrącił, 
ja, com ją kochał i czcił jak świętą! Miałem wtedy lat czternaście, zostałem sam! Pochowałem 
matkę i przysiągłem na jej grobie dawać sobie sam radę na świecie i prędzej zamrzeć z 
głodu, niż poprosić o pomoc dziadunia! W dwa lata potem otrzymałem drugi list. Dowiedział 
się, żem chorował przed egzaminami, chciałem zostać drugi rok w klasie. Radził, bym dał za 
wygraną zarozumiałej pewności siebie i poprosił go o pomoc, której może udzieli. List cały był 
jedną obrazą i obelgą. Zgrzytnąłem zębami i, słaniając się na nogach, poszedłem na egzaminy. 
Zdałem je w gorączce. Matka tam chyba modliła się za mnie i wyprosiła patent. Odwieźli mnie 
koledzy do mieszkania i gdyby nie Żabba, poniósłbym świeżutki patent świętemu Piotrowi 
jako certyfikat zgonu. Trzeci raz w Petersburgu to było. Rozmyślaliśmy z Żabbą, jaką drogę 
obrać, do których wrót wiedzy zapukać, jak krajowi najlepiej usłużyć; przychodzi list: 
„Zostań doktorem, chcę mieć swego medyka! Radzę ci to ze względów dziedzictwa; jak mi 
usłużysz, to ci co zapiszę”. Dosyć tego; poszedłem w drugą stronę — na inżyniera. Trafił dobrze 
dziadunio, bo trzeba wam wiedzieć, że boję się okropnie umarłych i chorych! Czwarty raz pisał 
w sprawie Wojciecha, a oto piąty! 
Student kopnął nogą niewinny papier. 
— I nigdy nie odpisywałeś? 
— Owszem, zawsze, ale Żabba konfiskował odpowiedzi przez oszczędność marek! Dzisiejsza 
pójdzie! 
— Czego on chce właściwie od ciebie? 
— Kat go wie! Chce dokuczać, musi mu to sprawiać przyjemność, jak mnie kieliszek wina, a 
Grocholskiemu buziak naczel... 
Zaczęty wyraz skonał w ustach chłopca, podskoczył jak ruszony sprężyną. 
Naczelnik stał w progu. 
— Panowie, do roboty! Jutro wyjeżdżamy! Śpieszcie się! Białopiotrowicza zabieram z sobą. 
Reszta niech kończy zadania! 
— Mane, thekel, fares — zamruczał Hieronim, idąc na wezwanie. 
Reszta się rozpierzchła podniecona nadzieją wyjazdu. Bronka po swojemu usiadła na progu, 
nucąc dziecięcym głosikiem piosenkę, którą wczoraj śpiewał Hieronim. Była nad wyraz szczęśliwa. 
III 
"Dziadunio” 
Hieronim Białopiotrowicz był już sierotą, gdy na świat przyszedł. Ojciec zginął na polowaniu, 
rozszarpany przez niedźwiedzia; matka łzami oblała urodzenie jedynaka, jedyne wspomnienie 
krótkotrwałego szczęścia, jedyny łącznik między nią i rodziną męża. 
Niesłodkie miała życie biedna wdowa. Od chrztu syna stosunki z teściem zaostrzyły się, panowała 
między nimi głucha walka. Pan Polikarp Białopiotrowicz, magnat, milioner, stworzony 
był na wschodniego satrapę, nie cierpiał oporu i nie znał go w życiu. 
Słuchali go ślepo synowie, bali się jak ognia podwładni, trząsł całym domem. Despota to 
był chłodny, zamknięty w sobie, milczący. 
Otwierał usta dla krótkiego rozkazu, ostrej wymówki lub surowego wyroku. Wesołym go 
nikt nie widział, ale też nie unosił się nigdy złością, nie zniżał się do tłumaczeń lub prośby. 
W atmosferze przytłaczającej grozy, pustki i ciszy lękliwej przeżyła matka Hieronima 
osiem lat po śmierci męża. Dzieciak ją bawił swawolą, zachęcał do jej znoszenia, zajmował 
długie godziny. Poza granicą Tepeńca mogła mu dać ledwie kawałek chleba; posag jej był 
niewielki. 
Kwestia nauki zerwała ostatecznie stosunki. Na wzmiankę o szkolnym kształceniu wnuka 
pan Polikarp zmarszczył siwe, krzaczaste brwi i odparł krótko: 
— Nie potrzeba! Zostanie tu! 
Matka nazajutrz wzięła dziecko i wyjechała bez pożegnania. Pan Polikarp nie protestował. 
Chłopiec rósł, pożerał nauki, z krwią matczyną wyssał żelazną wytrwałość, wiarę w siebie i 
niechęć do dziada. Gdy tracił jedyną opiekunkę, był już prawie człowiekiem; nie lękała się 
dlań niczego i tylko, konając, gorąco go prosiła: 
— Ruciu, pamiętaj o mnie i bądź prawym! 
A potem pobłogosławiła go na sierocą dolę i zasnęła z rękoma na jasnej głowie chłopca. 
„Bądź prawym” nie wyszło mu nigdy z pamięci. Lata minęły. Z gimnazisty wyrósł młodzieniec, 
człowiek, co siłą energii potrafił chodzić na kursy, dawać lekcje, pomagać kolegom, 
żyć z dwojga rąk i głowy, nie prosząc nigdy o pomoc. Czasem, bardzo głodny, chciał iść po 
zapomogę do składkowych studenckich funduszów i wracał. Myślał, że odbierze grosz chorym, 
słabym, może niezdolniejszym — i cierpiał. 
„Bądź prawym” matczyne tłumiło w nim głód, podniecało jakąś szaloną egzaltację energii. 
W trzecim roku przyznano mu stypendium. Stypendium owo nazywał pan Polikarp korzystaniem 
z publicznej jałmużny. 
Obok tego niezmordowanego bojownika pracy żył brat stryjeczny, rzucając garściami dziadowskie 
ruble w błoto stolicy, gdzie przebywał, pilnując jakichś interesów. 
Czasem Hieronim, biegnąc na lekcję, spotykał kuzyna, rozpartego we własnym powozie. 
Pozdrawiał go bez zawiści i zazdrości wesołym okrzykiem, ale nie odwiedzał nigdy. Dziadunio 
na to tylko czyhał, by go nazwać pasożytem Wojciecha. 
— Ciekawym, czym Wojciech płaci za te setki tysięcy sknerze? — mówił czasem do Żabby. 
— Giętkim karkiem — mruczał Litwin, wyznając absolutną pogardę dla uległości i pochlebstwa. 
Ci dwaj nierozłączeni, których koledzy nazywali Kastorem i Polluksem, mieszkali razem u 
jakiejś dalekiej krewnej Żabby, utrzymującej umeblowane pokoje niedaleko akademii. 
Zajmowali dwa pokoiki wielkości dużej szuflady, stołowali się u kuzynki, żyjąc w przykładnej 
zgodzie z jej białym kotem i siwym pudlem, którego edukacją zajmował się Hieronim. 
Nazywał starą pannę „panią Dulską” i płatał jej ciągle figle, użytkując w ten sposób wieczory i święta. 
Od roku do towarzystwa pudla i kota przybyła Bronka, powitana przez panią Dulską zgorszoną 
miną i protestem z racji braku miejsca. Hieronim odurzył ją do reszty tysiącem poleceń, 
które naturalnie sam wykonał, i po tygodniu weszło wszystko w zwykły tryb zegarkowy. 
Koledzy chodzili na kursy, wracali na obiad, po czym Żabba szedł do książek, Hieronim 
biegł na lekcje lub odrabiał za nieuków techniczne rysunki; wieczorem, jeśli ich nie opadli 
koledzy, wracali się obadwa do mieszkania starej panny. 
Wówczas Bronka siadała na kolanach opiekuna i wydawała swą lekcję alfabetu oraz niezgrabnych 
patyków, mających kiedyś zostać literami; potem następował popis pudla, daremne 
próby wykształcenia kota i ogólna wesoła herbatka. 
Dziecko wyrosło, wybielało, straciło dzikość i mrukliwość; była to teraz szczera, otwarta 
istotka, ulubienica starej panny, Żabby, a nawet pudla. Hieronim ją stroił, pieścił, pilnował 
wygód i zdrowia, poświęcał dla niej koleżeńskie zebrania; powstrzymywała go od hulanki, 
nęciła do domu. Odpłacała mu za to wielką wiarą, ufnością, posłuszeństwem; wosk to był pod 
jego dłonią, z którego tworzyć mógł, co chciał. 
Rok minął, nadchodziły wakacje. Jakim sposobem Hieronim pomimo ciężkich egzaminów, 
do których przygotowywał siebie i dwunastu co najmniej kolegów, potrafił wykończyć model 
pompy na konkurs, tego by on sam nie umiał wytłumaczyć. 
Pewnego dnia Żabba wrócił sam na obiad, rozpromieniony, choć wyglądał jak odkopany z 
grobu nieboszczyk. 
— Zdaliśmy, ciociu! — odetchnął, siadając do stołu. 
— Chwała Bogu! A gdzie pan Hieronim? 
— Poszedł wywiedzieć się o rezultacie konkursu. 
— Ach, to się spóźni, obiad wystygnie! Broniu, zanieś jego część do kuchni! Jedz, chłopcze! 
Od tygodnia darmo mi płacicie, jedzenie nietknięte zostaje! 
— Och, żeby ciocia wiedziała, jak to ciężko! 
Litwin westchnął, przesunął ręką po czole, na którym mozolna praca wyorała się kilku głębokimi 
bruzdami. Wspomnienie odbierało mu apetyt. 
— Nie myśl o tym, Józiu, nie myśl! Jeszcze rok — pocieszała go — posil się! Odpoczniesz 
przez wakacje. Nabierzesz sił. 
— Zabierają nas znów na praktykę! Nie wiem, co myśli Rucio! 
— Panie — zaszczebiotała Bronka, skubiąc go za rękaw — czy on zaraz przyjdzie? 
— Zaraz dziecko! Przyniesie ci książeczkę, mówił. 
— Jej nie książka w głowie! — wmieszała się stara panna. — Głodna, a tak ją rozpieścił, że bez 
niego do stołu nie siądzie. 
Dziecko zniosło w milczeniu naganę. Siadło na brzeżku krzesła, wzięło kawałek chleba i 
zaczęło zeń ugniatać gałeczkę. Po chwili podniosła ciemną główkę, spod obciętej grzywki 
wzrok jej strzelił ku drzwiom; skoczyła je otwierać. 
Na schodach czysty głos śpiewał wesoło: 
Hej, wakacje to rzecz miła! 
Porwał dziecko na ręce, podniósł w górę, pocałował w śmiejące się oczy i powitał potem 
resztę towarzystwa okrzykiem: 
— Niech żyją pompy! Zwyciężyłem! 
— Co? Wziąłeś nagrodę? — krzyknął radośnie Żabba. 
— Napompowałem pięćset rubli. Nie będę spać ze strachu przed zbójami. Czy nie ma pani 
rewolweru? 
— Ja, rewolweru! Jezus Maria! 
Kuzynka Żabby cofnęła się przerażona samym dźwiękiem tej nazwy. 
— Nie ma pani? To dziwne! Może pani zapomniała? Pewnie leży w tualecie! 
— Co pan wygaduje? Proszę lepiej jeść. Obiad ostygł, a dziecko czeka dotychczas. 
— Już siedzę i pożeram. Chodź, Broniu! Co tak męczysz ten chleb? 
Odebrał jej z rąk gałeczkę. Była to dość podobna do oryginału głowa pudla. 
— Co to takiego? — zaśmiał się. 
— To Medor! — odparła, pokazując mu białe ząbki. 
— Bardzo piękne, ale o tym potem. Przeżegnaj się i jedz! Zbladłaś, biedactwo! 
I on sam był blady i zmęczony. Egzaminy i konkurs wycieńczyły go jak piwniczną roślinę. 
— Co robisz z sobą, Ruciu? — zagadnął Żabba. 
— Ach, dużo rzeczy! Tydzień śpię, tydzień jem — to dwa, tydzień przygotowuję Bronię do 
gimnazjum — to trzy. 
— Nie jedziemy na praktykę? 
— A po co? Mam moc pieniędzy dla nas trojga. 
— Grocholski bardzo namawia. 
— Dość się dla niego napracowałem. Co zanadto, to niezdrowo! Broniu, jakże tam z kaligrafią? 
— Napisałam. 
— A z rachunkami? 
— Umiem. 
— No zobaczymy! Siedem razy osiem? 
— Pięćdziesiąt sześć! 
— Doprawdy? A może czterdzieści dziewięć? 
— Nie, to ty nie umiesz, kiedy tak! 
— Dziękuję za naukę. Masz książeczkę, com ci obiecał. Po wakacjach pójdziesz do szkół. A 
wiesz, dlaczego? 
— Wiem. Żeby być panią i cudzego chleba nie jeść! 
Mówiła z przejęciem, topiąc weń swe piwne, myślące oczy. Rozumiała treść słów. 
— Zuch z ciebie! A gałeczki możesz lepić, jeśli ci to robi przyjemność. Daj łapę, Medor! 
— Ależ Ruciu! — upominał Żabba. 
Dzwonek w sieni przerwał początek gderania. 
Hieronim skoczył otworzyć. Przed nim stał smukły młody człowiek. Podobni byli do siebie 
z rysów, tylko wyraz twarzy przybyłego był twardszy, zużyty, wytarty swawolą, wyglądał starzej 
o lat dziesiątek. 
— Jak się masz, Wojtaszku! — powitał student. 
— Tysiąc razy mówiłem ci, żem Albert! Uwziąłeś się prześladować mnie tym śmiesznym 
imieniem! 
— A fe, tak się odzywać o biskupie męczenniku! 
— Ja sam męczennik! 
— Aj! Cóż tam? Dostałeś reumatyzmu na wyścigach? Mdli cię po wczorajszej kolacji? 
— Ty zawsze błaznujesz! Czy dajesz mi audiencję na schodach? 
— Ale gdzie ci się podoba, choć na dachu; jestem obywatelem całego świata! Może wyjdziemy 
na miasto? 
— Wolę wstąpić do ciebie, jeśli tam nie ma tego tam Żabby. 
— Tego tam Żabba! Poczekaj, aż wrócę; wysłuchaj tymczasem lekcji Broni! — zakomenderował 
Hieronim, zamykając jedne drzwi, a otwierając przeciwległe, prowadzące do ich schronienia. 
Wojciech padł na łóżko, nie rozbierając się z paltota. Student, podśpiewując, zapalił świecę 
i stanął przed milczącym kuzynem. 
— Czy chcesz się przespać? — zagadnął. 
— Jestem zgubiony! — wyrzucił z siebie rozpacznie zagadnięty. 
— To smutno. Podziel się tą troską, zamiast jęczeć jak w melodramacie! 
— Dziadek kazał przybywać na ślub! 
— Cóż w tym tak okropnego? To się ożenisz! Będzie was dwoje, potem troje... 
Wojciech wstał gwałtownie, położył ręce ciężko na ramionach stryjecznego brata. 
— Ja się nie mogę żenić, rozumiesz? 
— Bo co? 
— Bom już żonaty! 
— Uf — rzekł Hieronim, jak ktoś, co nagle wpadnie w wodę — uf, to źle! To nawet bardzo źle! 
I dziad wie o tym? 
— Albo ja wiem? Pewnie! To wezwanie jest zrobione umyślnie! 
— I pojedziesz? 
— Wolę kulę w łeb! 
Zamilkli. Hieronim przeszedł się po pokoju. 
— Wiesz co? — odezwał się nagle. — Najlepiej, żebyś tam, do Tepeńca, posłał swoją żonę! 
Nie ma jak kobiety do dyplomacji. 
— Niech cię kat porwie z takimi radami! Przyszedłem po ratunek do ciebie, a ty drwisz! 
— Po ratunek, do mnie! Chcesz może, żebym i twoją żonę przyjął do siebie, jak tamtą wtedy? 
Servus, na to mnie nie weźmiesz! 
— Chcę cię błagać o łaskę! Jedź do dziada! 
— Dobrze, a potem co? 
— Wstaw się za mną! 
— Ja do dziadunia? Czyś oszalał? On mnie psiarnią wyszczuje! 
— Nie. On już stracony dla mnie! Przeklnie! Teraz twoja gwiazda wzejdzie. On cię kocha. 
— Miałem tego rozczulające nawet dowody. 
— To nic! Pojedź! Wytłumacz, że kochałem... 
— Ach, to twoje kochanie! 
— Kochałem, mówię ci, postąpiłem bez rachunku; że go błagam o przebaczenie, żem niewinny 
i proszę o pozwolenie... 
— Rychło w czas! Z kimżeś się wreszcie ożenił? 
— Z panną B., córką radcy dworu. 
— Oh? — gwizdnął przez zęby Hieronim. Był to bardzo wątpliwy objaw zadowolenia. 
— Zrób mi to, bracie! Do śmierci ci nie zapomnę, a potrafię się wywdzięczyć! 
Student namyślał się chwilę. W duchu klął kuzyna, ale głośno odparł: 
— Na nic się to nie zda, ale jeśli ci na tym zależy, zrobić mogę. I tak nie wiedziałem, co robić 
z wakacjami. Użyję ich na dyplomatyczną misję! Potrzebny ci był ten kłopot! Tfu! Sameś 
nie wiedział, co z dolą począć. Szczęście ci samo szło w ręce, nic ci nie brakło. Ech, żeby 
dziadunio ci wlepił sto kijów na kobiercu, miałbyś, czego trzeba! 
— Jakiś ty rozumny! — mruknął kuzynek, orzeźwiony obietnicą Hieronima. — Nie będziesz 
mądrzejszy, gdy się zakochasz! 
— Nie będę się bał dziadunia ani oglądał, co on na to powie, to pewne! — odparł hardo Hieronim. 
Wojciech zamilkł, wziął czapkę. 
— Jak tu u ciebie czarno i ciasno! — zauważył już zupełnie swobodny. 
— Żółwia skorupa! — zaśmiał się właściciel izdebki. 
— Chodźmy na miasto! 
— Dziękuję! Mam jeszcze wyżej głowy zajęcia. 
— Wszakżeś chlubnie zdał egzaminy. Wolnyś! 
— Prawie! 
— Kiedy pojedziesz? 
— Jak trochę wypocznę. 
Uścisnęli sobie dłonie. Wojciech wyszedł. 
— Słuchaj no! — zawołał za nim Hieronim. — Jak mi psy dziadunia poszarpią odzienie, to 
sprawisz nowy garnitur! 
— Wszystko, co zechcesz! Bywaj zdrów! 
— Dobranoc, Wojtaszku! 
— Albercie — upomniał Żabba, wychodząc z pokoju starej panny. 
Hieronim stał chwilkę zamyślony, z marsem na twarzy, wreszcie ramionami ruszył. 
— Tak się zmarnować haniebnie — zamruczał — na to trzeba być głupcem, głupcem, głupcem! 
— I tacy się pomieszczą na ziemi! — uspokajał Żabba. Hieronim rzucił się na łóżko. W pięć 
minut już chrapał. Rozmowa z kuzynem była powodem, że go w tydzień później znajdujemy 
na statku parowym kursującym po Prypeci. 
Lato objęło płaskie brzegi monotonną zielonością daleko jak okiem zajrzeć. Krajobraz był 
równy, smutny, pusty, tchnący przygniatającą tęsknotą. Niekiedy przerywała to zielone morze 
traw siwa, brudna wieś lub lesiste czarne wzgórze. Czasem zza szuwarów wysuwało się chłopskie 
czółno lub stado kaczek. Kłąb dymu maszyny słał się jak czarne plamy po łąkach, gwizd 
parowca drżał w dzikiej ciszy, biegł po toni, ginął po zakątkach. 
Oprócz Hieronima jeden był tylko podróżny, wpół chłop, wpół mieszczanin, ćmiący lulkę 
na przodzie i spoglądający sennym wzrokiem na wodę. Student, oparty o galeryjkę, był skazany 
na milczenie i samotność. 
Późnym wieczorem zostawił go statek w nieznanej, nieludnej osadzie. Chłopi na brzegu 
przed karczmą objaśnili go, że do Tepeńca nie więcej mili, ale on się nie kwapił. Szynkowa 
gościna ponętniejszą mu była niż dziadowska, mocno wątpliwej serdeczności. Został na nocleg 
w osadzie. 
Towarzysz podróży, ów pół mieszczanin, pół chłop, był znów z nim, kopcąc lulkę i rozglądając 
się sennie po karczemnej izbie. 
Nazajutrz, o świcie, chłopskim wózkiem, ruszył nasz bohater do celu podróży. 
Droga się wiła grobelkami, to oddalając, to zbliżając się do rzeki; widok zakrywały łozy i 
olchy, cisza bezludna tłoczyła piersi. 
Pomimo fantazji wrodzonej pan Hieronim miał coraz silniejszą pokusę drapnąć z powrotem; 
chłop powożący odbierał mu resztę odwagi opowieścią o „strasznym panu”. Tak się zwał dziadunio 
Polikarp w ustach ludu okolicznego. 
— Serdytyj pan! — powtarzał ciągle, trzęsąc kołtuniastym łbem i cmokając na konika. 
— A widziałeś go kiedy? — badał Hieronim. 
— Dzięki Bogu, nie, ale mój swojak widział go raz jeden. Bardzo się zląkł. 
„Milutki być musi!” — pomyślał student. 
Słońce wyjrzało zupełnie zza wody i w tejże chwili rozchyliły się jak brama olchy na grobelce 
i roztoczył się przed okiem jadącego szeroki, w słonecznych złotych ramach krajobraz. 
Na lewo pomarszczona, białawosina toń Prypeci, na prawo bór jodłowy, wprost, na stromym 
wzgórzu, jakby z wody wyrosły, przepyszny dwór, otulony stuletnią wysadą. 
Słońce biegło po fali, po koronach drzew, złociło krzyż kaplicy, słało się po łąkach i zaglądało 
aż na wózek chłopski i w zachwycone oczy Hieronima. A przed nim coraz bliżej wychodziły, 
jakby na powitanie czy obronę, mury z czerwonej cegły, stare lipy ciekawe, łupkowe 
dachy, wieżyczki, ogrodzenia i mrugał coraz jaśniej krzyż kaplicy. 
— Prr! Stój, siwa! — przerwał mu oglądanie głos chłopa. 
— A cóż tam? To Tepeniec? No, to jedź do dworu! 
— Ej, panoczku, ja już zawrócę! Do dworu nie puszczają furmanek, a psy mi klacz rozszarpią. 
Pan piechotą pójdzie. 
I, nie czekając odpowiedzi, postawił na drodze torbę studenta, pomógł mu wysiąść, zaciął 
konia i uciekł. 
Pan Hieronim ruszył, śmiejąc się, ku bramie. 
— Smocza jaskinia! — monologował. — Dziadunio posiada ogromną popularność u sąsiadów, 
aż miło, jak go kochają! Aa, jak się macie, przyjaciele? 
Ta ostatnia interpelacja stosowała się do gromady psów, wszystkich gatunków i koloru, co 
jak pułk zbirów powitały go u bramy. 
Student, bezpieczny za sztachetami, ukłonił się im bardzo nisko. 
— Bardzo mi przyjemnie oglądać wasze czcigodne oblicza, bardzo przyjemnie! Wiem, 
wiem, że macie szczerą ochotę wejść w bliższe stosunki z moją garderobą, ale to gusty niechrześcijańskie 
i niestosowne do naszego klimatu! Tak, tak! Nawet zupełnie nieprzyzwoite! 
Nie krzyczcie tak wszyscy naraz, bo was nie rozumiem. Niech się każdy rozmówi po kolei ze 
mną! Odpowiem na wszystkie zapytania, mogę nawet pokazać papiery! 
Ale psy nie zadawalniały się gawędką. Hałas rósł, zamiast się zmniejszać, a nikt nie przybywał 
na pomoc oblężonemu. Nie pomogły protesty i prośby o pokój, nawet obietnica łokcia 
kiełbasy; psiarnia obstąpiła szczelnie wejście i, szczerząc kły, broniła heroicznie wstępu. 
— Nie chcecie kiełbasy? Jesteście osły! Bywajcie zdrowi! — zawołał zniecierpliwiony student, 
pokazując im figę i odchodząc od bramy. 
Szczekanie towarzyszyło mu chwilę, potem ucichło. Szedł wzdłuż muru, zaglądając czasem 
do wnętrza. Wszędzie było pusto. Ruch skupiał się na gospodarskich dziedzińcach; po szpalerach 
ogrodu, które mijał, świergotały ptaszki i brzęczały pszczoły; ogród był jak zaklęty. 
Tak idąc, obszedł połowę fortyfikacyj, wydostał się z obrębu sadu, okrążył park nad rzeką. 
Gąszcz nieprzebyty zasłaniał mu widok do środka, gdy nagle nad samą wodą zagrodziły mu 
drogę sploty brzóz płaczących i zabiegł przed oczy grobowiec familijny, świecący białymi 
ścianami, i nieco dalej stara kaplica uwieńczona krzyżem. Chłopiec zatrzymał się. 
Dzieciństwo mu stanęło jak żywe przed oczyma: i matka, i ojciec, którego znał tylko z napisu 
na grobowym kamieniu, i przechadzki po parku. 
Jeszcze podczas ostatniej choroby mówiła matka, jak jej żal, że nie zobaczy grobowca w 
Tepeńcu, że się nie położy w grobie obok trumny męża, i ta skarga ozwała się po latach w sercu 
syna-sieroty. 
Położył ją daleko, na obcym cmentarzu; jak zawsze, tak i w spełnieniu tego ostatniego jej 
pragnienia stał na przeszkodzie dziad Polikarp. 
W Hieronimie zagrała krew, wszystkie krzywdy i bóle odżyły we wspomnieniu i wnet duma 
ofiary ozwała się gwałtownie: „Po co iść do tego starca bez serca? Po co przestępować próg 
tego domu, który powinien być dla niego rodzinnym, a był wrogim?” 
— Zajdę do grobu, za ojca się pomodlę i wrócę! — zamruczał, przeskakując mur. 
Krypta była otwarta, w półcieniu świeciły napisy na zapełnionych niszach; puste czerniały 
ponurymi otworami, czekały na lokatorów. 
Obok grobowca szemrała krynica, wąskim strumieniem zbiegając ku rzece, poza tym nic 
nie przerywało ciszy. 
Hieronim ukląkł na kamieniach i zaczął odmawiać pacierz. 
Wtem z ogrodu doszedł jego uszu krok dwóch ludzi i cicha rozmowa. Słów nie rozpoznawał 
z powodu szmeru strumienia i nie ruszał się z miejsca. 
Po chwili rozmowa ucichła, krok się zbliżał, ale już pojedynczy, i czarny cień stanął u wejścia 
do grobu. 
Student podniósł oczy. 
Wchodzący był to człowiek olbrzymiego wzrostu, ubrany w samodziałową kapotę i jałowi
cze buty. Krótko ścięty, biały jak mleko włos pokrywał głowę; twarz była opalona, z wyrazem 
kamiennej ostrości. Potęgowały ten wyraz brwi olbrzymie, krzaczaste, złączone prawie z sobą, 
spod których wyglądały zmrużone siwe oczy, przenikliwe, świdrujące w spojrzeniu; wielkie 
siwe wąsy spadały po tatarsku w dół. 
Przestąpiwszy próg, starzec zatrzymał wzrok na Hieronimie przez sekundę, potem na napisie 
grobu, u którego on klęczał, a potem przeszedł nim cały rząd katakumb. Nareszcie oparł się 
oburącz na lasce zakończonej srebrnym toporem i, jakby czekał końca modlitwy chłopca, pozostał 
nieruchomy, zagradzając mu drogę. 
Hieronim odmówił wszystkie wiadome sobie pacierze, a widząc, że cierpliwością nie zwycięży, 
wstał, żegnając się pobożnie. 
Starzec wyprostował się jednocześnie. 
— Dlaczegóż to wchodzicie przez mur, mój młody panie? — zagadnął bez żadnego wstępu. 
— Bo mi nikt bramy nie otworzył — odparł student. 
— Jakże wam na imię i czego tu chcecie? 
— A wam co do tego? — zapytał hardo Hieronim. 
Błyskawica przeszła po oczach starca. 
— I bardzo mi do tego, bom tu pan! 
— Aa, to przepraszam! Hieronim Białopiotrowicz mi na imię, a przy tym grobie pomodlić 
się mam wszelkie prawo! Dlatego tu jestem. 
— Może też znajdziesz słusznym z dziadem się przywitać po modlitwie za ojca? 
— I owszem. Dziad mi daruje niegrzeczną odpowiedź. Nie wiedziałem, do kogo mówię. 
— Doprawdy! Ze znajomością wcale się nie spieszyłeś. Czy mam obecną twoją bytność 
uważać za wypełnienie wezwania? 
— Tak; wcześniej być nie mogłem. Teraz służę dziadowi, jeśli jestem potrzebny. 
— O usługi nigdy nie proszę. Miałem wówczas interes do ciebie, spóźniłeś się! 
— Bardzo mi przykro, byłem zajęty. 
— Wiem, patronowaniem temu dziecku, córce zbrodniarza i nierządnicy. Nasienie wiele 
obiecującej rośliny. 
Hieronim poczerwieniał, zagryzł wargi, hamując gwałtowny wybuch. Stary śledził uważnie 
jego rysy. 
— Ta filantropia niedaleko cię zaprowadzi. Dziewczyna, gdy dorośnie, odda ci kamieniem za 
chleb — mówił dalej z wyraźną chęcią rozdrażnienia wnuka. 
— Może być, ale to moja osobista rzecz. To żaden interes. 
— Ach, tak, wiem, że jesteś tu za interesem, i to nie osobistym. Jest to druga niepotrzebna 
filantropia. Może wstąpimy do domu? 
— Jeżeli dziad mówi, żem się spóźnił, to może odjadę zaraz. 
— Pójdziesz ze mną, błaźnie, a odjedziesz, gdy cię odprawię! — odparł starzec, miażdżąc go 
spojrzeniem. 
Jak kula o pancerz ośliznął się rozkaz i wzrok o niefrasobliwą naturę chłopca. Zaśmiał się. 
— Ani pójdę z musu, ani będę czekał odprawy. Wolnym ptak i pan sobie, a ci, co mieli władzę 
nade mną, dawno pomarli. Idę za wami tymczasem. 
Polikarp Białopiotrowicz zatrzymał się jak wryty, ciężka dłoń spadła na ramię mówiącego. 
— A ja ci mówię, że będziesz mnie ślepo słuchał i robił, co każę! Ja ci będę władzą! Rozumiesz? 
— Bardzo niedostatecznie! Ejże, spróbować można, ale nie warto, będzie fiasko! 
Starzec zbył milczeniem przechwałkę, szedł ku domowi. 
— Ile masz lat? — zagadnął po chwili. 
— Dwadzieścia. 
— Stawałeś do poboru? 
— W jesieni mnie to czeka, ale odsłużę po skończeniu kursów, jeśli mnie zupełnie nie uwolnią. 
— Kogóż by brali, jeśli tacy jak ty, silni, nie pójdą? Nie masz zresztą żadnego prawa do ulg. 
Będziesz żołnierzem, panie inżynierze, to cię nie minie! 
— Sześć miesięcy to nie wieki! 
— Karabin nosić to dostatecznie. A potem lat parę rządowej służby za stypendium. 
— Dziad to tak dobrze zna, jakby sam przechodził. 
— Ja wszystko wiem. Mogę ci na palcach policzyć biedy, które cię czekają. 
— To mi nie nowina. Bieda hartuje człowieka. 
— Różnie bywa. Mierna, przeplatana lżejszą dolą, ożywiona nadzieją i młodością, pobudza 
do czynu. Są inne, które demoralizują. Te dopiero przyjdą na ciebie. 
Zamilkł znów. Głos dziada chłodem i przykrością ściskał duszę studenta. Przypomniał sobie 
dzieciństwo i gniotącą atmosferę Tepeńca, którą lat tyle znosili z matką. Bogu dziękował w 
duszy, że to tylko przemijająca wizyta, i klął przez zęby obmierzłego Wojciecha i wszelkie 
dyplomatyczne misje. 
Po szerokich marmurowych schodach weszli do domu. Minęli przepyszne, gobelinami obwieszone 
salony, dębem wykładaną jadalnię, długi szereg mieszkalnych komnat. Pusto było i 
głucho, dreszcz wstrząsnął mimo lipcowego słońca; ze ścian nieruchomym wzrokiem patrzyły 
na młodzieńca portrety protoplastów, pod nogami skrzypiała niekiedy mahoniem wykładana 
posadzka. Straszny to był dom. 
Służba, milcząca, pokorna, otwierała im drzwi, gnąc się aż do ziemi przed panem, szli tak, 
mijając przepych ów ponury, pyłem zasnuty, martwy i zimny. 
W biurze swym, jedynym zamieszkałym pokoju, zatrzymał się pan Polikarp, ruchem wskazując 
miejsce wnukowi. Usiadł też sam. 
— A zatem do interesu! Twój godny braciszek prosił cię o wstawienie się do mnie! Cóż powiesz? 
— To samo, co mówiłem Wojciechowi, że zrobił kapitalne głupstwo i nie ma żadnej mocy 
poprawienia mu w czym losu. 
— I słusznie! Cóż ty znaczysz dla mnie, żebyś mi śmiał radzić lub się mieszać w moje plany! 
Wojciech ci mówił, że na ciebie przyszła kolej moich łask. Możeś myślał, że tak jest istotnie? 
— Jeśli dziad, nie wiem jakim sposobem, chyba cudem, zna naszą rozmowę, to nie może 
mnie o to posądzać; zresztą dowiodłem tylekroć, że mi o wasze łaski nie chodzi. 
— Zapewne, zapewne, zuchwałości i uporu nikt ci nie odmówi. Jesteś nieodrodnym synem 
swej matki. 
— Dziękuję dziadowi za to zestawienie. Jest to dla mnie najwyższa pochwała! 
— Niewybrednyś! 
Znów poczerwieniał chłopiec, ale się jeszcze pohamował. 
— Wracając do Wojciecha — zaczął po małej przerwie, targając swe początkujące wąsiki — 
postępek jego był do przewidzenia. Dziad się pewnie go spodziewał? 
— Przynajmniej nie zadziwił mnie. Dziwię się raczej, że chce zbliżenia ze mną. Żona jego 
posiada milionowy majątek, jestem mu niepotrzebny. 
— Alboż on o majątku myśli? Cierpi nad zerwaniem stosunków, nad niełaską i utraceniem 
serca dziada. 
— Taak! Ale ja nie cierpię, ani nie żałuję, ani wierzę w to, co mówisz. Wasz świat składa się 
z frazesów, ale tu, w Tepeńcu, nikt ich nie używa i nie potrzebuje. Wojciecha wykreśliłem z 
rachunkowej księgi i z pamięci. Uważam, że nie mam żadnego wnuka. 
— To wasza wola. Darujcie Wojciechowi... 
— Nie darowywam nigdy! — przerwał ostro starzec. Hieronim zamilkł. Sprawa była zakończona 
bez apelacji. Pan Polikarp wstał i zadzwonił. 
— Śniadanie tutaj! — rozkazał lakonicznie. Student był rad z tej dywersji. Rozmowa się rwała 
co chwila, po raz pierwszy w życiu brakło mu konceptu i werwy; dziad mu mimo woli imponował. 
Dla dodania sobie rezonu wstał i podszedł do okna, aby wyjrzeć na ogród; nie śmiał nawet 
zapalić papierosa. 
— Dziad zupełnie samotny — zauważył po chwili. 
— Osamotnienie jest właściwością starości — odparł z wolna zagadnięty — ja zresztą nie znoszę 
towarzystwa. Ludzie nie zapełniają życia, wnoszą w nie tylko chaos. 
— Są różni; można wybierać. Samemu trudno wytrzymać. Nie wszyscy są lekkomyślnymi 
młodzikami, bez sądu i rozwagi! Znów zaległo milczenie. 
— Czy myślisz u mnie spędzić wakacje? — zagadnął nagle stary, rzucając w stronę wnuka 
przelotne spojrzenie. 
— Broń Boże! Jakżebym śmiał! Nie lubicie ludzi, a musielibyście patrzeć na mnie i rozmawiać. 
Przybyłem, boście mnie wzywali przed rokiem, i myślałem, że mi się należy prosić za 
bratem. 
— Dla siebie nie masz żadnej prośby? 
— Nie; to jest... miałbym może... 
Starzec obrócił się frontem do niego, był ciekawy. 
— Kiedy miałbyś, to mów! Nie słuchałeś mnie nigdy, może ja cię posłucham! 
— Chciałbym przewieźć tu, do grobowca, zwłoki matki; jeśli dziad pozwoli, będę mu bardzo 
wdzięczny! 
— Nie, nie pozwolę! Matka twoja wyrzekła się tego domu i rodziny; przez bunt przeciw mej 
władzy straciła prawo spoczywania wśród moich przodków i dzieci. 
— Błogosławię ją za ten bunt i wolę. Zrobiła mnie człowiekiem; umarła jak święta. Nie 
mówcie mi nic na nią, dość odmowy, nie poproszę was o nic więcej. 
— Nigdy? — zapytał z naciskiem starzec. 
— Nigdy! Jak ona, tak i ja nie mam rodziny i domu i o prawa się moje nie upomnę. Wyklęliście 
nas oboje, jak zbrodniarzy. Za co? Za to, że ona mnie kochała, a ja, że pracowałem, jak 
mnie nauczyła, bez pomocy. Szpiegi dziada nie potrafią na mnie znaleźć nic nieszlachetnego, 
wstydu nie zrobiłem nazwisku. I za to cierpię od was! Jeśli mnie dziad sprowadził, by ranić i 
naigrawać się z tego, co czczę, to mogę was opuścić. Nie trzeba mi ani złota, ani łask! 
Starzec słuchał go zimno, obojętnie. 
— Nie dostaniesz ani złota, ani łask — odparł powoli — i możesz być przekonanym, że nie 
przez czułą troskliwość szpiegowałem cię dotąd i szpiegować będę nadal. Potrzebny mi jesteś 
jak pion na szachownicy i co zechcę, zrobię z tobą. 
— Ze mną? Ha, ha! — chłopiec zaśmiał się szyderczo. — Dziadowi się to dotąd tak udawało? 
— Skądże, błaźnie, możesz wiedzieć, czy mi się udawało? Woskiem jesteś w moich rękach, 
mówię ci! 
— To dobre i wcale dla mnie nowe! Dziad widocznie niewiele wymaga! 
— Owszem, bardzo wiele! 
Podczas tej rozmowy służba wniosła śniadanie. Po ostatniej odpowiedzi pan Polikarp ruchem 
zaprosił młodzieńca do stołu. Sam ledwie tknął jadła, obserwował swego gościa i milczał. 
Skończywszy, chłopiec się skłonił i powrócił na swe obserwacyjne stanowisko, do okna. 
Gospodarz domu dawał lokajowi krótkie rozkazy. 
— Możeś ciekawy mych bogactw? — zagadnął, gdy się służący oddalił. — Przejdziemy się 
trochę! 
— Nie ocenię rolnych bogactw, bo nie mam o wsi najmniejszego pojęcia, ale przejść się, to i 
owszem. 
Poszli tedy szpalerami ogrodu na łąki i pola, a wracali przez folwarczne dziedzińce. 
— Czy znasz się choć trochę na maszynach? — spytał pan Polikarp, stając u drzwi stodoły. 
— Jakże? Przecież to mój fach. Wziąłem niedawno huk pieniędzy za projekt pompy. 
— No, to mi zreperuj młocarnię! 
— Z największą przyjemnością. A gdzież ten defektowy okaz? 
Było to jakieś przedpotopowe cudo, sklecone z belek, klekocące, niesforne, odmawiające 
posłuszeństwa. 
— Arko Przymierza! — śmiał się chłopiec, drapiąc się po kołach i wałkach, zaglądając we 
wszystkie szczeliny. — Toż ona pamięta patriarchów! Czemu dziad nie kupi maszyny nowego 
systemu, lekkiej i małej? Tę najlepiej by było podarować na opał, do archeologicznego muzeum! 
— Więc nie potrafisz zreperować? 
— I owszem, ale to praca na kilka tygodni i bardzo nieprodukcyjna. 
— Ano, to zabawisz parę tygodni. Co do korzyści, to już moja rzecz. Cóż chcesz za robotę? 
— Ależ nic, to nie warte wzmianki. Nie jestem rzemieślnikiem. 
— Jednak brałeś pieniądze za tę tam pompę. Dam ci to, com obiecywał mechanikowi: sto rubli 
i dwóch cieśli do pomocy. Przy tym utrzymanie. 
Chłopiec śmiechem przyjął umowę. Pozostał w Tepeńcu dla tej ważnej przyczyny i reperował 
starannie ten zmurszały zabytek przeszłości. 
Natura jego była jeszcze po trosze dziecięca. Bawiło go to zajęcie. Śpiewał, gwizdał, komenderował 
majstrom, często sam się brał do dzieła. Uwalniało go to od pobytu z dziadem, 
którego widywał tylko chwilowo, a nie rozmawiał prawie nigdy. 
Starzec niekiedy wstępował do stodoły, opierał się obu rękoma na belce i obserwował wnuka 
spod nawisłych, siwych brwi. O czym myślał wtedy? Zapewne o swoich skarbach. 
Czasem o zmroku masztalerz podawał chłopcu pysznego araba do konnej przejażdżki, czasem 
rybacy zapraszali go na połów po jeziorach; czasem nadleśny przychodził z propozycją 
polowania. 
Pan Polikarp ich wysyłał, sam nie zaproponował nigdy, a chłopiec, choć lubił to wszystko, 
nie prosił także. Po paru tygodniach swobody, dostatków i rozrywek wiejskich zatęsknił za 
towarzystwem, za przyjacielem, za życiem studenckim. 
Wyhasał się konno, nastrzelał mnóstwo zwierzyny, zwiedził okoliczne lasy i pola, dokuczyła 
mu samotność, cisza i spokój. Prypeć wydała mu się kałużą, okolica pustynią, dziad wawelowym 
smokiem. Napędzał majstrów, jak mógł. 
Wtem pewnego wieczora wręczono mu depeszę od Żabby. Zbladł, przeczytawszy podpis. 
Nie lada bieda napędziła flegmatyka do elektrycznego pośrednictwa. 
„Dziecko chore, przyjeżdżaj natychmiast, bo straciłem nadzieję” — przeczytał. 
Skoczył do pałacu i wpadł jak bomba do gabinetu dziada. 
— Muszę jechać dzisiaj! — zawołał zdyszany. 
— Tak? Skończyłeś robotę? — spytał starzec zimno. 
— Ej, co mi tam robota! Muszę wracać! Dziad daruje, ale to nie cierpi zwłoki! 
— A co mi tam do twojej zwłoki? Jak złożysz maszynę, to możesz sobie jechać, dokąd 
chcesz. Pierwej nie! 
— Maszyna może poczekać, wrócę ją dokończyć! 
Starzec wstał, zatrzymał go za ramię. 
— Słuchaj i wybieraj! Jeśli zostaniesz, wszystko, co mam, twoje będzie, jeśli odjedziesz, wyrzekam 
się ciebie; choćbyś głodem marł, nie dam ci chleba kawałka, zginiesz! No, wybieraj: 
raz ostatni podaję ci rękę! 
— Dziękuję dziadowi! Skarby wasze to niewola. Macie zresztą dwóch wnuków, nie możecie 
krzywdzić Wojciecha, a ja nie chcę niesprawiedliwości! 
— Więc odrzucasz! 
— W takich warunkach odrzucam. 
— A więc giń! — krzyknął starzec, odtrącając go od siebie. — Idź mi z oczu i abyś nie śmiał 
wspominać, żeś moim wnukiem. 
Hieronim pobladł śmiertelnie. 
— Nie zrobię wam tego honoru! Do piekła prędzej pójdę po pomoc niż do was! Niech was 
dławią skarby i pycha! 
Drzwi się za nim zamknęły. Pan Polikarp słuchał przez chwilę odgłosu kroków, potem 
usiadł przy biurku, sięgnął po wielką rachunkową księgę i zadzwonił. 
Lokaj zjawił sią natychmiast. 
— Bazylego! — rozkazał pan krótko. 
Twarz jego uspokoiła się zupełnie. Nie było na niej śladu obrazy i gniewu. Schylił głowę 
nad księgą i pisał, nie zważając, że drzwi rozwarły się znowu. 
Gdy skończył, podniósł oczy. 
W progu stał wezwany, sztywny, nieruchomy, milczący. Hieronim byłby poznał tę figurę. 
Był to ten sam pół chłop, pół mieszczanin, który mu towarzyszył na statku. 
— Pojechał? — spytał lakonicznie pan. 
— Poszedł — odparł podobnież sługa. 
— Możesz i ty wracać. Wszystko dobrze. Pieniądze ma? 
— Ma! 
— Oto są dla ciebie. Pilnujże starannie i nie rób na markach oszczędności. Dziecko ciężko 
chore? 
— Szkarlatyna, miałem wczoraj wiadomość. 
— Przez depeszę, to dobrze. Rad jestem z ciebie! Tamten wyjechał za granicę? 
— Do Paryża. Szczepan jest z nim, — Nic już Szczepan nie pomoże. Skończone! Ty mi tego 
strzeż, Bazyli, nie przemilcz niczego! 
— Złego nie znajdę, chyba skłamię! 
— To dopiero początek. Przyślij mi zaraz swój adres, skoro wrócą do Petersburga. Będziesz 
miał trudną robotę! 
— Na rozkazy pańskie! 
Człowiek się skłonił głęboko, zgarnął pieniądze i wyszedł, cofając się do drzwi. 
Nad Tepeńcem zaległa znów ponura cisza. Nie słychać było śmiechu i śpiewu chłopca; 
młocarnia, na wpół skończona, sterczała jak szkielet, a pyszny wierzchowy arab na próżno 
grzebał nogą, czekając jeźdźca. Hieronim był daleko. Spieszył, jak mógł, do małej mieściny 
rybackiej nad Bałtykiem, gdzie Żabba z Bronką i panią Dulską spędzali wakacje. Po tygodniu, 
nad wieczór, dobił się do celu, niewyspany, głodny, upadając ze zmęczenia. 
Na progu domostwa zetknął się z przyjacielem, aż się zachwiali obadwa. 
— Żyje dziecko? — huknął Białopiotrowicz. 
Żabba, nim odpowiedział, pomacał swój nos, który przy starciu najwięcej ucierpiał. 
— A to zawsze tak, z twojej gorączki! — zamruczał. 
Hieronim odtrącił go bez ceremonii na bok i poszedł dalej. 
W pierwszym pokoju pani Dulska mieszała jakąś miksturę. Na jego widok złożyła ręce jak 
do modlitwy. 
— Dzień dobry pani! Jakże Bronia? 
Na dźwięk tych paru słów, nim zdumiona stara panna zdołała oprzytomnieć, srebrny głosik 
dziecięcy rozległ się z sąsiedniej izby: 
— Panie, panie, ja tutaj! Proszę przyjść, bo mi wstać nie pozwalają! 
Hieronim poskoczył. Dziecko z pościeli wyciągnęło do niego rączęta, wstało na wpół i 
przytuliło mu się do piersi, zdyszane, szczęśliwe, obejmując go z całych sił za szyję. 
Cień z niej został przezroczysty prawie, płakała z radości i dotykała rączkami włosów, twarzy, 
odzienia, jakby wątpiła, że to on. 
— Cóż to, Broniu, gdzieżeś napytała tej biedy? — zagadnął, gładząc ją po główce. Patrzył na 
nią całym sercem, uśmiechnięty i uspokojony. 
— W całej wiosce grasowała szkarlatyna — odparła pani Dulska, podając jej lekarstwo. 
— Czemużeś nie doniósł mi zaraz? — spytał Hieronim Żabby, który wchodził właśnie, a jeszcze 
tarł nos. 
— Wybierałem się napisać — odparł flegmatyk. 
— Ale co? 
— Alem zapomniał, bo dziecko było uparte, nieposłuszne, złe. Mieliśmy z ciocią koło niej 
tyle roboty, co przy dwudziestu pacjentach. 
— Wiesz — ozwała się Bronia, a oczy jej nagle zabłysły — pani chciała mnie wybić! 
— Czemuż nie wybiła! — śmiał się Hieronim. 
— On nie pozwolił! — odparła poważnie, wskazując na Żabbę. — Za to go kocham i słuchałam 
potem. Nikt nie ma prawa mnie bić, nikt! 
— Doprawdy? Nawet i mnie nie wolno? 
Spojrzała mu zdziwiona w oczy, myślała chwilę. 
— Nie, tatuś mnie nie bił, to i ty nie będziesz. A gdybyś kiedy wybił, to... — zawahała się 
chwilę, poczerwieniała, potem schowała twarz na jego piersi i zamilkła. 
— To co? — badał ubawiony. — To byś mnie pewnie pokąsała? 
— Nie, ale uciekłabym! 
— Wiem, masz do dezercji lekkie nogi! Tylko ostrożnie, bym cię nie złapał, bo odpokutujesz 
ciężko! 
— Po co jej gadać takie rzeczy i straszyć bez potrzeby — zamruczał Żabba. — Dostanie gorączki. Ledwie ją i tak uratowaliśmy. Ty bo masz dziwną ochotę do drażnienia! 
— A ty do gderania! Każ mi dać co jeść i gdzie spać, bom bez sił prawie. Czy cię główka 
boli, dziecko? — dodał, dotykając rozpalonej skroni. 
— Et, kaprysy! — wmieszała się stara ciotka. — Pan ją rozpieścił bezmiernie, nauczył grymasów! 
Czy kto słyszał, żeby taki drobiazg śmiał się obrażać za każde słowo, słuchał tylko tych, 
którzy się jej podobają, robił, co chce, i rezonował ze starszymi? Józef nie śpi ani jednej nocy 
od dwóch tygodni, bo ona chce, żeby jej coś opowiadał; ja znoszę miny tej błaźnicy, jakby 
jakiej księżniczki, a pan gotów trzymać ją tak na ręku do rana! Et, to już za wiele! 
— Pewnie, że za wiele cioci skarg! — ujął się Żabba. — choremu trzeba dogadzać. Niech żyje 
tylko. Wiesz, Ruciu, mnie się ciągle zdawało, że to Wandzia. Pamiętasz? 
Hieronim ucałował dziecko w czoło, położył je, okrył i wyszedł, przeprowadzony łzawym 
wzrokiem. 
Pomimo zmęczenia długo w noc rozmawiał z przyjacielem. 
Żabba, zwiesiwszy długi nos nad szklanką piwa, słuchał, myślał i milczał. 
— Jakże ci się dziadunio podoba? — zagadnął Hieronim, skończywszy opowieść. — Milutki, 
co? Ani słowa! 
Litwin wypił zawartość swej szklanki, skrzywił się i głową pokiwał. 
— Podoba mi się bardzo — odparł. 
— Z czego, bąkało? 
— Ano, ze wszystkiego. On jest wielki uczony; robi próby in anima vili! 
— Cóż to, ja mam być psem czy królikiem? 
— I morskie świnki biorą do tych prób. 
— No, więc cóż z tego? 
— A nic. Zobaczymy, jak wyda dzieło. 
— Et, głupiś, Żabba! Co do mnie, rad jestem, że się wreszcie odczepiłem od niego! 
— To dopiero zaczepka, a nie odczepka — wygłosił patetycznie Litwin. 
— Resztę mózgu morze ci wypłukało ze łba! Gadasz jak wyrocznia, dwuznacznikami. 
Chodźmy spać! 
— Zobaczymy, czy dziecko spokojne — poprawił Żabba. 
Dziecko miało trochę gorączki. Gdy weszli po cichu, usłyszeli, jak mówiła wpółsennie do 
siebie: 
— Żebym miała czarne perełki, to bym zrobiła i oczy; z chleba nie można; żeby dużo, dużo 
chleba, to by był cały człowiek albo koń — taki duży! 
— O figurkach swoich myśli — szepnął Hieronim. 
— Aha, lepiła tu przed chorobą twój wizerunek z chleba na prezent. Perełek na oczy ciągle 
się napierała. Jak wyzdrowieje, trzeba jej zacząć dawać lekcje rysunku. 
Po chwili mała przestała majaczyć, oddech się uspokoił; koledzy wysunęli się niepostrzeżenie. 
Byli o nią spokojni, a nie wiadomo, który się czuł więcej szczęśliwym jej życiem. 
IV 
Pustka 
Minęło lato. Znów w ciasnym petersburskim mieszkanku zebrało się pracowite grono. Co 
dzień rano dwóch młodych ludzi schodziło na śnieżną ulicę, eskortując małą dziewczynkę z 
tornistrem książek na ręku. Doprowadzali ją do gimnazjum, a o zmroku zabierali do domu. 
Spieszyli bardzo, zziębnięci wszyscy troje, głodni i zmęczeni. Mniej śmiechu było wieczorami, 
bo Hieronim wracał późno z prywatnych lekcyj, odrabiał z Bronią jutrzejsze zadania, pomagał 
Żabbie, sam pracował więcej. 
Przy lampie siedzieli we troje, zatopieni w nauce. Dziecko zbladło, spoważniało, pożerało 
wiedzę zajadle, podnosząc niekiedy z niemą prośbą oczy na przyjaciela, którego uśmiech, zawsze 
jasny, dodawał jej otuchy. Wówczas pochylał się ku niej i cierpliwie tłumaczył trudną kwestię, 
szepcząc, by nie przerywać skupienia kaszlącemu Żabbie. 
A Żabba kaszlał nieustannie. Napadło go to z pierwszymi mrozami i nie chciało opuścić 
pomimo ziółek ciotki. Na inną kurację, a choćby na kilkotygodniowy wypoczynek nie było 
środków pieniężnych i sposobu przy małych zdolnościach biedaka. 
Ślęcząc nocami nad bibułą, mozolił się, sechł i kaszlał. Za każdym cięższym atakiem czoło 
Hieronima pokrywała chmura. Znajomy student medycyny mówił mu, że na to był jeden ratunek: 
klimat i spokój, a on, choć się zabijał pracą, nie mógł tego dać przyjacielowi. 
Więc coraz częściej na twarz wesołego chłopca występowały cienie, coraz mniej się śmiał, 
coraz rzadziej żartował z panią Dulską i swawolił z Bronią. Z Żabbą już się nigdy nie drażnił. 
Życie upominało się o swe prawa nad niefrasobliwą, śmiałą a serdeczną duszą sieroty; roztaczało 
wokoło niego ponure mgły, rzucało na silne barki coraz to nowe ciężary. 
Nie stało mu czasu na swawolę i wytchnienie, musiał pracować na dwoje teraz, a gdy, pomimo 
trudu, odzywała się ochota do żartu i gawędy, to ją zabijał kaszel Żabby, krótki, suchy, 
złowieszczy. Chłopiec zwieszał głowę. 
Bronia była mu jedyną otuchą i pociechą w życiu, przywiązywał się do niej z dnia na dzień 
coraz silniej, poznał, jak drogą mu była po tym strasznym niepokoju, gdy ją mógł utracić; odtąd 
strzegł jej jak oka i nie opuszczał nigdy. 
Rzadkie wolne chwile i święta spędzał w domu z nią, wypytując o koleżanki i strapienia 
klasowe, przeglądając rysunki, pomagając lepić figurki. 
Koledzy śmiali się z niego, Żabba gderał, ciotka ruszała ramionami tylko, dziecko dziękowało 
pieszczotą, cieszyło się z owych chwil na tydzień przedtem i to go zadawalnialo. 
Pewnego dnia, wychodząc z instytutu, Żabba rozminął się z Hieronimem. Tłum kolegów ich 
rozdzielił i Litwin sam ruszył ku domowi. 
Przypomniał sobie, że przyjaciel miał lekcje na mieście i obiecał wrócić późno, więc zawrócił 
w stronę gimnazjum po Bronię. 
Przed drzwiami przybytku wiedzy było pusto. Dziewczęta już się rozpierzchły do domu, na 
całe dwa tygodnie. Była to właśnie sobota przed świętami Bożego Narodzenia. Żabba wstąpił 
do znajomego stróża, u którego Bronia czekała czasem na przybycie opiekunów. 
— Poszła już — objaśnił stróż. 
— Sama? 
— Nie widziałem. Wyszedłem na miasto, a kiedym wrócił, nie zastałem jej. Będzie temu pół 
godziny. 
Litwin trochę się zaniepokoił, ale wnet pomyślał, że może Rucio go wyprzedził i wziął 
dziewczynkę do sklepu farb. Od miesiąca marzyła o malowaniu. 
Poszedł do domu na spóźniony obiad. W mieszkaniu ciotka była sama, drzemiąca nad pończochą. 
— A gdzie to Bronia? — zagadnął. 
— Nie ma jeszcze. 
— A bo i w gimnazjum nie ma! 
— Znajdzie się. Nie twój kłopot. Jedz spokojnie. Coraz trudniej zebrać was na obiad! 
Litwin umilkł, ale co chwila był niespokojniejszy. Gdy skończył, zamiast wypocząć, chodził 
od okna do okna i mruczał. 
Minęło parę godzin. 
— Czy to pan Hieronim dziś nie przyjdzie? — zagadnęła ciotka frasobliwie. 
— Zaraz będzie. Poszedł na lekcje. 
Żabba zapalił lampę w swojej izdebce, ale czytać nie mógł; nasłuchiwał. 
Nareszcie rozległy się kroki na schodach; Hieronim wszedł, ale sam. 
— Gdzie Bronia? — zawołał Litwin. 
— Jak to, gdzie? Nie chodziłeś po nią? 
— Owszem, ale mi powiedziano, że ty zabrałeś. 
— Ja? Wszakżem ci mówił, że dziś nie wrócę, aż wieczorem. 
Byłem na drugim końcu miasta! 
— Nie rozumiem w takim razie! Dziecka nie było u stróża, gdym zaszedł, i dotąd nie wróciła. 
Hieronim zbladł jak ściana. 
— Pewnie poszła sama i gdzieś zabłądziła! Gwałtu, jeszcze ją konie zatratują! Chodźmy szukać! 
Poszli i pomimo trzaskającego mrozu szukali wytrwale do późnej nocy. Ciotka darmo ich 
czekała, nie pojmując nieakuratności. 
Wrócili wreszcie bez tchu i sił i bez dziecka. Żabba opowiadał o nieszczęściu ciotce, Hieronim 
padł na łóżko i płakał. 
Nazajutrz cały instytut wiedział o zniknięciu żony Białopiotrowicza, wiedziała policja, dorożkarze, 
koleżanki i profesorowie, wiedziała cała falanga młodzieży. 
Przyjaciele nie jedli, nie spali, nie nocowali nawet w domu, szukali, nie szczędząc pieniędzy, 
próśb i starań. Daremnie! 
Daremnie Rucio zwiedzał najczarniejsze stołeczne nory, daremnie policja rozesłała swoich 
agentów, daremnie koledzy szperali każdy z osobna. 
Dziecko zginęło jak ziarnko piasku na pustyni, bez śladu, bez wieści, została po nim garstka 
rupieci, kilka zabawek, figurek z chleba, rysunków i straszna pustka dla dwóch młodych, co po 
dwutygodniowych poszukiwaniach, straciwszy resztę nadziei, wracali o zmroku, milcząc, do 
domu. 
Nie tknęli jadła i aby uniknąć ciekawości i utyskiwań ciotki, poszli wprost do swej stancyjki. 
Nazajutrz upływał termin wakacyj świątecznych; zapalili lampę i wzięli się do nauki. Żaden 
nie myślał o kursach. Myśleli o ciemnej główce, co tyle miesięcy, pochylona nad stołem, towarzyszyła 
im ochoczo; myśleli o jej srebrzystym śmiechu, co rozrywał im suche formuły, o myślących, 
serdecznych oczętach i drobnej postaci dziecka. 
Na stole walały się jej zeszyty i książek kilka; zda się, że wejdzie co chwila, przytuli się do 
Hieronima, gwarząc lub wydając lekcję, albo usiądzie koło Żabby i prosić będzie o ciekawą, 
straszną historię. 
Po długim milczeniu obadwa podnieśli jednocześnie głowy, spojrzeli sobie nawzajem w 
oczy i otarli parę natrętnych łez. Tracili jedyną radość w życiu. 
Tej samej nocy Żabba, wyczerpany ostatecznie, dostał pierwszego krwotoku i nazajutrz leżał 
bez sił, blady, zestarzały o całe lata. Hieronim poszedł sam na kursy i lekcje. 
Coraz czarniej robiło się na horyzoncie biedaka. Ze wszech stron opadało go życie, owo 
istotne, ciężkie, straszne jak moc piekielna; zabierało mu ufność młodości, wiarę w swe własne 
siły, pogodę duszy. Bez przerwy, bez odetchnienia spadały nań troski i bóle, zawody i choroby; 
nieszczęście uwzięło się, by go podeptać, zdruzgotać, zniszczyć. 
Borykał się z dolą, jak mógł, opędzał się od mar złowieszczych, co go i we śnie prześladowały, 
pracował, zamęczał się, mozolił. Była jednak troska, której praca nie mogła zwalczyć, 
dla której nie było ulgi; troską tą był Żabba. Choroba piersiowa, dawna, zwalczana młodością, 
tajona może długo, podminowała wreszcie organizm, powaliła go, jak robak wali stuletnie sosny. 
Od owego pierwszego krwotoku już nie wrócił do dawnych sił, choć po kilku dniach zaczął 
znów chodzić na kursy i pracować wieczorami. 
Była to już daremna praca, były to już kursy bez przyszłości; wyglądał już, jakby go śmierć 
naznaczyła swym porządkowym numerem, już bliskim. Kto wie, może on to sam widział, choć 
milczał po swojemu, skulony nad pracą, to trzęsąc się z chłodu, to dysząc z wewnętrznego żaru; 
może jego krótkowzroczne oczy widziały dalej niż reszta ludzi, gdy leżąc bezsennie w nocy, 
patrzył błędnie przed siebie. 
Nigdy się nie skarżył, nigdy, ani na ból, ani na słabość, ani na swą młodość straconą. Był 
spokojny, pogodny, cichy jak zawsze. 
Kto wie, może się mamił nadzieją. 
Hieronima, na myśl o przyjacielu, dławiły łzy; nie mógł patrzeć w jego wpadłe oczy, słuchać 
jego ciężkiego oddechu. Uciekał na miasto, sprowadzał doktorów, znosił, jakie mógł, 
przysmaki. Doktorowie mówili: „powietrze”, inaczej petersburska wiosna go weźmie, nie zniesie 
podmuchów Ładogi; dawali jakieś półśrodki, które nie przynosiły żadnej ulgi, i odchodzili, 
zabierając ostatni grosz studenta. Żabba mruczał niechętnie na te odwiedziny. 
— Dałbyś pokój. Jak zdam egzaminy, to odpoczniemy. To mi przejdzie. Głupstwo! Jakiś ty 
zawsze niecierpliwy, Ruciu, chciałbyś z chorobą rozprawić się w trzy słowa. Trzeba mieć cierpliwość 
i czekać. 
— Czego czekać? — rzucił się zrozpaczony. — Śmierci? 
— Na wszystko trzeba czekać — odparł Litwin spokojnie, ostrząc ołówek bez przerwy i przykrości. 
— Po kolei wszystko przejdzie. A jak śmierć, to co? 
Hieronim zagryzł wargi, by nie jęknąć. 
— Jak śmierć, to koniec! — wyszeptał, dławiąc się łzami. 
— A jak koniec, to co? — ciągnął flegmatycznie Żabba, jakby mówili o najobojętniejszym 
przedmiocie. — Koniec to dobra rzecz. Od dzieciństwa koniec nas nęci, kończyć napędzają; my 
sami, czyśmy kiedy przestali marzyć o końcu? W każdej klasie gimnazjum, na każdym kursie, 
zawsze wzdychamy, żeby też prędzej skończyć. Nie tak? 
— Wcale nie tak! — mruknął Hieronim. — Nie wzdycham wcale, żeby się rozstać z tobą. Ty to 
nie masz czucia i nerwów, tobie wszystko jedno, żyć czy umrzeć, zostać ze mną czy pozostawić 
mnie samego na świecie! Jak na złość nie chcesz jeść, o co cię proszę, ani przestać chodzić 
do instytutu. Ty byś rad skończyć, wierzę! 
Żabba umilkł pod gradem zarzutów. Była to jego zwykła taktyka; upór swój bezmierny krył 
pod tym spokojnym milczeniem. Przekonać go i uprosić nie było sposobu. 
A Hieronim dzień i noc myślał o tym dobroczynnym powietrzu, które miało wrócić przyjacielowi 
życie; myślał, gryzł się, posępniał, przeklinał biedę. 
Ludzie z upragnieniem czekali wiosny, on by ją rad był odsunąć na lata, wykreślić z kalendarza; 
wiosna nie niosła mu odrodzenia i słońca, niosła mu śmierć i zgubę. 
Grosz po groszu, oszczędzając bezmiernie, nic prawie nie jedząc, nie śpiąc, chodząc prawie 
w łachmanach, zebrał sześćdziesiąt rubli. Więcej nie mógł. 
A wiosna nadchodziła tak szybko, jak nigdy, a Żabba sechł w oczach. 
Stara ciotka miała coraz częściej zapłakane oczy, szyła coś nocami. Gdy się zeszli z Hieronimem, 
wzdychali oboje. I ona była biedna. Żyła ze studentów, a to dość powiedzieć w Petersburgu, 
a jednak i ona myślała o tym wyjeździe, i ona zbierała grosz do grosza, równie z trudnością 
jak Białopiotrowicz. 
Na współkę mieli sto rubli. 
Pewnego wieczora, w marcu, Hieronim zastał w mieszkaniu przekaz dla siebie na ośmdziesiąt 
rubli. 
— Co to? Skąd to? — pytał Żabby. 
— Z poczty — odparł mruk. 
— Któż mi może przysyłać pieniądze? 
— Zobaczysz, jak odbierzesz. 
Chłopiec pobiegł, ile miał tchu. W biurze, przy gazowym płomyku, przeczytał co następuje: 
„Jesteś marnotrawca i próżniak. Zrobiłeś mi kłopot z maszyną; majster wziął za jej ustawienie 
20 rubli, odtrącam to od należnej ci sumy, a resztę odsyłam, wedle umowy. Drugi raz za 
podobne zerwanie stracisz zapłatę jako karę za niesumienność. Twój dziad Polikarp Białopiotrowicz”. 
Hieronim jak huragan wpadł do przyjaciela. 
— Józef, jedziesz jutro! — krzyknął. 
— Ja? Dokąd? 
— Do Krymu! Leczyć się! Mam pieniądze! 
— Jakie pieniądze? Jaki Krym? — Żabba wytrzeszczył oczy. 
— Krym jest jeden! A pieniądze mam! 
— Et, durzysz mi głowę. Co mi tam Krym! Nie chcę! 
— Józef! 
Litwin zatkał uszy dłońmi, zanurzył nos w książkę. Wyglądał jak uosobienie uporu i zaciętości. 
Ale Hieronim na nic już nie zważał. Książkę cisnął w kąt, przyjaciela wziął obu rękami za 
głowę, przypuścił szturm do mruka. 
— Bracie! Zlituj się nade mną, jeśli nie nad sobą! Daj mi tę jedną pociechę, żebym był o ciebie 
spokojny, żebym ciebie miał jednego! Toż ja sierota, ni domu, ni łomu, ani duszy rodzonej 
nigdzie. Tyś mi jeden i bratem, i rodziną. Tyle lat byliśmy razem, cóżem ci zawinił, że samochcąc 
chcesz ginąć i mnie rzucić? Było nam dobrze razem. Życie tak przeżyjemy. Józik, mój ty 
drogi, kochany, serdeczny! Zrób mi tę łaskę, jedź! Da Bóg, poprawisz się, dopędzisz te podłe 
kursy! Józik, nie upieraj się, zlituj się nade mną! Żebym mógł w biedzie choć ciebie mieć 
zdrowym! 
Głowa Litwina szamotała się zrazu energicznie w objęciach przyjaciela, aż mu spadły okulary, 
potem uspokoiła się trochę, odwracał ją tylko, by mu Hieronim nie mógł spojrzeć w oczy, 
w końcu skrzywił się, zmarszczył i zaczął burczeć. 
Student odetchnął. Litwin, gdy odzyskał mowę, tracił upór, można było trafić do jego duszy. 
— Rozdepcesz okulary! — mruczał. — Już trzecia para w tym roku z twojej gorączki. 
— Bierz diabli okulary! Pojedziesz, Józefie? — pytał chłopiec z serdeczną prośbą w głosie. 
— Nie wiedzieć czego! Zawsze ci głupstw się zachciewa. Skąd wziąłeś pieniądze? 
— Dziad przysłał. Ustawiałem mu młocarnię latem. 
— Nie kłamiesz? 
— A cóż, myślisz, że nie potrafię złożyć maszyny? Żebyś ją widział, jaka głupia! 
— Et, bredzisz. Pewnieś krwią i potem zebrał pieniądze. 
— Anim sobie na niej i palca nie skaleczył. Jedziesz, Józik? 
— Sam, nie chcę! 
— A jakże? 
— Z tobą. Inaczej nie, nie! 
— Ano, to pojadę i ja! Dziękuję ci, bracie! 
Uściskał Litwina z całych sił. 
— Nie zaduś mnie! — burczał Żabba, wykręcając się, by kolega nie zobaczył łez, które mu się 
do oczu cisnęły. — Ot, lepiej podnieś okulary! Ja ci mówię, że rozdepcesz! Trzecia para! 
Hieronim był już u ciotki z radosną nowiną. 
Nazajutrz wyjechali na Południe. Stara ciotka pobłogosławiła obu, kazała pisać często, płakała, 
dopóki pociąg nie zniknął jej z oczu. Wróciła ze ściśniętym sercem do domu. 
Praca i jej rozrywała smutne myśli zresztą pierwsze listy Żabby i Hieronima pokrzepiły otuchę. 
Przez miesiąc listy szły regularnie. Chory miał się lepiej, Hieronim znalazł jakieś zajęcie, 
zarabiał i tam na życie. Pisali o kwitnących sadach, o morzu pogodnym, o bogatym kraju, 
obiecywali wrócić po wakacjach. Staruszka była weselsza. Potem nagle, w połowie lata, 
urwały się wieści. 
Tydzień, dwa, miesiąc, ani słowa; pisała — żadnej odpowiedzi, wysłała depeszę — bez skutku. 
Studenteria zaczęła wracać do stolicy. Biednej staruszce zdawało się co dzień, że i oni wrócą 
z innymi. Co dzień wyglądała, słuchała znajomego kroku na schodach, cieszyła się myślą, 
że może listy zaginęły lub może nie pisali o powrocie, chcąc jej zrobić niespodziankę. 
Niespodziankę, ha! Tak, niespodzianką była sina koperta, którą jej wręczył posłaniec z telegrafu 
pewnego wieczora, i niespodzianką krótka wiadomość: „Żabba umarł”. 
V 
"Bądź prawym” 
Z tumanów mroźnej, jesiennej mgły wynurzył się pociąg na dworzec petersburski. Na ławce 
trzeciej klasy ostatniego wagonu siedział Hieronim Białopiotrowicz, patrząc posępnie na majaczące 
kontury stolicy. 
Trudno było poznać swawolnego chłopca. Wychudł jak trzaska, sczerniał, postarzał. Z bladej 
twarzy sterczały kości jak u szkieleta; wesołe jasne oczy ledwie wyglądały z jam; poprzeczna 
bruzda przecięła czoło, na ustach osiadł smutek i powaga. 
Wyjechał młodzieńcem, wracał człowiekiem; stopień dojrzałości dała mu ta ciężka szkoła, 
którą każdy, chcąc nie chcąc, odbyć musi — nieszczęście. 
Na dalekim krymskim wybrzeżu położył w grób jedynego przyjaciela, brata, towarzysza 
doli i niedoli od tylu lat, i wracał od tego grobu, przygnieciony całym ciężarem ziemi, która go 
na wieki z nim rozłączyła. 
Za tym tumanem mgły leżało miasto, bój życiowy tam czekał samego już. 
Sam nie wiedział, po co wracał i jakim cudem dobił się do stolicy. Z łaski konduktorów jechał, 
od kilku dni nic nie jadł, w kieszeni miał dwanaście groszy: na mieszkanie, opał, światło, 
jedzenie i wpisowe. 
Czasami brał czoło w dłonie i chciał śmierci, czasem na myśl o Żabbie płakał, to zmarszczony 
ponuro myślał, że nie warto być dobrym i pracować na tym świecie; resztę czasu spędzał 
nieruchomy, bezmyślnie patrząc na mijane krajobrazy. Głód mu odbierał resztę siły. 
Ostatni wyszedł z wagonu na dworzec. Szedł jak człowiek bez celu i bez zajęcia, popychany 
to tu, to tam ruchem ciżby. 
Koło drzwi dworca trącił wychodzącego na peron eleganckiego panicza. Obadwa spojrzeli 
na siebie i podali dłonie. 
— Hieronim! Witam! Masz minę strasznie nieprzyzwoitą. Cóż to, z hulanki wracasz? 
— Wracam z Krymu — odparł, wchodząc z kuzynkiem do sali. 
— Z Krymu? Cóżeś tam robił? 
— Pochowałem Żabbę. 
— Jaką Żabbę? A, tego tetryka! No, mała szkoda! A teraz, co robisz z sobą? 
— Nie wiem jeszcze. 
— Jedź ze mną! Wyrzucę cię, gdzie zechcesz. A może u mnie się zatrzymasz? Mam pół pałacu 
na twe rozkazy. 
— Dziękuję. Wyrzuć mnie na Sadowej! 
Przed dworcem sanki Wojciecha czekały na pana. Wsiedli obaj i ruszyli. Hieronim trząsł się 
w swym wytartym paltocie, kuzyn opiął się szczelnie sobolami i klął klimat. 
— Cóż się dzieje z tobą? — zagadnął po chwili. — Skończyłeś kursy? 
— Nie zdałem zeszłorocznego egzaminu, straciłem stypendium i rok czasu i oto wracam. 
— Przy twych zdolnościach odzyskasz czas stracony. 
Hieronim zaśmiał się ironicznie. Co tu mogły pomóc zdolności, choćby genialne? 
— A ja, mój drogi, wypłynąłem na bystrą wodę — mówił Wojciech dalej, zapalając wonne 
cygaro. — Aż mi śmiech teraz, żem się tak bał dziada wtedy, pamiętasz! Aż mi lżej, żem się go 
pozbył! Jestem wolny i bogaty. Trochę tu nudno w Petersburgu. Cyganki mi zbrzydły; ale la38 
tem jedziemy do Ostendy, nabiorę znów werniksu i rozerwę się; wpadnę do Monte Carlo, odwiedzę 
Paryż. Ach, Paryż! Co to za miasto! Eden, mój drogi! 
— A żona twoja tu? 
— Tu. No, ale miodowe miesiące minęły, trzeba już świata. Nie lubimy oboje cichego życia. 
Hieronim zamilkł. 
— Nie widziałeś dziada? — zaczął Wojciech. 
— Nie. 
— Źle robisz. Zamiast biedę klepać, umizgnąłbyś się do starego, a potem, nacieszywszy się 
jego łaskami, naszastawszy spleśniałych pieniędzy, dałbyś kominka, jak ja! Przewietrzyłem mu 
sporo dukatów! Nie rozumiem twego amatorstwa nędzy! Użyłbyś życia i nie łamałbyś głowy 
dla kilkudziesięciu rubli. Złóż pychę z serca i szepnij staremu słodkie słówko. To wystarczy, 
on cię lubi. 
— Ale ja go cierpieć nie mogę i nie zwykłem całować ręki, która katuje! Dam sobie sam radę. 
— To istna idee fixeta samodzielna praca. Zobaczysz, że goniąc tę marę, dostaniesz konsumcji. 
Ale, a propos głodu, czy wiesz, żem dotąd bez śniadania, a to już blisko południe. 
Okropność! Otóż: Sadowa. Wysiadasz? No, bywajże zdrów! Jeśli ci będę potrzebny, to się nie 
krępuj. Mieszkam na Wielkiej Morskiej. Do widzenia! 
Podali sobie dłonie i Hieronim wyskoczył. 
Na Sadowej mieszkał Grocholski; spytał o niego. Don Juan i elegant przed pół rokiem się 
ożenił i wyjechał do Królestwa. Chłopiec powlókł się leniwie dalej do dwóch innych kolegów, 
lepiej znajomych. I tam go spotkał zawód. 
Jeden dostał posadę na południowych drogach, drugi też wyjechał z Petersburga i zginął. 
Z każdą wieścią coraz czarniej robiło się w duszy chłopca; rok stracony wykopał mu przepaść 
pod stopami, koledzy się rozpierzchli, stracił pozycję i grunt. 
Głód, zmęczenie i zimno odebrały mu resztę otuchy, błądził po ulicach, nie znajdując w 
głowie ratunku. Instynktem ściganego zwierza lub wędrownego ptaka przyszedł jednak na 
znaną ulicę, do starego mieszkania. Począł się mozolnie wdrapywać na schody, które lat tyle 
deptali z Żabbą dawniej. 
Ach, dawniej biegł po nich, gwiżdżąc, skacząc po cztery stopnie; dawniej już z daleka bystre 
uszy dziecka poznawały jego kroki, biegło otwierać, wołając radośnie; za drzwiami czekały 
go wierne serca i serdeczne powitanie. Dziś wlókł się leniwie, ze zwieszoną głową, dysząc, 
z kroplami potu na czole, a tam, za drzwiami, obcy głos nucił kuplety z modnej operetki. 
Zadzwonił po chwili namysłu. 
Odsunięto krzesło, ktoś szedł mu otwierać, nie przerywając śpiewu. Głos był kobiecy, bardzo 
ładny, i ta, co stanęła przed nim, była piękną dwudziestoletnią dziewczyną, z krótko obciętym 
włosem, binoklami na nosie i piórem za uchem. 
Słuszna, zgrabna, smagłej cery brunetka o wyzywającym, śmiałym spojrzeniu, o lekceważącym, 
roztropnym wyrazie twarzy. Studentka — miała wypisane na czole. 
— Servus! –pozdrowiła obcego. 
— Czy tu nie mieszka już panna Uziębło? — spytał Hieronim, kłaniając się lekko. 
— Tu mieszkam ja, mój panie. 
— Pani daruje! Wracam dziś zaledwie, a wyjeżdżając zostawiłem tu pannę Uziębło. 
— Że też wy, panowie, nie możecie nawet dopilnować adresu swych kochanek! To wstyd 
szukać ich po mieście! 
Blady uśmiech przeszedł po twarzy Hieronima na to zestawienie pani Dulskiej i kochanki. 
— Że też wy, panie, zawsze myślicie o kochaniu! — odparł. — Panna Uziębło ma, jeśli żyje, 
blisko sto lat. 
— Ach, tak. Byłaby mocno pogłaskana moją uwagą, ale jej tu nie ma, niestety! 
— Tak, niestety! Pani mi daruje! Żegnam! 
Kiwnęła mu głową i zamknęła drzwi. 
Hieronimowi robiło się coraz słabiej; ciemne płatki snuły mu się przed oczyma, pot zastygał 
na skroni, zaczął jednak schodzić na dół. 
Na każdym stopniu ustawał, odpoczywał, chciał gwałtem stłumić słabość; przecierał oczy, 
oddychał z całych płuc — daremnie. Nogi się uginały, nieznośna niemoc ogarniała wszystkie 
członki, w głowie szumiała krew. 
Zszedł jeszcze trochę, zachwiał się i upadł na schodach jak drewno, bez czucia. Noc go 
ogarnęła i chłód. Stracił przytomność. 
Gdy się ocknął, był wieczór. Rozejrzał się, przetarł oczy i usiadł. Był w dawnej swej izdebce, 
tylko że nie stało dawnych sprzętów, a zamiast Żabby siedział w kącie człek jakiś i jadł z 
miski. W pokoju panował upał tropikalny i rozchodził się silny zapach kapusty. Student leżał 
na tapczanie w kącie. 
— Kto tam? — zawołał, odzyskując resztę pamięci. 
— Stróż, Bazyli, do usług! — odparł człek z kąta, podchodząc z miską w jednej, a łyżką w 
drugiej ręce. 
Był to chłop już niemłody, chudy, jednooki, z pozoru roztropny i dobry. Zdało się Hieronimowi, 
że gdzieś już widział tę twarz. 
— A ja się skąd tu wziąłem? — spytał zdumiony. 
— Ze schodów. Leżał pan, to podniosłem, żeby kto nie rozdeptał. 
— A wy tu mieszkacie? 
— Aha, tymczasem, bo mi komórkę na dole restaurują. 
— Może mi pozwolicie zostać tu na noc, bom słaby. Za kawałek snu oddałbym kawałek życia. 
— Już bym nawet pana nie wypuścił. Straszny dziś mróz i dochodzi północ. A zostać to może 
pan i na zawsze, byleście mieli papiery w porządku. Mnie w takim dużym pokoju czegoś 
straszno. Będę wam rad. Możeście głodni? 
— Nie, dziękuję! 
— To zjedzcie na zapas! Ot, macie! Mam dziś nocny dyżur, zaraz pójdę. Śpijcie spokojnie! 
Musiał się pan strasznie czegoś zmordować, a młode to jeszcze słabe. Jedzcie, panie, ja wam 
rad daję... 
Postawił przed chłopcem jadło i małą lampkę, sam się odział w dwa kożuchy i wyszedł, życząc 
gościowi dobrego snu. 
Nikt by delikatniej nie zaofiarował pomocy. Hieronim myślał długą chwilę; posiłek pokrzepił 
go, rozejrzał się wokoło, potem spojrzał w okienko i coś szepnął niewyraźnie. 
Potem się przeżegnał i położył. Czuł w tej chwili Boga nad sobą. Kto by mu powiedział, 
gdy leżał na schodach, że nie zginie marnie z głodu, zimna i wycieńczenia? Bóg był nad nim. 
Musiał długo spać, bo się obudził rześki i wesół. Wstał, ubrał się, zeszedł na dół, szukając 
swego dobroczyńcy, by mu podziękować. Jednooki widocznie śledził go, bo ledwie pokazał się 
na dole, nadbiegł kłusem z końca podwórza. 
— A dokąd to pan idzie? 
— Szukam was, by podziękować. Uratowaliście mi życie! — rzekł, podając mu rękę. 
— To chwała Bogu! Niech no tylko pan jeszcze nie wychodzi, bo słaby, a zimno. Ja zrobię, 
co potrzeba. 
— Oj, kiedy mi wiele potrzeba, czego wy nie zdołacie zrobić. 
— Proszę przecie powiedzieć. Może lekcyj? 
— I lekcyj też. 
— Tu jest urzędnik na rogu, co dla swych chłopców potrzebuje studenta. Ja pana zaprowadzę. 
Po godzinie wracali z dobrym rezultatem. Chłopiec miał kilkanaście rubli zadatku w kieszeni, 
wróciła mu otucha, a nowy opiekun dodawał ochoty, radził, cieszył. 
— Gospodarz da stancję, nie wymagając zaraz komornego, tymczasem pan pomieszka ze 
mną — mówił, wtajemniczony już w kłopoty lokatora. — Trzeba tylko do instytutu się dostać. 
Ale tam znano Hieronima, zrobiono miejsce, profesorowie się za nim wstawili i po tygodniu 
w dawnej izdebce dwóch przyjaciół paliła się lampa, oświetlając jasnowłosą głowę chłopca, 
schyloną nad technicznym rysunkiem, tak jak dawniej, tylko że sam był teraz i sam miał pozostać, 
nie wróci już tych dwoje, co z nim pracowali niegdyś, nie wróci. 
I nie wróciła też, pomimo wznowionej nadziei i pracy, wesołość. Już mu swawola nie postała 
w myśli, a żart na ustach; ścichł, spoważniał, nie szukał towarzystwa kolegów, nie wybierał 
druha, nie dokazywał po kursach, nie śpiewał. 
Pracował bez chwili rozrywki i wytchnienia i tylko niekiedy podnosił smutne oczy na puste 
miejsce naprzeciw i wzdychał. Ból go chwytał za gardło, żałosna tęsknota za przyjacielem 
ogarniała duszę. Żył z umarłymi. Skąd miał być wesół? 
Odnalazł wreszcie panią Dulską — na klepsydrze pogrzebowej, i odprowadził poczciwą 
opiekunkę sam jeden na cmentarz. 
Była to niedziela. 
Zabawił godzin parę wśród grobów, rozmyślając smutno. Ileż to on już osób i uczuć pochował, 
a miał zaledwie 22 lata? 
Nieoceniona praca. Pochłaniała i smutki, i biedę, i myśli złe, co z niedolą opadają człowieka, 
dawała siły i nadzieję, hartowała go na życie. 
Pracował dni całe, nieraz i nocy większą część, pożerał wiedzę, przygotowywał się do 
ostatecznego egzaminu. Żeby tylko ten rok przetrwać! 
Potem otwierały się przed wyobraźnią biedaka szerokie horyzonty: pyszne posady, dobrobyt, 
bogactwo, sława. Szumiało mu w głowie. 
Po miesiącu stróż przeniósł się do komórki, gospodarz zgodził się czekać na komorne, student 
został prawym posiadaczem izdebki, kulawego stołu, drewnianego krzesła i tapczana z 
garścią słomy. Była to spuścizna po Bazylim, który często zachodził do chłopca, nie proszony 
spełniał drobne usługi; czasem nawet wieczorem siadywał w kącie, ćmił lulkę i patrzył na 
młodzieńca. Spojrzenie było dziwne, ojcowskie prawie, pełne serca. 
Oprócz niego i kilku kolegów nikt w izdebce nie przerywał skupienia nauki. Za to u sąsiadki 
za ścianą panowała co dzień wrzawa. Do późnej nocy pito tam, tańczono, grano, śpiewano; 
studenci chodzili tłumnie do pięknej koleżanki. Prowadziła wesołe życie. 
Koledzy często namawiali Hieronima, ale się wymawiał. Łatwość w miłości zniechęciła go. 
Nie lubił tego rodzaju kobiet i stosunków. 
Spotykał dziewczynę często na ulicy lub na schodach, kłaniał się tylko, nie mówili z sobą 
nigdy. 
Czasem zza ściany dochodziły go urywki rozmów, śmiechy, dwuznaczne dowcipy. Marszczył 
się. Przykro mu było, że izdebka staruszki i Broni taką miała lokatorkę, ale znosił cierpliwie 
roztargnienie i hałas, byle nie zmieniać mieszkania. 
Pewnego wieczora wrzawa była jeszcze większa niż zwykle. Student był zły i zniecierpliwiony; 
gdy ucichło, zaczął się uczyć, chcąc odzyskać stracony czas. 
Wtem zapukano do drzwi. 
— Czego tam chcecie? — spytał niechętnie. 
— Żebyście otworzyli — odparł niecierpliwy głos sąsiadki. 
Spełnił żądanie. Zajrzała do wnętrza. 
— Stróża tu nie ma? Wszak tu mieszka? 
— Tu mieszkam ja, pani. Czym mogę służyć? 
— Niech mi pan wyrzuci tego pijaka za drzwi! — rzekła cofając się do swego mieszkania. 
— Jakiego pijaka? 
— A tego oto, na kanapce. Wszedł tu nie proszony i ani myśl ustąpić. Obmierzłe próżniaki! 
— Na cóż go pani wpuściła? — mruknął. 
— Daj mi pan spokój z morałami! 
Hieronim przystąpił do kanapki. Spał na niej bez ceremoni młody medyk, czerwony jak rak. 
Student wziął go na plecy. Innego sposobu nie było. 
— O, jaka siła! A gdzie go pan niesie? 
— W najwłaściwsze miejsce, do rynsztoku! 
— Olszyc w rynsztoku! Tableau! Jak się dowie, że go tak sponiewierano, gotów pana zabić! 
— To mnie najmniej obchodzi! — odburknął. 
— Och, pan nie zna Olszyca! 
— Mała szkoda! Niech pani drzwi zamyka, bo zimno. W pokoju kłębił się dym z tytoniu i 
para ponczu. Dziewczyna była zarumieniona, oczy jej błyszczały jak węgle. Patrzyła za nim. 
— Byle go nie roztratowano! — rzekła. 
— Bądźcie spokojni! 
Zaśmiała się i wróciła do mieszkania. 
Hieronim położył śpiącego pod ścianę domu i zasiadł znów do nauki. Nie podziękowała mu 
ani się odezwała więcej. 
Nazajutrz, wracając z kursów, Hieronim spotkał w bramie kilku medyków — z czapkami na 
bakier, z zuchwalstwem na twarzy. Wczorajszy pijak stał na czele. 
— Jak się pan nazywasz? — spytał obcesowo. 
— A panu co do tego? — odparł Hieronim hardo. 
— Bardzo mi do tego, boś mnie pan obraził wczoraj! Chcę satysfakcji! 
— Doprawdy? Jakżem to pana obraził? 
— Jakim prawem wyniosłeś mnie pan na ulicę? 
— Prawem pańskiej bezwładności, a mojej siły! 
— Jakim prawem nachodzisz obce mieszkanie i wtrącasz się w moje prywatne sprawy? Ja 
cię nauczę bałamucić mi dziewczynę, intrygancie! Chcesz być obitym? 
— Chcę, żebyś się pan umiarkował w wyrażeniach i nie krzyczał tak, bom nie głuchy! Ta 
pani kazała mi waści wynieść z pokoju, boś był pijany! 
— To i co, żem był pijany! Mam prawo pić, gdzie mi się podoba, tym bardziej u swojej kochanki! 
A panu co do tego? 
— Nic! Nikt panu prawa pić nie przeczy, ale też nikt nie zabroni wyrzucać pijaka, gdy pani 
domu dokuczył. 
Olszyc chciał coś odrzec, ale w tejże chwili postać jakaś z głębi sieni przyskoczyła do niego 
i wymierzyła mu policzek. Stracił głos. 
— Masz! — rozległ się głos studentki.– Żebyś mi burd nie zaczynał! Ja ci pokażę prawo, pijaku! 
Ja cię nauczę wykrzykiwać moje imię wśród tych burd! A wy tu czego, reszta? Gromadą 
napadacie na jednego, zbóje! Precz mi stąd i ani łapą do mnie! 
Olszyc oprzytomniał, uśmiechnął się przez zęby. 
— Medycy wychodzą z mody, ha, ha! Podobał się białowłosy niedorostek, podobny do kościotrupa! 
Winszuję zdobyczy, tyczko miernicza! Nadgraniczna prowincja! Kto żył, pustoszył, 
ha, ha! 
Teraz już Hieronim stracił cierpliwość. Porwał medyka za kołnierz, obrócił jak frygę i cisnął 
z bramy w ulicę. 
Koledzy poszkodowanego rzucili się na pomoc. Tu już wynikła formalna bójka na pięści. W 
ciemnej sieni zakotłowało się jak w garnku, i nie wiadomo, czyby Hieronim wyszedł żyw z rąk 
ośmiu, gdyby stróż, widząc, na co się zanosi, a nie chcąc alarmować policji, nie wytoczył sikawki 
i w kłąb walczących nie puścił strumienia lodowatej wody. 
Po chwili na pobojowisku zostali: Hieronim, studentka i stróż, klnąc awanturników. Reszta 
uciekła przed kąpielą. 
Chłopiec, zmarszczony, zły, wyminąwszy dziewczynę wbiegł na schody. Zatrzymała go u 
drzwi. 
— Przepraszam pana i dziękuję — rzekła zmienionym głosem, podając mu rękę. 
Promyk różowej lampy przez szczelinę drzwi padł jej na twarz. Wskutek oświetlenia czy 
podniecenia wydała się nad wyraz piękną i, co gorsza, niesłychanie ponętną. Miała na ustach i 
w oczach niebezpieczny, drażniący urok; zmieszał się po raz pierwszy w życiu przed wzrokiem 
kobiety. 
Przykre wspomnienie awantury rozwiało się jak sen pod tym zupełnie nowym wrażeniem. 
Jakiś dziwny niepokój ogarnął mu duszę. 
Wziął podaną rękę i uścisnął lekko. 
— Nie ma za co pani ani przepraszać, ani dziękować — rzekł, opanowując się po chwili, już 
zupełnie chłodno. — Ten pan sam się nie szanuje, więc też nie uszanuje nikogo. Uważam go za 
niegodnego dalszej wzmianki i pamięci. 
— Łotr! — mruknęła przez zęby. — Ciekawam, co też pan myślał o mnie, słuchając go. 
Chłopak zawahał się chwilę. 
— Szkoda mi pani było. Trzeba wybierać ludzi. Nie dawać się takim na poniewierkę. 
Zaśmiała się dziwnie i zmieniając nagle ton, spytała, wpatrując się weń: 
— Panu na imię Hieronim podobno? 
— Hieronim Białopiotrowicz. 
— Powinno być Hieronim Savonarola. Kobiety wszystkiego by się wyrzekły dla pana, a 
mężczyźni przez zawiść upiekliby pana żywcem. 
— Miła perspektywa! — uśmiechnął się. — Mieć tłum kobiet to zbytek, a stos — niezabawny 
kres życia. Nie zazdroszczę imiennikowi honoru! 
— Ale panu będą zazdrościć. 
— Winszuję, jest czego! — szepnął gorzko. 
— Vederemo! –uśmiechnęła się po swojemu, zagadkowo, niknąc w głębi mieszkania. 
Nazajutrz już na progu instytutu koledzy przywitali Hieronima śmiechem i setką konceptów. 
— Ostro obszedłeś się z medycyną! 
— Oho, nie chciałbym rywalizować z tobą! Cicha woda z ciebie! 
— Jesteś tedy pasowany na rycerza pięknej Afry! 
— Co za Afra znów? — zawołał oszołomiony. 
— Ano, twoja sąsiadka! 
— Nawet nie wiem, jak się wabi! Afra. A to by było w guście dziadunia. Pogańskie akuratnie! 
— Co ty tam prawisz o guście dziadunia, kiedy tu o twoim mowa? Nie pomogło odżegnywanie 
złego ducha. Na kogo ona parol zagnie, ten jej nie ujdzie. 
Chłopiec zatkał uszy dłońmi. 
— Gwałtu! Bierzcie ją sobie, a mnie zostawcie w spokoju! 
— Ejże! Znasz Afrę, to już tam ze spokojem krucho. No, no, nie zapieraj się! Przyszła kreska. 
— Ano, to cicho, dosyć! Jest o czym mówić tyle! Żebym ja tyle o was mówił, to bym dostał 
astmy. Chodźmy do sali! 
Tak, ze spokojem studenta było krucho. Gdzieś go odleciał nagle i nie wracał. U sąsiadki 
było cicho, nikt nie przychodził; naukę Hieronima przerywał tylko śpiew cichy lub delikatne 
dźwięki pianina. 
Pomimo to uczyć się nie mógł; drżał na każdy szelest za drzwiami, słuchał pieśni i tonów; w 
nocy niepokój go męczył i nieokreślona tęsknota. Zrobił się roztargnionym, nieuważnym, czasem 
niecierpliwił się i gniewał bez przyczyny, czasem napadały go wybuchy wesołości. 
Raz, wracając z lekcji, posłyszał za ścianą dawny gwar. Posłuchał chwilę, zaklął i uciekł z 
mieszkania wściekły. Dlaczego? Nie potrafiłby określić. 
Przez tydzień nie wrócił do domu. Tułał się po mieście, nocował u kolegów; wreszcie 
wmówił w siebie, że musi Bazylego uspokoić, i wrócił. 
Cicho wsunął się do mieszkania, zapalił lampę, usiadł do roboty, kopcąc papierosa. 
Po chwili zapukano do drzwi. Milczał i nie poruszył się. 
— Otwórz pan! — zawołała Afra niecierpliwie. 
Opieszale obrócił klucz w zamku i ukłonił się, milcząc. 
— Po tygodniu hulanki wracasz pan przecie! Życie arcymoralne! Co by to pana święty 
imiennik na to powiedział? 
— Nie wspominajmy lepiej o cnotach w tej okolicy! — mruknął. — Czym mogę pani służyć? 
— Niczym! Chce mi się tu czytać. Może się pan o mnie nie kłopotać. Zostanę, póki mi się 
podoba. 
Stół ich dzielił tylko. Usiedli, ale Hieronim nie mógł skupić uwagi nad matematyką. Dziewczyna 
siedziała na miejscu dziecka, pochylona, wnurzywszy rękę w ciemne, bujne włosy, nie 
miała swych impertynenckich binokli. 
Szafirowe oczy chodziły po kartkach książki, koralowe usta poruszały się niekiedy. 
Gdzie spojrzał czy oczy zamknął, twarz ta urocza stała mu ciągle w pamięci, mąciła rozum, 
odbierała resztę siły woli. W duszy szalała burza. 
Kobieta wchodziła do niej po raz pierwszy w życiu, niosła jak zwykle z sobą niszczące, gorące tchnienie afrykańskiego samumu. 
Czyż miał swe całe, dotąd nie tknięte serce rzucić jej pod nogi i zostać tysiącznym kochankiem? 
Zakrył dłońmi oczy i myślał, szamocąc się z samym sobą. 
Nagle gałka z papieru, celnie rzucona, trafiła go w czoło i rozległ się szalony śmiech dziew
czyny. 
— Cóż panią tak bawi? — spytał, brwi marszcząc. 
— Pańska mina natchniona. W głowie pewnie się rodzi Minerwa! 
Uśmiechnął się. Inna bogini wkraczała do niego, nie mająca żadnej z rozumem styczności. 
— Ale kiedy się pan nie uczy, to proszę mnie bawić! 
— W jaki sposób? 
— Ano, gawędką. Co pan porabiał przez ten tydzień? 
— To samo, co zawsze. 
— Dawniej pan domu pilnował. 
— Zaraziłem się od innych cyganerią. 
— Winszuję. Ja bym na pana miejscu wolała być szukaną, niż szukać. 
— Szukając, szukamy własnego gustu, i to lepsze. 
Spojrzała mu w oczy, jakby chcąc zbadać, czy nie było dwuznacznika w tym, co mówił, ale 
twarz studenta była poważna i smutna. Zaśmiała się i przeskakując po swojemu do całkiem 
innego przedmiotu, spytała: 
— Czy lubi pan śpiew? 
— Jak kiedy i jak jaki. 
— Mój, teraz. 
— Nie bardzo. Spowoduje roztargnienie. 
— Ach, Savonarolo, miewasz tedy czasem roztargnienia! No, to dlatego właśnie będę śpiewała. 
Śpiewała. Ballada to była cygańska o wielkim, gorącym kochaniu, rozmarzająca i namiętna. 
Głos dziewczyny to szalał, to cichł, chwilami się łamał i drżał, jak zbyt naprężona struna. Student 
słuchał. 
Wspomnienie przyjaciela, dziecka, matki, ciężkie życie, praca, poczucie wyższe, usuwało 
się wszystko w głąb przed tą nową potęgą; 
Cypryjska bogini wabiła go wiecznie nową, a tak pospolitą bajką młodości. 
Zapalił papierosa drżącą ręką i chodził po izbie podrażniony, a jednak smutny. 
Wtem śpiew urwał się w połowie taktu. Studentka wstała gwałtownie i uciekła do siebie, 
zatrzasnąwszy drzwi z hałasem. Hieronim po chwili zapukał. 
— Nie można! — odparła kapryśnie. 
— Pani zostawiła książkę. 
— Niech sobie leży! 
— Dziękuję za piosenkę. 
— Obejdzie się bez podziękowania. Śpiewałam dla siebie. 
Pierwsza to była noc bezsenna chłopca. 
Zmęczony, słaby, z gorączką wewnętrzną poszedł na kursy. Nie mógł ani uważać, ani się 
bronić przed żartami kolegów, on, taki dowcipny i sprytny; lekcje prywatne odbywał na wpół 
przytomnie. 
Chciał wracać do domu i bał się, że nie wytrzyma i pójdzie do niej, jak inni. Dla otuchy zaprosił 
do siebie kolegę, już żonatego. Idąc rozmawiali o parowych motorach. 
Nagle na pół drogi jednokonka podbiegła pod sam chodnik i dźwięczny głos zawołał Hieronima. 
Stanęli. Siedziała w sankach, zarumieniona od chłodu, uśmiechnięta na pół szyderczo. 
— Hej, Piotr! — zainterpelowała starszego. — A ustąp no mi swego towarzysza na dzisiejszy 
wieczór! 
— A czy wiesz, że ci zechce towarzyszyć? 
— Nie twój kłopot. Wracaj do żony! Nam, wolnym, daj żyć! Twoje minęło. 
— Ej, Afra! Doigrasz się ty biedy! Trafisz na swojego. 
— Już może trafiłam! Daj mi go tu! 
Hieronim cofnął się o krok. 
— Siadaj pan! — zawołała niecierpliwie. — Pojedziemy na spacer! 
— Daleko? — spytał. — Bo mam dużo zajęcia na wieczór. 
— Chodź pan bliżej, to powiem tę tajemnicę, żeby tamten nie słyszał! 
Zbliżył się. Pochyliła się do niego. 
— Jedź! — szepnęła, dotykając ustami jego skroni. Wskoczył do sanek bez wahania. Kolega 
się zaśmiał. 
— Romulus nie miałby teraz kłopotu z Sabinkami! — krzyknął za nimi. 
Tamci milczeli. Dokąd jechali, nie troszczył się Hieronim. Już nie walczył z wrażeniem, 
dawał się pociągnąć, coś mu szeptało, że miał, jak inni, prawo do miłości, mógł kochać jak 
reszta ludzi. 
Szybka jazda i mróz otrzeźwiły go trochę. Gdy stanęli, rozejrzał się wokoło. Byli przed jedną 
z owych zimowych pysznych restauracyj, w które obfituje Petersburg. 
— „Pod Zwrotnikiem” — rzekł uśmiechając się. — Pani lubi palmy? 
— Lubię upał — odparła. 
Sięgnął do kieszeni, chcąc zapłacić woźnicę, ale wstrzymała go ruchem i wściekłym spojrzeniem. 
— Nie należę do pana, żebyś za mnie płacił. Ja dziś ugaszczam! 
Sanki będą czekały na nas! Chodźmy! 
Weszli pod rękę. Setki osób roiły się po salonach. Tu obiadowano, tu tańczono, tam grano w 
karty. Cygańska trupa śpiewała chórem, gdzieś dalej grała orkiestra; wśród tego ścisk, gorąco, 
wrzawa kilku języków, brzęk oficerskich ostróg, śmiechy kobiet, szczęk szkła, strzelanie korków 
od szampana. 
Nasza para szła dalej, niepostrzeżona w tłumie. 
— Widzi pan Olszyca przy zielonym stole? — rzekła z cicha, pokazując mu czterech karciarzy 
w kącie. 
— Widzę — odparł lakonicznie. 
— Nie spotyka go pan nigdy? 
— Nie pamiętam. Czy tu zostaniemy? 
— Pójdziemy dalej. Chce mi się dziś ciszy i spokoju. 
Zeszli na dół. Mniej było światła i wrzawy, znajdowali się w zimowym ogrodzie. 
Hieronim znał to miejsce. Grupa palm i paproci tropikalnych, fontanna w gęstwinie wodnych 
roślin, rozrzucone tu i tam siedzenia i stoły. 
Wilgotna atmosfera cieplarni łączyła się z odgłosem muzyki, lampy drżały jak gwiazdy 
wśród zieleni, gwar dochodził stłumionym echem. Wodotrysk szemrał monotonnie. Kilka osób 
snuło się jak duchy po zakątkach lub gwarzyło w cieniu fantastycznym. 
I oni usiedli na jednej z oddalonych ławek; na skinienie studentki lokaj postawił przed nimi 
gorący poncz, papierosy i odszedł dyskretnie. Dziewczyna zdjęła okrycie i futrzaną czapkę, 
podała mu kieliszek. 
— Dobrze tu! Wypij pan za moje zdrowie! 
Spełnił rozkaz bez wahania. Poncz wypędził mu krew na twarz, a ogień do oczu. 
Studentka umoczyła tylko usta w kieliszku. 
— Lubi pan pić? 
— Nie bardzo. 
— A bawić się? 
— Zapomniałem o tym. 
— Cóż więc pan robi z życiem? 
— Pracuję. 
— Tylko? Nie ma pan rodziny? 
— Nikogo. 
— Cóż więc pan lubi wreszcie? Nic? 
— No, nie! Tylko to, co lubię, za daleko, za wysoko, a dogadzać sobie nie mam możności. 
Jestem biedny i sierota. Co mnie cieszyło, straciłem. Boję się teraz do czego przywiązywać, by 
nie cierpieć. 
— Nawet kochać pan nie chce? 
— Kochać nie można wedle woli. Przychodzi miłość i bierze nas sobie, choćbyśmy walczyli 
całą mocą. 
— Czy pan to mówi z teorii czy z praktyki? — zagadnęła głucho. 
— Z praktyki — rzekł, siląc się na uśmiech. 
— Po cóż walczyć? — szepnęła. 
— Żeby nie tracić i nie cierpieć — odparł. 
— To pan nie wiesz, co jest miłość, gdy możesz rozumować. 
Odrzuciła głowę na poręcz siedzenia i patrzyła zadumana w cienie palm. Twarz jej mieniła 
się tysiącem wrażeń. Nieprzeparta siła zmuszała go patrzeć na nią, upajać się czarem, odurzać 
ostatecznie. Nagle wzrok ich się spotkał, stopniał razem, zamigotał skrami. 
Powoli, pieszczotliwym ruchem pochyliła się ku niemu, aż ciemna główka dotknęła ramienia, 
oczy zaszły mętnym cieniem. 
— Czy pan mnie kocha? — szepnęła z ustami koło jego ust. 
— Szalenie! — wyjąkał w pocałunku, biorąc ją w objęcia i cisnąc namiętnie do piersi. 
Bazyli, stróż, daremnie pukał do izdebki, daremnie wyglądał lokatora, daremnie wypytywał, 
czy go kto nie widział. Wieczór minął, dochodziła północ. Nie spieszyło się studentowi ani do 
obiadu, ani do nauki, ani do snu. 
Bazyli siadł w bramie i czekał cierpliwie, tupiąc nogami od mrozu i uderzając rękoma. Miał 
widocznie do Hieronima ważny interes. Na dźwięk dzwonka skoczył żywo otwierać; chciał 
gderać, ale przed winowajcą szła dziewczyna i powitała jednookiego wesołym śmiechem. 
— Kogo to wyglądacie do tej pory? 
— Tych, co o tej porze wracają — odburknął. 
— Dobry wieczór panu! 
— Jak się masz, Bazyli! 
— Proszę na chwilę wstąpić do mnie. Mam interes. 
— Czy bardzo pilny? Może jutro go załatwię. Chce mi się spać, stary. 
— Uhm, spać! — mruczał stróż, zamykając furtę. — Czeka na pana obiad! 
Studentka pobiegła na górę. Chłopiec patrzył z utęsknieniem na schody, ale Bazyli zastąpił 
mu drogę. 
— Nie głodnym! 
— Czeka też na pana list z czarną pieczątką. 
— A to niech sobie czeka! Jeśli kto umarł, to go nie wskrzeszę ani dziś, ani jutro. Puść mnie! 
— Nie puszczę. Pan zje obiad, przeczyta list, będzie czas na sen. Nie trzeba było tak późno 
wracać! 
— A bodajeś przepadł z twoim listem i obiadem! — wybuchnął student zniecierpliwiony. 
— Niech tylko panicz przeczyta i zje! 
Burcząc, wszedł chłopiec do komórki. Chciał się prędko pozbyć interesu, ale człek marudził, 
tupał, zastawiał ucztę, gawędził. Hieronim gryzł ze złości usta. 
Po obiedzie, którego ledwie dotknął, Bazyli dobył list. Miał istotnie na kopercie czarną pieczątkę 
i adres pisany dobrze znaną ręką dziada Polikarpa. 
Student skoczył, jakby węża nadeptał. 
Koperta poleciała w szmaty. List był, jak zwykle, krótki, lecz dosadny. 
„Kiedyś, będąc u mnie, zdało mi się, że szanujesz pamięć matki. Odzywałeś się o niej z szacunkiem, 
a zaczepiony, broniłeś zażarcie. Przypominam ci to, bo jestem pewny, że zajętym 
będąc romansem z awanturnicą, zapomniałeś o niej i może ci już nic nie zależy na przeniesieniu 
jej zwłok do grobu rodzinnego, o coś mnie prosił wtedy. Jeżeli rozpusta nie zatarła (o czym 
wątpię) w tobie tego ostatniego wspomnienia, to odpisz mi, czy chcesz, by wedle ostatniej swej 
woli spoczywała obok mego syna w Tepeńcu. Sądzę jednak, że już teraz nic nie szanujesz, nic 
nie pamiętasz, o nic nie dbasz, tylko o dogodzenie swym zachciankom. Zatem odpowiedzi się 
nie spodziewam”. 
Hieronim, klnąc, schował list do kieszeni i wyszedł. Zawrócił na górę, ale już nie biegł. 
Krok mu wolniał. Na pierwszym skręcie stanął, oparł się o uszak okna wychodzącego na podwórze 
i wpatrzył się posępnie w czerwony odblask zorzy północnej. 
Co mu się stało? Szalał przed chwilą do niepamięci; wszystkie, ile jest strun młodości, grały 
mu hymn kochania, serce mu skakało weselem; nagle hymn się zmieszał, zamiast rozkosznych 
tonów, struny zajęczały dysonansem. Słyszał już nie głos dziewczyny, nie słowa namiętne — z 
dna duszy wybiła się na wierzch, zgłuszyły resztę, dotknęły go jak grom dwa wyrazy: „bądź 
prawym! bądź prawym!” 
Słyszał je, jakby brzmiały jeszcze echem, jakby dopiero wyszły z ust konającej, słyszał je i 
wzdrygał się jak winowajca na wspomnienie krzyku ofiary... 
„Bądź prawym, bądź prawym!...” 
I on zapomniał. Matka zostawiła mu legat pośmiertny — nie dotrzymał, dała sierocie jedyny 
skarb, a on go zgubił — sponiewierał spuściznę. 
Zbladł jak ściana, o którą się opierał, i bardzo, bardzo nisko zwiesił głowę; ale był młody, 
podniecony, więc się buntowało coś wewnątrz i szeptało: „wszakże ja kocham, czy mi kochać 
nie wolno?” Ale wspomnienie powtarzało uparcie: 
„Bądź prawym! Jutro już nie spojrzysz śmiało, będziesz złodziejem! Nie kocha ten, kto poniewiera!” 
Poniewierka! Chłopiec wzdrygnął się cały. 
Tak, poniewierką był taki stosunek, poniewierką uczuć, duszy, własnego sumienia. A po
tem... 
Matczyna dusza zapłacze nad synem i we śnie już nawet do niego nie przyjdzie; sponiewierał 
jej pamięć, zapomniał ostatniej prośby. 
Chłopiec zatoczył się jak pijany; jęk mu się z piersi wydzierał, a potem rękoma wziął się za 
bijące skronie i zatkał. 
A głos w duszy już nie groził, nie wyrzucał, ale prosił coraz łagodniej i słodko: 
„Bądź prawym, dziecko, bądź prawym!” 
Cofnął się na powrót do sieni, zapukał do stróża. 
— Otwórzcie mi, Bazyli. Muszę iść. 
— Chryste! Co panu? Słabo, czy co? Dalibóg, nie puszczę! W taki mróz, nocą! Śmierć pewna! 
— Nie pójdę do siebie! — mruknął stłumionym głosem. 
— To niech pan u mnie zostanie! Z troską czy z weselem zawszem panu rad. Ot, posłanie 
gotowe. Połóż się pan, wypocznij! Smutek minie, panie. Będzie jeszcze dobrze, boś sprawiedliwy. 
Hieronim nie słyszał pociechy; siadł na zydlu i przebył tak do rana bez wytchnienia. 
Była to najcięższa noc, jaką spędził. 
Nazajutrz, zamiast iść do instytutu, poszedł na górę, zapukał do drzwi studentki. 
— Chodź, niezamknięte! — odparła. 
Wszedł, drżąc nerwowo. 
Cofnęła się na jego widok jak stróż w nocy. 
— Człowieku, do czegoś podobny! Z grobu cię odkopano! Gdzieś był noc całą? 
Uśmiechnął się z wysileniem; przystąpił bliżej, wziął jej rękę i pocałował. Cofnęła się szybko. 
— Czyś zwariował? — rzekła, uśmiechając się. — Mojej ręki nikt jeszcze nie całował. 
— Bo może jeszcze nikt nie prosił o nią, co ja czynię w tej chwili. 
— Co takiego? 
— Chcę się ożenić z panią, jeśli zezwolisz. Kocham cię! Dziewczyna zmierzyła go osłupiałym 
wzrokiem od stóp do głowy. 
— Kochasz? Żenić się? Co to wszystko znaczy? Tyś się upił chyba? 
— Nie, pani, jestem trzeźwy i przytomny. Oddaję w pani ręce swe serce i honor. Chcę cię 
kochać, pracować dla ciebie, iść razem przez życie, śmiało wobec ludzi i Boga. Chcę cię posiadać 
nie jak złodziej, chcę szanować ciebie i siebie. 
Mówił to niegładko, jąkając się, ale miał prawdę w oczach, a na bladej twarzy powagę 
przebytej walki i zwycięstwa. Patrzyła nań, nie rozumiejąc jeszcze. Takiej mowy nie znała. 
Nagle parsknęła śmiechem: 
— Ha, ha, ha! Pyszny jesteś! Żenić się ze mną! Jak to? Myślisz, że ja dla ciebie poświęcę 
swą swobodę, niezależność, zabawę, młodość? Że będę ci hodowała dzieci i gotowała jeść, a 
za całą uciechę słuchała wrzasku niemowląt? Oszalałeś, człowieku! Czyś nie słyszał mojej 
zasady: lepszy najgorszy kochanek od najlepszego męża! Ha, ha, ha! 
— Kochankiem pani być nie chcę, bobym przez to okazał, że siebie przenoszę nad ciebie. 
Nie zejdę do poziomu Olszyca! 
— A ja ciebie za męża nie chcę! Wyperswaduj sobie to absurdum!. To przechodzi moje siły! 
Spojrzał ponuro na nią. Złe słowo miał na myśli, ale się pohamował, ukłonił i wyszedł. 
Nie oceniła szacunku, zasad moralnych nie posiadała żadnych i on ją pokochał pierwszą 
miłością! Poszedł zgnębiony na kursy. 
Przez jakiś czas stosunki zerwały się zupełnie. Spotkawszy, nie odpowiadała na jego ukłon, 
traktowała jak obcego. 
Pewnego razu posłyszał za ścianą głos Olszyca i jej wesoły śmiech. Krew mu zalała twarz. 
— Nikczemna! — zamruczał z bezmierną pogardą. 
Tak, Olszyc wrócił, a z nim wróciły hałaśliwe wieczory z całym kompletem pijatyki, grubych 
żartów, dzikich śpiewów, kłótni i łajania. 
Było to jednak najlepszym, bolącym lekarstwem na serdeczna ranę studenta. Otrzeźwiał. 
Dawniej kobiet nie znał, teraz, żeby nie wspomnienie matki, to by nimi pogardzał. 
Zaniedbana ostatnimi czasy praca dokonała reszty, czas zatarł pierwsze wrażenie, nadchodziły 
egzaminy. Natłok zajęcia wyrwał go z błędnego koła tęsknoty, żalu i zobojętnienia. Nie 
siadywał wieczorami samotnie w domu, nie wzdychał; szedł do kolegów na ogólne mieszkania, 
odzyskiwał dawną werwę i żywość. 
Znów, jak przed laty, kupiła się młodzież wokoło niego, pracowano tęgo, bawiono się ochoczo, 
tworzono plany na przyszłość. 
Raz na podobnym zebraniu spotkał się Hieronim z Olszycem i musiał być zupełnie wyleczony 
z miłości, bo na ukłon rywala odpowiedział ukłonem. Szczęśliwy rywal zaczepił go 
pierwszy: 
— Pana mieszkanie stoi pustkami — rzekł. 
— To pewne, żeście nawet szczury z niego wypłoszyli! — odparł swobodnie. — Jeśli jaki został, 
to niezawodnie dogorywa na nerwową gorączkę! 
— Dawniej panu hałas nie szkodził? 
— Nie miałem egzaminów na karku. Przysięgnę, że z was żaden nie przebrnie tego Rubikonu! 
— Mniejsza! Za to jesteśmy kochani! — uśmiechnął się triumfująco medyk. 
— Nie wiem, co ma wspólnego miłość z pijatyką! Państwo urządzacie wieczornice z Łysej 
Góry! 
— Ach, panie! — rzeki Olszyc z cynicznym grymasem. — Dlatego to pan dostał tam czarnej 
polewki! Kobiety nie znoszą delikatności, lubią być poniewierane. Im je lżej traktujesz, tym 
silniej się przywiązują. 
— Winszuję upodobania! — odparł Hieronim, ruszając ramionami. — Rad jestem ze swej 
czarnej polewki, kiedy tak. 
— Jeżeli panu nie dogadza mieszkanie, to bym je wziął dla siebie. 
— I owszem. Oto klucz! Garść mych rupieci proszę odesłać tu. Życzę panu powodzenia! 
Medyk podał rękę, ale Hieronim nie zauważył tego ruchu i odszedł. 
„Oto się dopiero będą na wyścigi poniewierać w tak bliskim sąsiedztwie!” — pomyślał z goryczą. 
Miłość jego przeszła wszystkie fazy, końcową był wstyd. 
Mijały tygodnie. Nadeszły ostatnie egzaminy. W studenckim świecie zrobiło się cicho. 
Wszystkie twarze miały wyraz zmęczenia, niepokoju i oczekiwania. Próżniacy drżeli przed 
rezultatem. 
Przyszedł wreszcie ów dzień sądu. 
Hieronim, idąc z innymi po swe losy, dowcipkował: 
— Staniemy po prawicy i lewicy! Będzie płacz i zgrzytanie zębów! Ach, oj, czuję w powietrzu 
woń siarki piekielnej! Ach, bracia, nie opuszczajcie mnie w złej chwili! Złóżmy razem 
wizytę w kraju potępienia! 
— Nie bredź, prawica ci się należy! 
Tak, mieli słuszność. Hieronim Białopiotrowicz dostał dyplom z odznaczeniem. 
I oto stała przed nim droga otwarta. Dobił się celu. 
Dziwna rzecz. Ten koniec, o którym tyle lat marzył, nie olśnił go, nie zachwycił. 
Z dyplomem w ręku słuchał pochwał i powinszowań roztargniony. 
Co by dał, żeby w ów dzień radosny mieć Żabbę przy boku, z nim razem się cieszyć. Myśl 
jego poszła do Krymu, do tego końca, co mu wziął druha na wieki. 
Jak wąż wyśliznął się pierwszy z sali, uciekł spośród kolegów i przepadł bez wieści. 
Wołano go i szukano na próżno przez cały dzień. Miał być bankiet triumfalny, bohater się 
nie stawił. Zasiedli bez niego do stołu. 
W pół uczty wpadł do sali. Powitano go radośnie. 
— Coś robił? — krzyczano. 
— Nic ciekawego — odparł. — Jestem na czas, by spełnić toast z wami! Dajcie szampana! 
Nalano szumnie kieliszki. Chłopiec podniósł swój w górę. 
— Na zakończenie i początek! Co złe, niech ginie; co dobre, niech żyje! 
— Niech żyje! — powtórzono chórem. 
— Bez strachu przed trudem idziemy w życie! Próżniak niech ginie, praca niech żyje! 
— Niech żyje! 
— Niech żyje! — powtórzył Hieronim. — Była nam drużbą i swatem, wyprowadziła na ludzi! 
Cześć jej! Nie zmarnieje, kto ją kocha, a nie rzuci! 
— Nie rzucimy! — krzyknęli wszyscy razem. 
Spełniono toast duszkiem. 
Oczy Hieronima paliły się zapałem. 
— Piosenki, bracia! Kto tam za słowika się ofiaruje? Ja umiem tylko hukać jak bąk błotny, 
będę wam służył za basetlę! Po chwili jeden głos począł śpiewać: 
Hej, użyjmy żywota, 
Wszak żyjem tylko raz! 
Kilkadziesiąt głosów zawtórowało ochoczo: 
Niechaj ta czara złota 
Nie próżno wabi nas! 
A złota czara młodości stała pełna. Na dnie jej były dla jednych męty, dla drugich słodycz 
nektaru. Smak zależał od ust, które piły. 
Nazajutrz wczesnym rankiem Hieronim poszedł do kościoła. W przeddzień zamówił mszę 
żałobną za przyjaciela i wysłuchał jej, klęcząc w oddalonym końcu. Modlitwą tą żegnał Petersburg, 
naukę, życie studenckie — zaczynał nowy okres życia. 
VI 
Wojcieszek 
Na pogodnym wiosennym niebie odcinał się ostro szkielet na wpół skończonego żelaznego 
mostu. Z obu stron równo, jednostajnie bielał świeżutki nasyp kolei. W oddali buchały światłem 
baraki robotników, wrzące zgiełkiem, a na stronie, u brzegu rzeki, drzemała wieś długą, 
czarną linią. 
Robota dzienna była skończona. Na moście stało dwóch mężczyzn, snadź przewodniczących 
robotom, a na szynach kilku ludzi otaczało ręczny wagonik, gotowy widocznie do drogi; 
— Żegnam pana i dziękuję! — mówił starszy do towarzysza podając mu rękę. — Przyjeżdżam 
tylko, by chwalić i podziwiać, nie ma tu dla mnie roboty. Za miesiąc przybędę na otwarcie 
drogi. Czy zdążycie? 
— Chyba wymarudzimy, bo prawie wszystko gotowe — odparł z uśmiechem młodszy. — Co 
do mnie, wolałbym ten epilog odegrać z panem. Nadchodzą szalone wypłaty. 
— Masz pan wszakże Eljasmana i jego kasę. Bierz, ile trzeba, i dawaj weksle! Gdy mi rząd 
zapłaci, wykupię wszystkie. Pokładam w panu bezwarunkową ufność. 
— To chyba ja w panu! — zaśmiał się młody. — Wszakże to moje, a nie pańskie nazwisko będzie 
figurowało na stemplowym papierze! 
— Wszystko jedno. Wszak mnie znasz, panie Hieronimie. Co powiem, dotrzymam! Eljasman 
był dziś u mnie. Słyszał to samo. Pieniędzy nie zabraknie. Tymczasem bywaj pan zdrów, pilnuj 
tych zbójów — dodał wskazując z dala na robotników — i zostań mi, jak dotąd, przyjacielem! 
Młody człowiek skłonił się, milcząc, i poszedł za zwierzchnikiem w stronę nasypu. Ludzie 
zajęli swe miejsca, inżynier siadł i minaturowy wagonik potoczył się po szynach, burcząc jak 
bąk w ciszy wieczora. 
Pozostały zawrócił z powrotem po uginających się kładkach rusztowań. Na środku mostu 
stanął, zapalił papierosa i oparty o galerię patrzył zamyślony na bystry wir rzeki pod stopami. 
Hałas oddalającej się drezyny niemile mu dźwięczał w uszach. Na nim zostawała ogromna 
odpowiedzialność, olbrzymia praca, ciągła czujność i kontrola, nieograniczona władza i rząd 
paru tysiącami ludzi. Straszno mu się zrobiło, jakby przeczuwał nieszczęście. 
Naczelnik wesół i spokojny wracał do rodziny, był pewien dobrego rezultatu, bez trudu 
weźmie rządową zapłatę, zarobi dobrą sumę. Miał na swe rozkazy unikat człowieka, który myślał, 
rysował, liczył, pracował za dwieście rubli miesięcznie i uważał to jeszcze jako świetny 
los dla siebie, a zamiast zawiści i niechęci miał dla pryncypała wdzięczność i przywiązanie. 
Gdzie się podziały marzenia studenckie o świetnej karierze, które go krzepiły do wytrwania 
w pracy? Pięć lat minęło od chwili, gdy triumfujący ze zwycięstwa pił toast na zakończenie 
biedy i trudu, szedł po należne laury dla swej wytrwałej pracy. W tych pięciu latach nie spełniło 
się żadne marzenie, zaznał wiele dni głodnych, wiele nocy bezsennych, o chłodzie, i zawiedzionych 
nadziei. 
Przez ten czas był palaczem na kolei, przepisywaczem aktów, zwrotniczym, korepetytorem, 
a portem, do którego się dobił, uważając za świetną posadę, były warsztaty kolejowe, gdzie 
dostał pięćdziesiąt rubli wynagrodzenia i obowiązek podmajstrzego. Nie dziw więc, że obecny 
zwierzchnik wydawał mu się dobroczyńcą. 
Teraz pod koniec strach go zdjął; niechętnych miał wielu, którym kraść i próżnować nie 
dawał; dostawcy, nie mogąc go skusić łapówką, knuli intrygi, koledzy bali się go i nie zaczepiali 
bez interesu. 
Położenie było trudne, uciążliwe, niesłychanie przykre dla prawej, otwartej natury. Stał zupełnie 
osamotniony, broniąc interesów pieniężnych i prawie honoru obcego człowieka. 
Wiedział, że nie sobie buduje sławę, nie sobie zbiera kapitały, nie dla niego będą pochwały 
zarządu; sobie on tylko zrobił wrogów, on, Hieronim Białopiotrowicz. 
Wtem w barakach ucichł chwilowo hałas i do uszu stojącego doleciały piskliwe tony ręcznej 
harmonii. Ludzie ci kamienni, zamiast spocząć, tańczyli; kilkadziesiąt czarnych cieniów uwijało 
się około ognia. 
Inżynier się uśmiechnął. Ludzie ci byli mu jedynym przyjaznym żywiołem w otoczeniu. 
Tam nie knuto przeciw niemu intryg, lubiono go i szanowano powszechnie. 
Złe myśli pierzchnęły spłoszone. Przypomniał sobe Eljasmana, wypłaty, rachunki, rzucił nie 
dopalonego papierosa w rzekę i ruszył, gwiżdżąc, ku mieszkaniu. 
Cóż znów! Miał sumienie czyste, nikogo nie skrzywdził, wypełniał ściśle obowiązki, wierzył 
w siebie, a był młody, więc troska nie mogła go powalić i dziwną reakcją myśl, zamiast 
smutnych obrazów ludzkiej niechęci, przyniosła mu na pociechę piosenkę jakąś, którą zaczął 
nucić półgłosem. 
Zszedł z rusztowań, zsunął się z wysokiego nasypu na brzeg rzeki i ruszył raźno udeptaną 
ścieżką obok baraków, pozdrawiając rozbawionych. 
Chór ochrypłych głosów odpowiedział wesoło. Rzucił im parę rubli na wódkę i pożegnany 
grzmiącym okrzykiem poszedł dalej. 
Mieszkał w budzie, skleconej z desek, o paręset kroków dalej, otoczony warsztatami i magazynami. 
Na progu tego wcale nieeleganckiego pomieszczenia, wyciągnięty na burce, okurzając się 
dymem fajki, czuwał stróż iżynierski, w budzie świecił ogień przez małe okienka. 
— Bazyli! — huknął Hieronim z daleka. 
Człek się porwał skwapliwie i biegł na wezwanie, wołając: 
— Jestem! 
Był to jednooki jego opiekun petersburski, we własnej osobie. 
— Jak się masz, stary? A jest tam co zjeść przypadkiem? Karmiono mnie dziś pochwałami i 
tysiącem poleceń. Tyle to warte, co ciastka z kremem! 
— Jest pieczeń i butelka wina, ale pan chyba tylko popatrzy, bo jeść pewnie nie dadzą. 
— Cóż tam nowego? Eljasman jest? 
— Eljasmana to nie ma, ale jest ktoś inny. 
— Dostawca? 
— Nie wiem. Cudzy. Przyjechał pocztą. Zjadł, wyspał się, siedzi i czeka na pana. 
— Ano, to mu zazdroszczę! Jadł i spał, niecnota. Pewnie obywatel z propozycją jakiego kupna. 
Mrucząc pan Hieronim otworzył drzwi budy, potknął się na progu, uderzył głową o uszak i 
zaczął kląć. 
Bazyli pocieszył po swojemu, gderliwie: 
— A po co pan taki duży wyrósł? Wszyscy chodzą bez szwanku, a u pana co dzień nowy 
guz. 
— To pewne, że mam kalendarz na głowie — rzekł poszkodowany, otwierając drzwi do biura. 
Lampa z zielonym kloszem rzucała nisko na stół krąg jasności, oświetlając stosy ksiąg i papierów, 
reszta pokoju była ciemna. 
Hieronim rzucił czapkę, rękawiczki i zapominając o zapowiedzianym gościu, chciał iść dalej, 
do swego osobistego mieszkania, gdy wtem z kąta podniósł się strasznie chudy cień człowieka 
i chrypliwy głos ozwał się posępnie: 
— Nie poznajesz mnie? 
Inżynier cofnął się pomimo woli, jak przed widmem. Nie, nie poznał dawnego świetnego 
eleganta a swego kuzyna w człowieku wynędzniałym, obrosłym, prawie łysym, którego oczy 
szkliste wyglądały bezprzytomnie, a ręka, podana do uścisku, była sucha i gorąca. 
— Wojciechu! — wyjąkał przerażony. — Co się z tobą stało? 
Widmo zaśmiało się krótko, przerażająco. 
— Diabli wszystko wzięli, wszystko! — rzekł krzywiąc się cynicznie. — Nie ma żony, nie ma 
pieniędzy, nie ma stanowiska! Fiut, poszło! 
Hieronimowi pociemniało w oczach. Bazyli miał słuszność: nie dla niego był dziś odpoczynek, 
jadło i sen. Nowa troska wyrastała jak spod ziemi. 
— Gdzież żona? — zagadnął ogłuszony. 
— Uciekła do Paryża! Wszystkie one takie! Trzoda! Mniejsza! Ale z nią uciekły ruble. Teść 
złajał i wypędził. Dzieci nie ma. Ot, i zostałem na bruku! 
— Nieszczęście! Cóżeś robił potem? 
— Piłem i grałem, dopóki dawali Żydzi. Chciałem wygrać, jechać za nią, choćby nieżywą 
przywieźć na powrót. 
— Po cóż ci ona, to błoto, ta awanturnica? 
— Żeby wrócić do teścia, do mego pałacu! 
— Tfu! — splunął Hieronim ze wstrętem. 
— Przegrałem! — ciągnął dalej Wojciech ponuro.– Opublikowano mnie po gazetach! 
W pierwszej chwili na widok brata żal okropny chwycił za serce Hieronima. Widział w nim 
ruinę życia, nieszczęśliwego rozbitka. Chciał go wziąć w ramiona, pocieszyć, natchnąć nadzieją, 
pomóc, ile mógł, podzielić się z nim kawałkiem chleba. 
Teraz oburzyło się w nim wszystko. Nie rozbitek to był nieszczęśliwy, ale nędznik bez czci 
i sumienia. Ręce, wyciągnięte do uścisku, opadły, odstąpił o krok, purpura oburzenia okryła 
twarz, zmarszczył brwi, zagryzł wargi i słuchał z niewypowiedzianą przykrością tej cynicznej 
spowiedzi. 
— Co żyło, odstąpiło mnie! Psy! Karmiłem ich i poiłem, przegrywałem do nich setki tysięcy! 
Potem nikt nie pożyczył rubla, nic zaprosił na obiad! Łotry! udawali, że mnie nie znają, nie 
przyjmowali do klubów! Musiałem wyjechać z Petersburga! 
Wojciech się zatrzymał, zgrzytnął zębami. 
— Pojechałem do dziada! 
Wymówił to z wściekłością w głosie i spojrzeniu, Hieronim zzieleniał, skoczył jak ryś ranny. 
— Jakim czołem śmiałeś mu stanąć przed oczy? Czyś oszalał? Chciałeś policzka? 
— Chciałem pieniędzy! Muszę je mieć, rozumiesz? Inaczej chyba śmierć! 
— Lepsza śmierć od wstydu! Dziad cię oplwal pewnie pogardą, sponiewierał i wyrzucił z 
dziedzińca! I tyś to zniósł! 
— A cóż miałem robić? Chciałem mu folwark podpalić, ale się zląkłem. Tak się zostało! 
Hieronim przeszedł się po pokoju, tłumiąc straszny wybuch. Milcząc podał krzesło bratu i 
sam usiadł. 
W tej chwili szelest się zrobił za drzwiami, dialog stróża z kimś obcym i Bazyli otworzył 
podwoje, zajrzał i rzekł lakonicznie: 
— Ryży jest. 
— Niech wejdzie! — mruknął Hieronim. 
Wysoki, chudy Żyd z biegającymi oczyma wsunął się cicho i ukłonił w progu. 
— Są pieniądze? — spytał krótko inżynier. 
— Są. 
— To dawaj. 
Żyd się obejrzał po izbie, przyjrzał się świadkowi, dobył potężny zwit banknotów, zaczął liczyć 
monotonnie i podawać odbiorcy. 
W świetle lampy migały tęczowe papierki; Hieronim odkładał je obojętnie, Wojciech wpatrywał 
się uważnie, oddychając ciężko. 
— Dwadzieścia pięć tysięcy. Gdzie reszta? — rzekł Hieronim biorąc stemplowy papier i pisząc 
od niechcenia weksel. 
Oczy Wojciecha ścigały pióro brata, czytały każdą głoskę. Kwit był terminowy, miesięczny, 
pod spodem podpis: H. Białopiotrowicz. 
— Resztę mogę przysłać pojutrze. Pan raczy przysłać kogo z kwitem, bo ja sam przybyć nie 
mogę. 
— To dobrze. Obejdę się, sądzę, do tygodnia. Oto weksel! Pan naczelnik uprzedził podobno, 
że możecie dawać na mój podpis. 
— Ja i bez niego dałbym miliony! Dziękuję panu! 
Żyd wziął kartkę, skłonił się i wycofał za drzwi. Hieronim rzucił paczkę do ogniotrwałej kasy, 
coś zapisał i usiadł. 
— Tyś bogaty pan! — rzekł Wojciech. 
— Biorę dwieście rubli miesięcznie. 
— A te tysiące? 
— Cudze. Na wypłaty. 
— Tak, tak! Fortuna kołem się toczy! Dawniej ja tego śmiecia miałem furami! Asygnatami 
mogłem wyklejać pokoje! Sturublówkami zapalałem cygara! Konie nosiły turkusy na uzdeczkach, 
służba chodziła w sobolach. Kto by mi powiedział, że ja do ciebie przyjdę żebrać pomocy? 
— Bardzo dobrze, jeśli potrafię ci jej udzielić. Czego ci trzeba? — spytał zimno Hieronim. 
— Pieniędzy! pożyczki tylko: zwrócę z podziękowaniem, jak wypłynę!! Bo mam nadzieję, 
że to fatum mnie opuści! Trzeba tylko do Paryża się dostać, tę babę odzyskać koniecznie. 
Hieronim wyjął pugilares, wytrząsnął do dna. 
— Bierz i jedź! Oddawać nie potrzebujesz! 
Wojciech poruszył głową. 
— Mało! — rzekł. — Muszę w Paryżu stanąć na właściwej stopie! Cóż to znaczy? 
— Ileż chcesz? 
— Tyle, ileś tam włożył — wskazał kasę. 
Hieronim wzruszył ramionami. 
— To przechodzi moje możliwości — odparł. — Nie rozumiesz, co mówisz, sądzę. Mam rocznie 
2 400 rubli, jeżeli znajdę po skończeniu tutejszego mostu posadę, jeżeli nie będę bez chleba 
za miesiąc. Com zebrał, oddaję. 
— Wszakże to tylko pożyczka! Daję ci słowo honoru, że oddam, złotem cię osypię, wróciwszy 
z zagranicy! Dam ci wszelkie zapewnienia! 
— Nie pożyczam nigdy. 
— Przed chwilą dawałeś weksel. 
— Bo mam na to upoważnienie zwierzchnika. Są to pieniądze na interes, a nie dla mnie, w 
nich jest tylko moja miesięczna pensja. 
— Żebyś chciał, mógłbyś pożyczyć dla mnie. Żyd da na twój podpis, a ja zwrócę, na Boga 
się klnę, za miesiąc odwiozę! 
Hieronim nie panował nad sobą. Skoczył do brata. 
— Czemuż nie powiesz od razu: złodzieju, kiedy mi kraść radzisz? — krzyknął. — Za kogo 
mnie masz? Jam z tobą nie hulał, nie pił, nie grał, nie rzucał w błoto cudzych pieniędzy, honoru, 
sumienia, zdrowia i duszy! Jam ci nie był kolegą i znać cię nie chciałem, boś mi wstydem 
był! Mało ci własnej hańby, chcesz mojej? Ano, to idź mi z oczu, bo ja siebie nie mam na zbyciu, 
ani cię ratować nie myślę pod takim warunkiem! Szukaj sobie łotrów w swoim świecie! 
Idź precz! Słyszysz? I pamiętaj, że gdy na głowie uczciwego człowieka jest wstyd, a on żyje, 
to chyba muru nie ma, żeby głowę roztrzaskać! Idź! 
Wojciech zwiesił głowę, wyszedł potykając się, przestraszony głosem i spojrzeniem młodszego. 
Pierwej jednak zagarnął skwapliwie pieniądze ze stołu. 
Na podniesiony ton pana Bazyli ukazał się z pomocą. Gość zniknął za drzwiami. 
— Wyrzuć jego rzeczy, jeśli są! — krzyknął na sługę inżynier. — Już on nie wróci tu więcej! 
Jednooki spełnił gorliwie polecenie, ale Wojciech nie czekał na manatki. Z odkrytą głową, 
bez płaszcza, przepadł w cieniach. nocy. 
— Nie ma — mruczał Bazyli posępnie. — Bodaj go czart zdusił! Nie wróci, pan powiada! Oho, 
to on go nie zna! Tacy wracają! Tfu! 
Hieronim długo w noc chodził po biurze. Sen go odbiegł. Ohydna twarz Wojciecha wyglądała 
z każdego kąta, to chichocząc piekielnie, to grożąc. Był to nowy wróg do tylu innych. 
Rano nie znaleziono tłomoczka przed progiem. Czy kto go ukradł, czy zabrał właściciel? 
Nad tym rozmyślał Bazyli po odejściu pana, siedząc ha ławeczce koło budy i paląc nieodłączną 
fajkę. Pytanie to nie dawało mu spokoju. 
Hieronim powróciwszy znalazł wprawdzie obiad, ale Bazylego nie było wbrew obyczajom; 
na wieczerzę nie wrócił także, aż się inżynier zaniepokoił. 
O północy przyszedł zmęczony, chmurny i trochę jakby pijany. To się zdarzyło po raz 
pierwszy. 
— Gdzieżeś to był? — zagadnął młody człowiek, odrywając na chwilę oczy od jakichś planów. 
— W barakach — odparł lakonicznie. 
— To widać — zamruczał Hieronim. — Zaglądałeś w kieliszek, stary! 
— I panu warto to zrobić zamiast pisać po całych nocach! Czy się pan dziś nie położy? 
— Nie, mam dużo roboty. Możesz spać, stary. 
Bazyli zamruczał coś niewyraźnie, nie usłuchał pozwolenia, po staremu zapalił fajkę, siadł 
w kącie i korzystając ze swych zasług, napełniał pokój dymem. 
Coś sumował, nie spuszczając oka z pracującego; był teraz już zupełnie trzeźwy, ale posępny. 
I tak spędzili noc, nie odzywając się do siebie. O brzasku inżynier wziął czapkę i do baraków 
poszedł, budząc po drodze pomocników i dozorców. Bazyli przeprowadził go do progu. 
— Pan nie chce śniadania? — spytał. 
— Dziękuję, stary, nie mam czasu. 
— A na obiad pan wróci? 
— I to nie, bo mnie dziś czekają u kolegi. 
— To i ja sobie pójdę! 
Tak się rozstali. Wysmukła sylwetka młodzieńca znikła w gęstej, białej mgle wodnej, sługa 
przezornie zamknął budę, otulił się w szary szynel żołnierski i mrugając na wsze strony swym 
jednym okiem, ruszył w przeciwnym kierunku, ku warsztatom. 
Ze ślusarzami to, najgorszą hałastrą robotniczą, zaprzyjaźnił się sługa Hieronima; trafił na 
śniadanie, usiadł u kotła i wdał się w żywą dyskusję z samymi hersztami tej wiecznie pijanej, 
dzikiej, a w gruncie dobrodusznej zgrai. 
Jedli jednak cicho, pochylając ku sobie olbrzymie jasne czupryny i błyskając białkami oczu; 
czasem wznosiła się nad głowy pięść twarda, ciemna, obrosła i groziła komuś. Bazyli mrugał 
oczkiem, mitygował niby, ale co chwila jakimś słówkiem dolewał oliwy do ognia. Gotowało 
się coś strasznego w barakach. 
Dzwon, wzywający do roboty, rozproszył zgromadzenie. Bazyli poszedł dalej, przez nasyp, 
ku wsi, gdzie stały baraki Eljasmana. 
Rotszyld powiatowy miał tam swe magazyny, był dostawcą żywności dla robotników. 
Wkoło składów roiło się pełno podrzędnych figur, furami rozwożono mięso i krupy, z piwnicy 
wytaczano kufy wódki. 
Wśród tego zamętu Bazyli dobił do drzwi mieszkania kupca, oparł się niedbale o sztachety, 
obserwował fizjognomię wchodzących i wychodzących z całą cierpliwością próżniaka z profesji. 
Dopiero o południu poruszył się nieco. Przed dom zajechała furmanka chłopska, widocznie 
obstalowana, bo zaraz Żydek służący zaniósł na nią walizkę i coś powiedział woźnicy, który 
ruszył ku wsi. 
Bazyli wyszedł na drogę, zatrzymał chłopa. 
— Zawieźcie mnie do Olszowa. Dam rubla — rzekł, pokazując asygnatę. 
— Nie można. Pojadę z kupcem do Żarnej. 
— A gdzie twój kupiec? 
— Poszedł przodem. 
Woźnica zaciął konie, ale Bazyli miał rącze nogi, szedł za nim w odległości kilkunastu kroków 
przez całą wieś. 
Za wsią, w lesie, chłop stanął i Bazyli stanął. Spod krzaka wyszedł pasażer, obejrzał się 
trwożnie i wskoczył na wóz, ruchem ręki wskazując pośpiech. 
I Bazyli się zawrócił z powrotem ku barakom. Znał tłomoczek, znał płaszcz i widział rękę 
podróżnego. Wiedział, co wiedzieć pragnął. 
Tymczasem koło kantoru Eljasmana panował sądny dzień. 
Hieronim znalazł czas na obejrzenie prowiantów. Fury z nieświeżym mięsem i stęchłymi 
krupami wracały do kuchni, eskortowane przez tuzin klnących robotników wraz z kartką Białopiotrowicza, 
że dostawca za oszustwo podlega kilkutysięcznej karze. 
Nie dbał o skarby Rotszylda hardy chłopak i ani przeczuwał, co za burza zbierała się nad jego 
głową. On się nigdy nie troszczył o następstwa, gdy spełniał swój obowiązek. 
Dokonawszy z doktorem rewizji produktów i wymierzywszy sprawiedliwość, wrócił do 
mostu, rozmawiając swobodnie z medykiem. 
Był to człek niemłody, odludek, opryskliwy, nielubiany ogólnie. Hieronim go lubił, bo był 
to rzetelny pracownik, z obowiązku swego wywiązywał się doskonale, a nie patrzył nań niechętnie 
i fałszywie jak reszta podwładnych. 
Doktór zaś obserwował go uważnie, chłodno, świdrując wzrokiem, ilekroć się zeszli, nikomu 
nie zdając sprawy ze swych spostrzeżeń. I teraz, gdy szli we dwóch wśród rusztowań, doktór, 
zmrużywszy oczy, patrzył uważnie za inżynierem, snującym się ze zwykłą ruchliwością 
wśród szkieletu żelaznego olbrzyma. 
Ślusarze, wisząc prawie w powietrzu, wyglądali jak pająki między sztabami metalu, kuli 
zajadle, z niesłychaną wprawą, i śpiewali chórem. 
— Doktorze! — zawołał Hieronim. — Czy podlegasz pan zawrotowi głowy? 
— Nie, a pan? 
— Dotąd nigdy. Dziś mi raz pierwszy coś podobnego się zdarza. Prawda, żem na czczo. 
— Uhm, na czczo. Po bezsennej nocy. 
— To już trzecia, doktorze. Doprawdy, sam nie wiem, co mi jest. Wcale mi nawet spać się 
nie chce. Odwykłem. 
— Przed ciężką chorobą zawsze się cierpi na bezsenność — zamruczał doktór. 
— Ejże, nie żyw czarnych nadziei, konsyliarzu. Ze mnie pacjenta mieć nie będziesz! — zaśmiał 
się Hieronim. — Jestem zdrów, jak ot ta sztaba. A bezsenność przymusowa to żaden 
symptomat choroby. A tam co się dzieje? 
Wykrzyknik stosował się do wrzawy, co się nagle podniosła u jednego ze słupów mostowych. 
Hieronim przechylił się za parapet. Kilkunastu ludzi tłoczyło się, gestykulując, około otworu 
do żelaznej, bezdennej studni. Wśród nich błyszczał galonik inżynierski. 
— Co tam, panie Domański? — huknął Hieronim. 
— Coś się stało murarzom w głębi. Nie dają znaku życia. 
— To zejdź pan sam i zobacz! Może omdleli z braku powietrza. 
— Nie może nikt wytrzymać, lampy gasną. Posłałem po innych murarzy, oni to znają, żaden 
z nas nie zniesie. 
— To mi dopiero facecja! A ci się duszą tymczasem, murarze pewnie pijani! A iluż ich tam 
jest na dnie? 
— Trzech — odparł obojętnie. 
— To mi pachnie półrocznym więzieniem. Winszuję! Dajcie mi sznur. 
Doktór ani się spostrzegł, jak dzielny chłopiec go opuścił, po drabinie zbiegł na dół, poczęstował 
pięścią gapiów po drodze, rozpędził połowę do roboty, obwiązał się jednym końcem 
sznura, zapalił papierosa i kazał otwierać klapę do żelaznej bezdni. 
— Weź pan gąbkę z octem do ust! — krzyknął doktór, schodząc powoli. 
Ale Hieronim był zajęty komendą. 
— Puszczajcie sznur powoli, jak targnę, ciągnijcie w górę! Rozumiecie? Weź no go ty, Janie! 
Olbrzymi ślusarz przyskoczył skwapliwie. Oczy jego, czerwone od wódki i niewywczasu, 
śmiały się do naczelnika psim przywiązaniem. 
— Ją wyciągnę w czas, nie bójcie się! — rzekł chrypliwie. 
Hieronim jak kot wślizgnął się w otwór, zamknięto go natychmiast, cement się psuł haniebnie 
od powietrza. Sznur się rozwijał powoli, ruch ten śledziło z natężeniem kilkanaście par 
oczu. Długa minuta pauzy, za długa widocznie dla Jana, bo spojrzał pytająco na Domańskiego, 
nagle poczuł targnięcie, szarpnął w górę, za nim inni. Ciągnęli ciało. 
— Ciężko idzie — zamruczał — otwierajcie! 
Dobyto na wierzch ładunek. Było to dwóch murarzy, sinych, strasznych, na pół uduszonych. 
Doktor rzucił się do nich cucić naprędce. Żyli jeszcze. 
— Rzucaj sznur — krzyknął Domański. 
Ślusarz bez rozkazu to uczynił. 
Targnięto znów. Ładunek był lżejszy o połowę, bo też u końca liny było tylko jedno ciało, a 
równocześnie z nim po szczeblach żelaznej drabinki wypełzł Hieronim, zdrów i cały, trzymając 
w ręku corpus delicti wypadku. Była to próżna butelka od wódki. 
— Łotry, pijaki! Rewidować ich trzeba przed robotą! Tylem razy to nakazywał! To karygodne 
niedbalstwo, panie Domański! Oto masz pan rezultat dzisiejszej pracy i pańskiego urzędowania! 
Rzucił mu butelkę z gniewem pod nogi i nie odezwał się więcej do zawstydzonego młodzika. 
— Wziąć ich do szpitala, posłać po drugą partię, jeśli trzeźwa. Żywo! 
Na głos ten rzuciło się wszystko, ile tchu i mocy; miejsce wypadku opustoszało w mgnieniu 
oka, za oddalającymi się pogonił rozkaz: 
— Jak wyzdrowieją, przysłać ich do mnie! 
Robotnicy zaśmieli się z cicha: 
— Oj, da on im, da! — zamruczał Jan. 
— Od niego dobrze wszystko brać! To zuch! 
— To nasz kochany pan! Ot, na śmierć idzie za robotnika, a z nas żaden nie chciał! 
— Ale jakby na niego przyszła bieda, to my pójdziemy! Póki my tu, niech go nikt nie tknie. 
— Alboż chcą? Słyszałeś co, Janie? — spytano ciekawie, z iskrzącymi oczyma, na hasło 
awantury. 
— Jak trzeba będzie, to huknę na was. Teraz cicho, bierzcie za młoty! 
— A hukaj, tylko dobrze! 
Zamiast Jana dziesiętnik zaczął krzyczeć i napędzać, umilkli posłusznie. 
Późno wieczorem Hieronim wracał do domu z kasy. Zdziwiło go światło w gabinecie, gdzie 
zwykle pracował, zajrzał przez szczelinę firanki i zdumiał. Przy biurku, wśród stosów sprawozdań, 
planów, kosztorysów, rozsiadł się w fotelu Bazyli we własnej osobie i pisał coś pracowicie, 
niezgrabnie na wielkim arkuszu papieru. Jednym okiem przyglądał się swemu arcydziełu 
i drapał, potniejąc, koszlawe litery. 
— Tam do diaska! A do tego co przystąpiło? — zamruczał ubawiony inżynier. 
Zdumienie jego nie miałoby granic, żeby mógł dojrzeć adres na kopercie; stało tam łokciowymi 
literami: „Jaśnie Wielmożny Pan Polikarp Białopiotrowicz w Tepeńcu”. Nie, takie zestawienie 
osób i podobna znajomość nie postała mu nigdy w myśli. 
Na kroki pana Bazyli uprzątnął swą osobę z fotela, a pismo ze stołu i zajął się nakarmieniem 
pryncypała. 
— Czy to do kochanki pisujesz? — spytał go żartobliwie inżynier. 
Człek się zaśmiał. 
— Aha! — odparł jakiś nieswój. 
— Toś ją w Petersburgu zostawił? 
— A tak, tam, gdzie pan rzucił swoją. 
— Ja, stary, kochanek nie miałem i nie mam. Wiesz, o tym najlepiej, boś mnie pilnował, jak 
smok. 
— Et, różnie bywało w sąsiedztwie! Kto tam ustrzeże ognia w słomie! Ta czarna, co to ja aż 
z sikawką musiałem... 
— Nie klekocz głupstw! Czyś ty i dzisiaj odwiedzał baraki? Ot, lepiej pokaż list! Zobaczę, 
jak wyrażasz afekty. 
— Tak samo jak pan! Kto z kim przestaje, takim się staje. 
— To fałsz! Gustu do amorów nikogo nie nauczę, bo go sam nie posiadam. Chyba ty mi go 
udzielisz. 
— Et, kto pana przegada. Na co pan odesłał mięso Eljasmanowi? 
— Chciałeś chyba, żebym je sam skonsumował przez grzeczność dla Żyda. Robotnicy nie 
bydło, a truć ich nie pozwolę. 
— Żyd strasznie zły, cały zarobek dziś stracił. Domański zły, że pan go złajał przy ludziach, 
wszyscy źli... Co z tego będzie? Jak zechcą się mścić?... 
— To niech się mszczą! Honoru mi nie wezmą, czci mi nie odbiorą, więcej o nic nie dbam! 
Ty mi nie wspominaj tych ludzi. Dzień cały trują mnie zgryzotą! Daj spocząć w domu przynajmniej! 
Wziął się za głowę ruchem desperackim. 
— Bo mi szkoda pana! — zamruczał Bazyli. — Wychudliście jak cień! Co z tego będzie? Położy 
się pan z wysiłku! Żeby odpocząć jaki miesiąc! 
— Czy i ty mi kraczesz chorobę, jak ten skorupiak doktór? — zaśmiał się chłopiec z przymusem 
i zamyślił się na chwilę. — Chciało się i mnie wypocząć, stary — zaczął po pauzie. — Miałem 
paręset rubli oszczędności, myślałem po skończeniu tutejszej roboty pojechać gdzie, na 
swobodzie przebyć czas jakiś. No i nic z tego. Ruble poszły, trzeba znów pracować. To dziwna 
jednak rzecz, jak mnie się pieniądze nie trzymają. 
— Co to za dziwo! Złodziej jest na nie gotowy! — mruknął ponuro Bazyli. — Bodaj go ziemia 
pochłonęła! 
— Cóż robić! Niewarta żalu ta nikczemna mamona! Daj butelkę czerwonego wina. Będę pisał 
w nocy. 
— Czwarta noc! Jezus Maria! Co pan wyrabia? — zawołał przerażony sługa. 
— No, cicho, cicho! Wszakże cię nie proszę do towarzystwa. Idź sobie śnić o kochance, w 
braku jej samej. Mnie nie wystarczy dnia na tyle roboty. 
— Bo pan robi za dziesięciu. Oj, będzie źle! 
— Wynoś się do diaska ze wzdychaniem! 
Bazyli się wyniósł, ale wzdychać nie przestał. Żal było istotnie patrzeć na biedaka, który 
brał nad siły, sądząc, że ich ma niewyczerpany zasób. 
Im bliżej było ukończenia i upragnionego wypoczynku, tym uciążliwsze były zajęcia. 
Rzadko widywał pana Bazyli i tylko chwilowo. Zdawano roboty, musiał je oglądać, przyjmować 
i płacić. Kasa była pełna interesantów, pieniądze płynęły jak woda. Hieronim ostatnie 
dziesięć dni trzymał się na nogach siłą woli i wina; palił bez przerwy cygara, zachrypł, szczernial, 
oczy mu się świeciły sztucznym podnieceniem. 
Gdy olbrzymi most stanął gotowy, oczyszczony z rusztowań, umajony przez robotników, 
inżynier odetchnął, zatelegrafował po próbny pociąg do zarządu, przyjął go przy wstępie na 
swoje terytorium. 
Pierwsza twarz, co doń wyjrzała z oszklonego wagonu, była to rozpromieniona fizjognomia 
pryncypała. 
Kazał zatrzymać pociąg, ciągniony przez trzy lokomotywy, wysiadł, za nim ze stu przeróżnych 
inżynierów; poczęły się hałaśliwe przywitania i okrzyki. 
— Hajda na most! — zawołał dobrze podchmielony naczelnik. 
Całe towarzystwo było po częstych libacjach, nawet obsługa pociągu, Maszynista, który 
miał sam pierwszy wjechać na most, zalał też sobie stracha spirytusem, bełkotał coś Hieronimowi 
o nierównych strzałkach. 
— Zejdź, ja poprowadzę! — fuknął młody człowiek w odpowiedzi, biorąc go za kołnierz i oddając 
w ręce dróżników. 
— Pan zostań z nami! — krzyczał zwierzchnik. 
— Jeszcze kark pan skręcisz! — wołali koledzy. 
— Proszę pana! — wrzeszczał pijany maszynista. — Ą moje premium! Obiecywano pięćdziesiąt 
rubli! 
— To je sobie zabierzesz, zuchu, jak się prześpisz — odparł Hieronim. — Nic mi się nie stanie, 
panie naczelniku. Panowie, raczcie obliczyć, ile osiądzie ten gmach pode mną. Dużo ważę teraz. 
Puszczaj parę! 
Zagrały kotły i walce. Trzy żelazne potwory poruszyły się majestatycznie i buchając dymem 
weszły na most. Na środku Hieronim stanął, sygnał się rozległ przeraźliwie, donośnie, na 
triumf, most stał; pociąg go przeszedł tam i z powrotem i znów zatrzymał się na środku! próba 
była skończona. 
Powracającego Hieronima pryncypał chwycił w ramiona, omal nie udusił. 
— Złoty z ciebie, nieoceniony człowiek! Co chcesz za taką pracę? 
— Spać, panie naczelniku! — zaśmiał się szczerze chłopiec. — Zdejmij pan z mej głowy zarząd 
i władzę i uwolnij do domu. 
— Takiś mi kolega! My się bawić chcemy! Ale idź, idź, śpiochu! Jak sobie nie dam rady bez 
ciebie, to przyślę! 
Ach, spać! Od iluż to tygodni marzył o tym. Tak, mógł wreszcie wypocząć. Odetchnął z 
całych płuc w swej sypialni. Skończył, był wolny. Uf! Jak to brzmiało rozkosznie. Dał radę 
wszystkiemu, przebył ogniową próbę, wybrnął. Niech sobie teraz oszukują, kradną, intrygują, 
już nie zaszkodzą. 
Dziwna rzecz jednak, to nagłe przejście z zamętu do zupełnej ciszy, zamiast go uspokoić, 
rozdrażniało nieznośnie. Sen uleciał. Bolały go tylko nieznośnie wszystkie członki i głowa. 
Będzie pewno migrena. 
Ubrany rzucił się na łóżko. Upał panował okropny; na domiar biedy, Bazylego nie było. 
Oddalał się często ostatnimi czasy. 
Inżynier rozpiął mundur, objął rękoma bolącą głowę i rozmyślał. 
Ha, przecie dobił się celu, zdobył sobie byt, uznanie, sławę. Co by to rzekł dzisiaj pesymista 
Żabba, który nie wierzył w pomyślność? Nawróciłby się przecie i poweselał biedny, poczciwy 
skrzek melancholik. 
Hieronim przypomniał sobie piosnkę studencką, śpiewaną o głodzie i chłodzie, która okropnie 
gniewała mruka. Była tam mowa o poście, który poprzedza Wielkanoc, a Żabba mruczał 
zawsze z uporem: 
„Święconego nie ukąsisz, prędzej ucho swe zobaczysz! Ja ci to mówię i ręczę!” 
Nie zgadł Litwin. Minęła bieda, utrapienia, ciężki post — była Wielkanoc. 
Żeby tylko ta głowa tak nie bolała i byle zasnąć trochę. Przecie miał urlop. 
Aha, prawda. Miał wszakże jakąś miksturę od doktora, któremu się skarżył na bezsenność. 
Zażył jej, chwilę leżał jeszcze i milczał, aż wreszcie triumf, wspomnienia, ból głowy zlały się 
razem w jakiś chaotyczny kłębek wrażeń i tak upragniony sen uspokoił go wreszcie. 
Obudziło go po niewiadomej liczbie godzin targanie za rękę i zdyszany głos dziesiętnika: 
— Proszę pana, wstawać! 
— Doprawdy? A czego tam? 
— Naczelnik potrzebuje natychmiast! 
Hieronim podniósł się, stękając. Nie czul się ani silniejszym, ani zdrowszym. Tak jak 
przedtem bolała go głowa, członki, zbity był i odurzony. Rozejrzał się błędnie. 
— Czy ja długo spałem? 
— Trzy doby. Doktór aż się zląkł. 
— Osioł. Spałbym drugie tyle. Gdzie naczelnik? 
— W swoim mieszkaniu, w biurze. Dziś będzie wielki bal; jutro przyjeżdża cała komisja. 
— Czegoż tam chcą ode mnie? Braknie tancerzy albo jaka inna bieda? Daliby mi pokój. 
Niech się bawią i przyjmują choćby sułtana samego. Odstąpię im zaszczytu i przyjemności. 
Brr! jak tu zimno! 
— Dwadzieścia trzy stopnie. Upał jak w piekle. Pan może chory? 
— Czy ty doktór? Wracaj i powiedz, że zaraz idę. Marsz! 
Nadrabiając energią chłopiec się porwał, zlał głowę wodą, trochę się przebrał i ruszył. Nogi 
mu ciążyły jak ołowiane, zataczał się i choć szedł wolno, dyszał ze zmęczenia. Coś się z nim 
działo niedobrego, z czym się szamotał z całej siły. 
Okna naczelnikowego mieszkania gorzały światłem. Dźwięki strojonych instrumentów 
zwiastowały rychły początek zabawy. Na górze, w salonie, snuli się lokaje, kończąc przygotowania; 
przed drzwiami był tłum robotników, gawiedzi, interesantów; w biurze panował gwar 
mnóstwa głosów. 
Na widok Hieronima robotnicy i służba zrobili szpaler; wszedł do sieni, a stamtąd do kancelarii 
naczelnika. 
Na jego widok umilkła ożywiona rozmowa. Inżynierowie koledzy cofnęli się na stronę; ktoś 
syknął jakby hasło. 
Przeczucie czegoś niefortunnego przeszło dreszczem po Hieronimie, ale z całą śmiałością 
czystego sumienia przystąpił do biurka, za którym siedział posępny, namarszczony naczelnik. 
— Pan po mnie przysłał? — rzekł Hieronim, kłaniając się grzecznie. 
— Istotnie, potrzebuję pana do rachunków. Co to znaczy, że mi Żyd przedstawił weksli o 25 
000 wyżej, niż jest w rozchodach. Nie zapisałeś pan czego? 
— Ja? Zapisałem wszystko, co do grosza, podsumowałem z kasjerem księgi, dochód i rozchód. 
— Ha, cóż to znaczy w takim razie? 
— Co, panie naczelniku? — spytał Hieronim blednąc. 
— Ta przewyżka! To nie fraszka taka suma! 
— Jaka suma? — nieszczęśliwemu poczynało się kołować w zbolałej głowie. 
— Czyś pan nie słyszał? Weksli jest o 25 000 więcej niż rozchodu! 
— Wszakże zapisano, ilem brał! 
— Ta suma nie jest zapisana! 
Chłopiec za głowę się porwał. 
— Gdzieżbym ja ją podział? Co panu się zdaje? Wszakżem nie wariat! 
— Może tylko lekkomyślny. Oto księgi, a oto weksle. Licz pan sam! 
— Bez ksiąg się obejdę. Mam przy sobie w notatniku datę i cyfrę każdego obligu. Będę panu 
dyktował, pan raczy sprawdzić. 
Drżącymi rękami wyjął z kieszeni wyszarzaną książeczkę i czytał owe daty i cyfry. 
Nikt się nie odzywał, ale i nikt nie wychodził, chociaż tego wymagała delikatność. W głuchej 
ciszy słuchało całe grono zmęczonego głosu Hieronima, przeplatanego szelestem papieru i 
krótkim „jest” starszego. 
Twarze wyrażały złośliwą ciekawość, niepokój lub kompletną obojętność. 
Posądzenie, którego jeszcze nie zrozumiał Hieronim, a o którym wzmiankował nieznacznie 
naczelnik, było absurdem dla każdego, kto znał Białopiotrowicza, a jednak, kto wie, może... 
Zawistni drżeli z niecierpliwości, inni słuchali przebiegu śledztwa ze zgrozą i oburzeniem, 
kilku zaledwie nie wierzyło stanowczo nawet w prawdopodobieństwo winy jakiejkolwiek, 
czuli w tym brudne, nikczemne oszustwo. 
Hieronim skończył. Otarł pot z czoła, spojrzał śmiało w oczy naczelnikowi. 
— To i wszystko! — rzekł. 
— A ten oto! Pan go opuścił, proszę czytać. Podał mu świstek stemplowego papieru i śledził 
pilnie grę wrażeń na twarzy. 
Hieronim ruszył brwiami i ramionami, jakby mówił: nic o nim nie wiem; wziął spokojnie 
papier, pochylił się nad lampą, przebiegł oczyma uważnie raz, drugi i trzeci. 
Z początku widać było zdumienie na jego wynędzniałej twarzy, potem natężenie pamięci i 
namysł głęboki, potem nagle zbladł, zzieleniał prawie, przez oczy przeszła bezmierna groza, 
prawie obłęd, utkwił je nieruchomo w kreskach podpisu. Upuścił papier, zadygotał cały, jak 
rzucony iskrą elektryczną, odstąpił o krok, rękoma objął głowę, krew mu ustąpiła nawet z 
warg, a w piersi szarpało się coś, dławiąc głos, paraliżując wszystkie uczucia. Stał jak słup, 
nierówno chwytając powietrze, i milczał, zwiesiwszy ciężką głowę. 
Ha, więc był winowajcą. 
Między inżynierami powstał ruch i szepty; odsunęli się jeszcze dalej, jak od trędowatego. 
Pryncypał tylko ani się usuwał, ani triumfował. Odezwał się pierwszy. 
— Cóż, panie Białopiotrowicz? To pański podpis? 
Nie było żadnej odpowiedzi. 
— Może pan zapomniał o jakimś wydatku? 
— Nie! — wyrwało się z piersi nieszczęśliwego. 
— Cóż więc znaczy ten weksel? Przyznajesz się pan do niego? Może to fałszerstwo, pomyłka? 
Mów pan, co? 
Na ten wyraz „fałszerstwo” Hieronim opamiętał się nieco. Podniósł oczy, chciał coś powiedzieć, 
ale nie zdołał. 
Oczy te, pełne bezbrzeżnej rozpaczy, podkrążone czarno, zaognione bezsennością, były tak 
nieszczęśliwe i smutne, że inżynier nie pytał dalej. Opamiętał się i on także. 
— Nie martw się tak bardzo! — zaczął pobłażliwie. — Młody pan jesteś, lekkomyślny! Każdy 
z nas prawie w tym wieku może zrobić głupstwo, zapomnieć się. Weksel zapłaciłem. Bądź pan 
spokojny. Jeżeliś pan pieniądze stracił, daruję bez żalu, z wiarą, że się to drugi raz nie powtórzy. 
Hieronim i na to nic nie odpowiedział. Był równie nieczuły na wspaniałomyślność i pobłażanie, 
jak na surowy sąd. Na twarzy jego zatarły się wszelkie wrażenia; była ona twarda, zimna 
jak kamień. 
Z opuszczonymi rękoma słuchał i znosił wszelkie ciosy, co mu gruchotały życie; nie bronił 
się, nie przeczył, tylko wciąż patrzył na imię swe i nazwisko, skreślone u spodu nieszczęsnego 
weksla. Ten tylko szmatek papieru występował dla niego wyraźnie, zrozumiale z całego otoczenia. 
Było to Mane, thekel Baltazarowej uczty, była to zatrata. 
Naczelnika widocznie męczyła ta scena. Ruchem niecierpliwym zgarnął weksle do szuflady 
i wstał. 
— Dosyć o tym! Nie do tańca teraz panu, więc na bal nie proszę. Wygląda pan zmęczony. 
Proszę odpocząć. Daję panu nieograniczoną swobodę. Panów proszę z sobą na górę, do dam i 
muzyki. Moja żona pewnie się niecierpliwi. 
Hieronim oprzytomniał. Spojrzał na zebranych, skłonił się i wyszedł wśród rozstępujących 
się skwapliwie kolegów. Nikt mu nie podał ręki, nie przeprowadził, nie rzekł słowa. 
Gdy był już za progiem, zaczęto rozmawiać i śmiać się, gdy mijał dom, zrobił się ruch w 
salonach, a w połowie drogi do mieszkania posłyszał pierwsze takty walca, i mijały go wciąż 
powozy z damami i resztą towarzystwa. 
On szedł w czarną noc, nie podnosząc głowy, nie patrząc, nie słuchając, jak lunatyk lub 
obłąkany. 
VII 
Dziad Polikarp 
Podczas wizyty u naczelnika Bazyli musiał być w mieszkaniu; zapalił lampy, ustawił wieczerzę 
i odszedł znów. 
Troskliwości tej nie zauważył jednak Hieronim. Co go obchodziło światło lub noc, co go 
obchodziła wieczerza? 
Jak drzewo złamane burzą, runął na pierwszy spotkany fotel, ręce wnurzył w roztargane 
włosy, skurczył sią jak robak zgnieciony stopą; coś niby wycie czy łkanie dobywało się z gardła. A zatem taki był kres, taki! Ha, ha! Stał się złodziejem! Tak, tego nie dostawało jeszcze w 
rozkoszach jego doli, przyszło i to z kolei, nic nie brakło teraz! 
Był złodziejem! Wziął sobie i stracił cudze pieniądze, jeszcze udawał, że nie rozumie, nadrabiał 
miną, aż się przyznał pod naciskiem faktów! Ha, ha! zostać złodziejem! 
Słyszeli koledzy, zapewne wiedzą już Żydzi, czerń robotnicza, kto żyje, jutro dowie się minister. 
Tak, dowie się! Z małego pionka Hieronim Białopiotrowicz będzie bohaterem jutrzejszego 
dnia — złodziej! 
Napiszą o nim przecie gazety nawet; dobił się smutnej sławy. Ha, ha! przebył wielki post, 
miał swoją Wielkanoc, o której niedawno tyle marzył! 
Nic mu nie brakło, nic! 
Korowodem jędz tłukły się myśli po czaszce nieszczęśliwca. Czasem z niewyraźnego jęku 
wyrywał się wybuch krótkiego śmiechu. Chichotała rozpacz — szalał. 
Krew hulała po pulsach, trzęsła nim gorączka, a zarazem ogarniała członki ogromna martwota, 
jak rozbitka, co bez sił już i nadziei opuszcza ramiona, czekając śmierci. 
O Boże, Boże! A wartoż było tyle pracować, żeby tak skończyć — ohydą, wstydem? 
Wartoż było tyle znieść, by dobić się od losu takiej zapłaty — złodziej! 
Marzona złota dola! ha, ha! Domki karciane. Wieść już poszła, chwycona przez zazdrosnych 
kolegów. Jutro mu nie żyć lepiej! Nie żyć! Myśl stanęła przed tą furtką wyzwolenia. Nie 
żyć!... Albo to co złego? Żyć teraz nie sposób. Dosyć tej próżnej walki, dosyć! 
Torturowany na kole pożądliwie pragnie jednego jeszcze, ostatniego obrotu korby, to koniec! 
A żyć po co, dla kogo? On sam! 
Żal go chwycił, sierocy żal i w gardle stanęły gorzkie łzy; poza życiem, tam, z lepszej strony, 
była matka, Żabba, wszyscy — tu była pustka i srom dozgonny. 
Wstał. Nogi mu się chwiały, zataczając się, doszedł do biurka. Było mu strasznie słabo, 
głowę rozrywał ból, ręce się trzęsły. 
Dobył kluczyka, ledwie zdołał otworzyć szufladę; zebrał w pakiet różne listy i pamiątki, 
wziął rewolwer, spróbował cyngla. 
Suchy trzask sprężyny wrócił mu nieco przytomność; położył go przed sobą i zamyślił się. 
Była to sroga męka i ciężka pokusa. 
Czystym szedł na śmierć, a potępiał się tym faktem ostatecznie. 
Ludzie powiedzą, że był pyszny i nie zniósł winy, więc się zabił ze wstydu. 
Żeby choć kto jeden poznał prawdę, choć jeden go zrozumiał, oszczędził. 
Już ręką sięgnął po pióra, ale się cofnął. 
Gdzież ofiara w takim razie? Czemu nie rzekł nic wobec oskarżenia? Nie; będzie milczał do 
końca; niech go wszyscy potępią, byle nie własne sumienie i matka — tam! 
Był już teraz zupełnie spokojny, głowa tylko bolała go coraz gorzej; to nic, zaraz przejdzie. 
Dobył z zanadrza medalionik z matczynymi włosami, pocałował go, wziął broń, przyłożył 
do skroni i spuścił sprężynę. Kurek spadł bez strzału. 
— Przeklęty! — wyrwało mu się wściekle. 
Rewolwer nie był nabity. 
Z nerwowym pośpiechem zaczął wkładać naboje. Nie słyszał szmeru i wnijścia, i kroków. 
Może to Bazyli? Za późno! Tylko jeden nabój, ale ręce się trzęsły, ładunek potoczył się na 
ziemię. 
Hieronim sięgnął po inny. Cicho; ktoś drzwi otworzył. Odwrócony plecami inżynier nie 
zważał na to, kończył swe przygotowania. 
Nagle silna dłoń ujęła go za ramię, druga ręka wyrwała rewolwer, zanim się opamiętał. 
Obejrzał się z okrzykiem gniewu. 
— Idź precz! — zawołał, myśląc o Bazylim. 
Spotkał oko w oko przejmujące spojrzenie dziada Polikarpa. Tak, był to on we własnej osobie, 
żadna halucynacja. 
Olbrzymi, suchy, górował o głowę nad młodzieńcem i świdrował go na wskroś oczyma. 
Rewolwer schował do kieszeni samodziałowej kapoty. 
— Po co dziad tu przyszedł? — wybełkotał Hieronim nieludzkim głosem. 
— Po ciebie przyszedłem w samą porę — odparł starzec zmienionym tonem. 
— Ja nie mam czasu. Kto dziada przyprowadził? Ja jestem chory! 
— Widzę, ale pomimo to musisz pójść ze mną. Zbierz siły! Nie miałeś siły znieść sromu, on 
silniejszy od ciebie. Trzeba go zdjąć, bo cię złamie. I tak za długo leżał ci na duszy. Spóźniłem 
się o godzin parę. Chodź, chłopcze! 
Co się stało tyranowi i czy on to był istotnie? Takim nie znał go Hieronim; patrzył błędnie 
na twarz surową, lecz całkiem inną niż zwykle. Mieszało mu się w głowie. 
— Chodź! — powtórzył stary, biorąc go pod ramię. 
Poszli znów w czarną noc. Przed nimi nagle zjawił się Bazyli, świecąc latarką i oglądając 
się co chwila. Starzec prawie niósł wnuka. Droga niedaleka była do mieszkania naczelnika, 
które buchało światłem. Bal był w całej pełni, muzyka grała mazura. 
Złoty półimperiał otworzył im drzwi biura, drugi popędził lokaja do salonów, z wezwaniem 
samego gospodarza. 
Milczeli obydwaj. Młody, dysząc wewnętrznym żarem, wpółprzytomny; dziad poważny a 
dziwnie rozpromieniony. Bazyli zginął przy progu domu. 
Po dość długim oczekiwaniu naczelnik wszedł. Pomimo licznych toastów chmurę miał na 
czole; spod oka spojrzał na gości. 
— Czym mogę służyć? — zapytał z przymusem. 
Starzec, oburącz wsparty na lasce, kiwnął niedbale głową. 
— Nazywam się Polikarp Białopiotrowicz — zaczął. — Mam dwóch wnuków; za nich obu 
przychodzę tu na obrachunek. 
— Znam tylko obecnego tu inżyniera, Hieronima. 
— Zaraz pan poznasz drugiego. Przystępuję do interesu: przedstawiono panu weksle z podpisem 
Hieronima, których suma przewyższała rozchody. Sprawę tę rozstrzygnąłeś pan wobec 
setki osób wspaniałomyślnym darowaniem winy, weksel wykupiłeś pan od Żyda. Winowajca, 
ten oto chłopiec, zniósł w milczeniu łaskę, jak się w milczeniu przyznał do złodziejstwa. Poszedł 
do domu sam, sponiewierany, i zastałem go oto z rewolwerem w ręce. Żebym się spóźnił 
minutę, mielibyśmy, pan i ja, śmierć niewinnego na sumieniu. To ciężko! 
Starzec się zatrzymał, szarpnął swe siwe wąsy. 
Inżynier wyciągnął do niego rękę. 
— Pan nie uwierzy, jak mi przykro — zaczął. 
— Nie chodzi tu o przykrość, panie, ale o sprawiedliwość — przerwał ostro pan Polikarp — a 
przede wszystkim o pokrycie długu. Proszę o ten weksel. 
To mówiąc, sięgnął do siwej kapoty, dobył książeczkę z czekami do banku, wystawił właściwą 
sumę i położył na biurku. 
Nagle, na widok nieszczęsnych weksli, ożywiła się martwa dotychczas twarz Hieronima, 
postąpił o krok. 
— Dziadku! — zawołał. 
— Milcz, niedorostku! Dobrocią swą doigrałeś się wstydu i ohydnego posądzenia. Teraz ja 
będę działać. Dosyć ustępstw! A czy mi jedno, ty lub on, to jeszcze pokażę. Gdy płacę, chcę, 
żeby ludzie wiedzieli, za kogo i za co płacę. Ty się nie mieszaj do mnie! 
Znów jeden po drugim weksle przesuwały się w promieniu lampy, aż bystre oczy pana Polikarpa 
znalazły ów nieszczęsny. 
I on go potrzymał minutę w dłoni, pokiwał głową, podał przez stół naczelnikowi. 
— Niech pan porówna podpisy! — rzekł. 
Wezwany nałożył binokle, wpatrzył się uważnie, porównał i nagle porwał się za głowę. 
— Kto to sfałszował? — krzyknął. — Mów, panie Hieronimie! To nie pan pisałeś, to podrobione! 
— Czemuś pan tego nie dojrzał, zanim go potępiłeś? — odparł gorzko pan Polikarp. 
— Czemuż on milczał i tak się zmieszał okropnie? Któż to sfałszował? Wiecie? 
— Wszakżem panu mówił, że mam dwóch wnuków. A może panu i nieobcy Albert Białopiotrowicz, 
mąż córki radcy B. O nim szeroko mówi stolica. 
— Słyszałem. To brat Hieronima? 
— To jego kuzyn i fałszerz. Przed miesiącem odwiedził go tu i chciał pieniędzy. Hieronim 
oddał mu wszystko, co zarobił z takim mozołem — kilkaset rubli. Była to kropla w morzu; żądał 
więcej, zrobił propozycję pożyczki na pański kredyt. Hieronim za drzwi go wyrzucił. Oto i 
wszystko. Żyd dostawca, ukarany za jakąś nieakuratność, dał pieniądze, Albert podpisał brata i 
uciekł. 
— Okropne! Byłem ślepy i w nawale interesów nie spostrzegłem różnicy! Panie Hieronimie, 
pan mnie zna, to posądzenie nie dawało mi spokoju! Żebyś wymówił choć słowo obrony! 
— On! — wybuchnął dziad Polikarp — Ha! to wy go nie znacie, panie naczelniku! To człowiek, 
na którym nie ma ani jednej skazy, ani jednej winy. Ze złota i stali ulany, szlachetny aż 
do dziwactwa, dobry aż do szpiku kości! On, bronić się kosztem brata? On, oskarżać krewnego 
o fałszerstwo? Wolał się zabić! On, złodziej!... Dlaczego? Po co? Wszak on nie hula, nie pije, 
nie gra w karty, a panu służył jak wierny pies, znosząc niechęć kolegów, szczędząc każdy 
grosz, pracując za dziesięciu. Zbierał panu skarby i chwałę za kawałek chleba, przywiązał się 
do pana jak do dobroczyńcy, a pan go zrobił złodziejem! Ej, nie będziecie mieli sług i przyjaciół, 
jeśli tak płacicie! Oto pańskie pieniądze; dziękujemy za łaski i służbę. Chłopca mego mi 
dajcie, teraz on chory śmiertelnie. Bóg wie, czy przeżyje to nieszczęście! 
— Co pan chce, zrobię dla niego. Nie za sługę go miałem, ale za syna. Nie rozstawajmy się 
w gniewie, panie Hieronimie. Darujcie mi! 
Młody chciał wyciągnąć rękę, ale dziad go zatrzymał. 
— Hańbę jego słyszało sto osób, panie! — rzekł ostro. — Niech przy nich odbędzie się rehabilitacja. 
— Jestem gotów. Proszę panów za sobą. W salonach sto osób bawiło się ochoczo, ale na widok 
tych trzech zmieszał się taniec; przeczuwano coś ważnego. Gospodarz skinął na muzykę, 
by umilkła. 
— Panowie! — zawołał donośnie. — Byliście świadkami ciężkiej krzywdy, jaką najniesłuszniej 
wyrządziłem waszemu koledze. Kto go zna, ten pewnie nie wierzył w posądzenie, ten pewnie 
mnie potępił, i słusznie! Weksel był podrobiony, a że pan Białopiotrowicz, choć to spostrzegł, 
nie zwrócił mojej uwagi, miał smutne osobiste powody. Ja jeden byłem winny! Wobec was 
wszystkich proszę go o przebaczenie za śmiertelną obrazę. Zawiniłem ciężko względem człowieka, 
któremu zawdzięczam pomyślność robót, doskonałą karność robotników, który jest 
uosobieniem rzetelnej pracy i nieposzlakowanej uczciwości. Przepraszam go teraz słowem, a 
czynem gotów jestem zawsze dowieść, jak go cenię wysoko i ufam nieograniczenie. Daj mi 
pan rękę, panie Białopiotrowicz, i przebacz! Bóg świadkiem, jak mi ciężko było przeżyć te 
kilka godzin! Zapomnij mi tej nieszczęsnej sceny i zostań przyjacielem jak dotąd, na zawsze! 
Hieronimowi kołowało się w głowie, ledwie zdołał podnieść rękę i uścisnąć dłoń inżyniera. 
Za naczelnikiem inni poczęli się cisnąć ku niemu, zapewniać o życzliwości, pytać o zdrowie, 
twierdzić, że byli pewni takiego zakończenia. 
Znajome damy zbliżyły się także, witając go z uśmiechem, ale on patrzył dziko, nie rozumiejąc 
dobrze, nie odpowiadając prawie. Obejrzał się na dziada. 
— Chodźmy stąd! — szepnął. 
Wtem u drzwi hałas się podniósł, bieganina, wołania i do salonu wpadł dozorca, w poszarpanej 
bluzie, bez czapki, czerwony jak upiór. 
— Czego chcesz? Co się stało? — zawołał naczelnik. 
— Palą się baraki Eljasmana, magazyny, piwnice, wszystko! Damy zaczęły krzyczeć i mdleć. 
Inżynierowie rzucili się do drzwi i okien. Istotnie, przez szyby biła łuna pożaru. 
Sikawki! Pobudzić robotników! Ratować! My zaraz idziemy! — zakomenderował naczelnik. 
— Robotników nie trzeba budzić! Oni samo podpalili! Żyda upiekli podobno! Bunt — bełkotał 
dziesiętnik. — Niech pan wyjdzie! — zwrócił się do Hieronima. 
— Czegóż chcą? 
Naczelnik szukał czapki i aż sapał z gniewu. Nim człowiek zdołał odpowiedzieć, pod 
oknami salonu powstał wrzask piekielny. Tysiąc może głosów zawyło unisono: 
— Białopiotrowicza nam! Dawajcie zaraz! On pieniędzy cudzych nie brał, on nasz! Żyd brał! 
Nie ma Żyda! 
Na taką pretensję gniew naczelnika opadł natychmiast. Sądził, że jest to rabunek, rzeź, 
chciał telegrafować po wojsko. Wieść o śmierci Eijasmana miernie go dotknęła. Spojrzał na 
Hieronima. 
— Niebezpiecznie pana zaczepiać! — rzekł. 
— Panie naczelniku, panie naczelniku! — zawyła tłuszcza. 
Otworzył okno. Na dole roiło się jak mrowia czarnych postaci. 
— Czego chcecie? — krzyknął. 
— My, panie naczelniku, założymy swoje pieniądze za Białopiotrowicza! My założym, zniesiem 
do grosza! Jego nam oddajcie! 
— Dziadku! — szepnął znów Hieronim. — Chodźmy! Mnie tak strasznie słabo. 
Pan Polikarp zbliżył się do naczelnika. 
— Zabiorę go ze sobą — rzekł. — Pan raczy wydać urlop! 
— Zabiorą go robotnicy. Słyszy pan? To półbożek tej zgrai. Chodźmy! No, no, te łajdaki 
mają więcej rozumu niż my wszyscy. Wymierzyli sprawiedliwość doraźnie. Wyrwaliby swego 
ulubieńca z piekła. Panowie, kto ze mną odprowadzi chorego kolegę do domu? Nie czas dziś 
się bawić! 
Połowa towarzystwa chwyciła za czapki. Naczelnik ze starcem wzięli pod ręce Hieronima, 
nieśli go prawie. 
— Białopiotrowicza nam, Biatopiotrowicza! — wył tłum przed domem. 
Było ich kilkuset, z drągami na ramionach, na przedzie ślusarz Jan, posmolony, podrapany, 
straszny. Musiał przyłożyć czynnej ręki do egzekucji Żyda. Na widok Hieronima groźny 
wrzask zmienił się w grzmiący okrzyk, pozdejmowali czapki. 
— Białopiotrowicz chory. Nie krzyczcie! Prowadzimy go do domu — zawołał naczelnik. 
Jan gwizdnął, ucichło wszystko. 
— My go zaniesiemy! Daj no, stary! — rzekł poufale do pana Polikarpa. — Panu naczelnikowi 
dziękujemy! — dodał kłaniając się. 
I stał się dziwaczny pochód triumfalny. Jak dziecko, wziął ślusarz Hieronima na ręce i ruszył 
przodem, otoczony gronem inżynierów. Zanim rzucił się tłum roboczy, dalej podrzędna 
służba, w końcu jechało towarzystwo balowe. 
Jechało to i szło do baraku z desek, gdzie u progu stal Bazyli z miną niewiniątka, patrząc na 
opadającą łunę nad gniazdem Eljasmana. 
Ze ślusarzem zamienili spojrzenia złośliwej radości. Uczucie zemsty było w nim silniejsze 
niż trwoga o ulubionego pana. 
— Doktora, Bazyli! — rozkazał pan Polikarp. 
Sługa aż podskoczył na ten głos. 
— Jest, jaśnie panie — odparł. 
Istotnie, doktór już siedział przy łóżku. Jan złożył chorego na posłaniu. 
— Tylko go pan wylecz! — rzekł ostrzegająco do eskulapa i wyszedł, o ile mógł najciszej. 
Tłum się rozszedł powoli. W baraku został naczelnik, doktór i starzec; na progu, niby straż 
honorowa, stanęło dziesięciu ślusarzy. 
Żaden król nie był lepiej strzeżony ani szybciej obsłużony jak Hieronim. 
Ale biedak nie widział swego triumfu. 
Majaczył w strasznej gorączce, nie poznawał nikogo, bredził, zrywał się, przeklinał życie, 
wołał matki. 
— Tyfus i zapalenie mózgu — rzekł spokojnie doktór, kładąc lodowe okłady. 
— Ale wychodzi się z tego? — spytał niespokojnie naczelnik. 
— Jeden na stu czasem. 
Dziad Polikarp nie pytał się, nie odzywał, nie wtrącał do rady i pomocy. 
Siadł ciężko obok łóżka, nie spuszczał oczu z wyniszczonej twarzy chorego. 
Zimna krew i stanowcza decyzja opuściły go zupełnie. Nie był to już dumny satrapa, nieprzystępny 
żadnej ludzkiej słabości i uczuciu; był to zwykły śmiertelnik dotknięty w samo serce, 
znękany, nieszczęśliwy. 
Wyglądał jak ten, co zbierając skarb całe życie, zostanie z niego odarty; jak ten, co straciwszy 
wiek nad wielkim dziełem, traci je nagle, w dzień triumfu staje wyzuty ze wszystkiego, 
nędzarz. 
Przerachował się. Hartował stal i oto rozpryskiwała mu się w dłoni na atomy; chciał mieć 
klingę najprzedniejszą, zostanie mu może garść prochu. 
Dziwny psychologiczny proces rozgrywał się w tej skrytej, nad wyraz pysznej duszy. Może 
raz pierwszy w życiu sumienie wstało nieubłagane jak oskarżyciel kryminalny i wołało wobec 
wielkiego tłumu myśli jak w sądzie, wołało wielkim głosem: 
„Zabiłeś! Jesteś zbrodniarzem! Patrz na swą ofiarę!” 
I pan Polikarp patrzył pełną zgrozy źrenicą. Twarz wnuka, chuda, ostra, ciemna purpurą gorączki, była tuż przed nim, obraz fizycznego i moralnego wysiłku, nadmiernej pracy, długiej 
biedy. Darmo wzrok starca szukał w niej win osobistych, upadku, grzechu, jakiejś obrony dla 
siebie. Nic. Twarz ta była wykrzywiona bólem, stwardniała od walki, ale szlachetna i surowa, a 
wokoło ust rysował się nieubłagany rys żelaznej woli i uporu — rys rodzinny. 
I nagle z ofiary człowiek ten zamienił się w sędziego. I zdało się starcowi, że usta te wydadzą 
wyrok na niego, że one jedyne zdołają zagłuszyć wołanie strasznego oskarżyciela, coraz 
straszniejsze: zabiłeś! 
Pan Polikarp obejrzał się wokoło. W pokoju było w tej chwili pusto; musiało minąć wiele 
godzin, zbierało się na brzask. 
Nikt nie widział, jak starzec na klęczki się osunął i bijąc się w piersi, prosił pokornie: 
— Boże bądź miłościw mnie grzesznemu! Nie bierz mi tego dziecka! Niech mu oddam za to, 
co wycierpiał! 
A potem pochylił się i pocałował po raz pierwszy skroń biedaka. 
— Czy ty mi zapomnisz kiedy? — szepnął. 
Ale dusza Hieronima była gdzie indziej. 
— Wiesz, Józik — mówił niewyraźnie — wszystko domki karciane! Cokolwiek zrobisz, wiatr 
dmuchnie i nie ma! Tak zawsze! Już nic robić nie będę! A jak koniec, to co? Domki karciane!... 
Straszne było to bredzenie w głuchej nocy. Śmierć wyciągała kościste ramię i w oczach 
starca wydzierała mu jego skarb, a on był jak dziecko bezsilny! On, pyszny jak szatan i taki 
możny!... 
VIII 
Epilog 
Purpurowa i złota jesień słała się po drzewach Tepeńca i uściełała ścieżki szpalerów szeleszczącym 
dywanem suchych liści. Ciepło było, pogodnie i bardzo uroczo w owym olbrzymim 
parku otoczonym huczącą Prypecią. 
Nie brakło tam rzadkich kwiatów ani fantastycznych gęstwin, z których niekiedy wymykała 
się oswojona sarna, ani ślicznych altanek opiętych winem lub kapryfolium, a chyba najpiękniej 
było przed samym pałacem, gdzie kwitły setki szczepionych róż, a u stóp marmurowych schodów 
ganku szemrała fontanna, obryzgując perłami wody bukiety cieplarnianych roślin. 
Wśród tych róż siadywał całymi dniami cień człowieka, chudy, zarosły, apatycznie patrzący 
przed siebie w próżnię. 
Nawet Żabba nie poznałby wesołego Rucia. Tyfus go strawił ze szczętem, odarł z sił, z woli, 
z myśli, zostawił nieczułą, wyniszczoną ruinę. Śmierć nie wydarła go dziadowi, ale jak na 
urągowisko rzuciła ten żółty szkielet, który nie miał mocy żyć. Zemściła się okropnie. 
Starzec myślał to właśnie z goryczą, patrząc na wnuka z drzwi ganku. Jak plama wyglądał 
biedak na tle jasnego nieba, krasnych liści i tych róż odurzających wonią. 
Pan Polikarp westchnął ciężko i zeszedł powoli ze schodów. Przybycia jego nie zauważył 
Hieronim, ale nie okazał zdziwienia ani radości na głos dziada, choć był to głos nieznanej słodyczy. 
— Jakże ci dziś, chłopcze? 
— Dobrze — odparł obojętnie. 
Starzec się schylił i pocałował go w czoło. 
— Głowa nie boli? 
— Nie. Nic mi nie jest. 
— Może chcesz czego? 
— Nie, dziadku, dziękuję! 
Było to zwykłe pytanie i niezmienna odpowiedź od kilku tygodni. 
Była to rozpacz dziada, ta niczym nie zwalczona apatia. 
— No przecie, może byś się przejechał? Ruch ci służy. 
— Kiedy bo nie chcę. 
— Może byś się przeszedł trochę? 
— Ej, nie. 
— Może byś rad czytać? 
— Dobrze mi tak. Nic mi się nie chce, dziadku, nic, nic. Stary targnął wąsy desperacko. Szukał 
sposobu na ten nieszczęsny brak woli. 
Medycyna nie miała na to środka. Wróciła życie, nie dała do niego chęci. Co ono było warte? 
Nagle twarz chorego poruszyła się nieco. Popatrzył na szereg okien w lewym skrzydle, potem 
na dziada i ozwał się, po raz pierwszy nie zapytany: 
— To matki okna, tam? 
Pan Polikarp rozjaśnił czoło. Jakaś myśl jak piorun tknęła go, aż się zatrzymał z odpowiedzią, 
potem uśmiechnął się lekko. 
— Tak, chłopcze. A te obok, to z twego pokoju. 
— Czy mogę tam pójść? 
— Nie, mój drogi, nie możesz. 
Hieronim oczy podniósł. Odmowa spotkała go raz pierwszy, gdy czegoś żądał. Od czasu 
choroby był samorządcą w Tepeńcu. 
— Czemu? — spytał. 
— Bo te pokoje są zamknięte pod nieobecność lokatorki. Klucz u niej. Jeśli chcesz bardzo, to 
napiszę, niech przyśle. 
— E, nie, wszystko mi jedno, kiedy zajęte. Patrzył jednak ciągle w okna też same i po przerwie 
zapytał znów: 
— Czemu tam firanki ciemniejsze od dołu? 
— Ona potrzebuje takiego światła — rzekł lakonicznie starzec. 
Sądził, że obudzi ciekawość wnuka tajemniczością odpowiedzi, ale Hieronim urwał zupełnie 
rozmowę. 
Milczał, ale zaczynał myśleć. Okna te obudziły uśpioną duszę. Jak zawsze w wielkich wypadkach 
życia, pamięć matki podniosła mu z głębi wspomnień tysiące, a gdzież ich mogło być 
więcej, jak nie w Tepeńcu? 
I poszedł myślą w dalekie lata, gdy dzieckiem bawił się po trawnikach, a z owych okien 
śledziły jego każdy ruch śliczne, szafirowe oczy smutnej kobiety. Patrzył w górę, jakby czekał, 
że lada chwila uchyli się firanka i wyjrzy, jak wtedy, złotowłosa głowa, a dźwięczny głos zawoła 
go po imieniu. 
Ale okna były szczelnie zamknięte i nikt go nie wołał z pieszczotą. Daleko były te lata, daleko 
odeszła smutna kobieta. 
Ale zaczarowane koło martwoty przedarła ta myśl, snuła się teraz jak strumyk, tęskna, żałosna. 
Czy też dziad wypełnił obietnicę ostatniego listu, zaspokoił żądania zmarłej, czy leżała 
teraz obok męża w rodzinnym grobie? 
Przez wrodzoną delikatność nie pytał o to dziada. Mogło mu to sprawić przykrość, wzbudzić 
złe wspomnienia, może się rozgniewać, a on był teraz taki dobry! Po co drażnić? Można 
samemu zobaczyć. 
Raz pierwszy poruszył się żywo, szukał pretekstu pozbycia się starca. 
— Dziadku — rzekł — ja bym poczytał jaką gazetę. 
— Dobrze, mój drogi, zaraz ci przyślę przez Bazylego. 
Pan Polikarp wszedł do domu, chłopiec się obejrzał i ruszył pomału znanymi ścieżkami. 
Była to jego pierwsza przechadzka. 
Dziad dotrzymał obietnicy; obok ojca zajęte było miejsce i świecił złocony napis na płycie 
marmuru. Smutna kobieta wróciła do Tepeńca. Hieronim usiadł przed grobem, rzewnie 
uśmiechnięty. Matka musiała być szczęśliwą teraz. 
Odtąd codziennie biedny rekonwalescent odwiedzał swych zmarłych, stroił kwiatami mogiły, 
znalazł dla dziada smętny uśmiech i serdeczną podziękę. 
— Nie dziękuj, a wyzdrowiej! — rzekł starzec gładząc go po głowie. — Zechciej czego, choćby 
moje progi podpalić, zrobisz mi największą przyjemność. 
Ale Hieronim nic nie chciał, byle mu nie przerywano dumań posępnych i samotnych odwiedzin 
grobowca. 
Zdziwiła go jednak pewnego ranka zmiana zaszła w lewym skrzydle. Otwarto okna, podniesiono 
firanki, służba uprzątała tam jak na królewski przyjazd; drzwi jednak od swego pokoju 
znalazł szczelnie zamknięte. 
— Co tam się dzieje, Bazyli? — spytał wiernego sługi. 
— Trzepią meble, paniczu, od moli. 
Była to bardzo prozaiczna informacja. Hieronim udał się do dziada. 
— Może mi wolno tam pójść teraz? — prosił. 
— Jak chcesz, mój drogi. Po cudzych mieszkaniach nie wypada. 
— Któż tam mieszka? 
— Moja pupilka, sierota. Wziąłem ją na wychowanie. 
— Gdzież ona teraz? 
— Za granicą. Spodziewam się jej tymi czasy. Zwykle jesienią odwiedza Tepeniec. 
Hieronim się skrzywił jak po gorzkim lekarstwie. 
— Nie lękaj się! — uspokajał dziad. — Ona ci wody nie zamąci. Możecie się nie spotykać, jest 
tu dosyć miejsca. 
— Kobieta i koza wszędzie się wciśnie, dziadku — rzekł kapryśnie chłopiec. — Gatunki to 
bardzo podobne, wszystko ogryzą, popsują, zawsze je znajdziesz w szkodzie. Że też dziad to 
znosić może! 
— Cóż zrobić? Nie tylko znoszę, ale mam słabość do tej jedynej kobiety. Była mi na starość 
jak kwiatek zimą: rozgrzała serce. 
„To ci majster dopiero!” — pomyślał Hieronim, bynajmniej nie przejednany. 
Kobiety nie miały nigdy łaski w jego oczach. Miał jeszcze Afrę w pamięci. 
Gniewały go przygotowania i mina rozradowana pana Polikarpa, gdy go powitał raz wieścią, że 
pupilka przysłała depeszę, i patrzył złym okiem, gdy oznaczonego dnia kareta i sześć koni pod 
eskortą liberyjnej zgrai ruszyła do przystani, skąd on niegdyś furmanką jechał do Tepeńca. 
W całym pałacu panował ruch odświętny. Bazyli nawet biegał uśmiechnięty z miną tajemniczą 
sfinksa, pomagając ogrodnikom znosić wazony i kosze owoców. 
— Czy nie będzie jeszcze bramy triumfalnej i moździerzy na salwę honorową? — pytał chłopiec 
zgryźliwie. 
— Panienka nie pozwala rwać kwiatów — odparł Bazyli. 
— A ty skąd możesz o tym widzieć? 
— Każdy w Tepeńcu musi znać jej gusty, żeby potrafić dogodzić. Pan by się gniewał inaczej! 
— Tej fatygi ja sobie nie zadam — burknął Hieronim, ruszając do grobowca i zrywając najpiękniejsze 
róże. 
Dziad był niewidzialny w ów dzień uroczysty. O naszego bohatera nikt się nie troszczył. 
Schodził na drugi plan przed nową gwiazdą. 
— Trzeba ruszyć znów w świat, matusiu — poskarżył się żałośnie grobom. — Dosyć pasożytem 
być. Już niedługo będę tu przychodził. Pójdę za chlebem, jakeś nauczyła! Tak, dosyć 
próżniaczej rozkoszy. Trzeba wzbudzić całą siłą chęć do pracy, trzeba ruszać w świat po nowe 
klęski i zawody. 
Dawny pryncypał pisywał co tydzień, dopominając się o swego ulubieńca, wzywał go coraz 
gwałtowniej; gdy tylko co wstał z posłania, zasypywał go prośbami. Trzeba ruszać. 
Z nagłą determinacją porwał się z miejsca, chciał iść do dziada, za łaski podziękować i ruszać 
choć jutro. 
Był wpół drogi do domu, gdy usłyszał turkot, palenie z bata, zajazd nowych gości. 
— Masz diable tabaki! — mruknął, zawracając do ustronnej altanki. 
Przysiadł tam jak szczwany zając, ledwie go Bazyli znalazł pod wieczór. 
— Jezus, Maria! Co pan wyrabia? Taki chłód! Gotowa choroba! — wrzasnął przerażony. 
— Czekam, aż się uspokoją z tą panną. 
— Proszę wracać prędzej! Panie już śpią od dawna. 
— To ich jest kilka? Kilka wychowanic, sierot? 
— Albo to jasny pan nie może utrzymać i tuzina? — odparł Bazyli dumnie. 
— I owszem! Niech ma sobie cztery tysiące i świętą Urszulę z nimi, bylebym ja ich nie spotykał. 
— Stary pan zaraz na wstępie powiedział, żeby nie chodziły w stronę grobowca. Ma panicz 
lewą połowę parku, a one prawą. 
— Z tym wszystkim dosyć nam tu popasać. Pakuj manatki, jutro wyjeżdżamy do roboty nad 
Wołgę. 
— A cóż pan tam robić będzie? Toż pan ledwie chodzi, pióra w ręku nie utrzyma. 
— To nie twoja rzecz! Pakuj się i basta! Chyba że zostać wolisz. 
— Jak pan każe. 
Pan Polikarp szukał już wnuka i zburczal go należycie za nieoględność na zdrowie. 
Spędzali razem wieczory. O przybyłej nie wzmiankował żaden z nich. 
Nazajutrz raniutko wymknął się z domu Hieronim, myśląc, że wszystkich wyprzedzi. Mylił 
się. Na odkrytej łączce, skąd otwierał się szeroki widok na Prypeć i okoliczne bory, dama jakaś, 
w szarej bluzie i kusej spódniczce, rozstawiła sztalugi, rozpięła karton i szkicowała gorliwie 
krajobraz, podnosząc co chwila od roboty spiczasty nos, bladoniebieskie oczy i pomarszczoną 
twarz czterdziestoletnią. Zielony parasol barwił ją w dodatku trupim kolorytem. 
Hieronim skoczył jak przed widmem i uciekł w gęstwinę, widząc jednak dosyć, żeby móc 
krytykować do woli. 
— Śliczna, powabna, urocza! Stworzona do rozgrzania serca! To dopiero śliczny kwiatek 
znalazł dziad na zimę! Winszuję! Ale smaruje zapamiętale, można pokazać figę o krok, pewnie 
nie dopatrzy! Jak na złość poszła na lewo, w moje państwo! Nie byłaby kobietą velkozą! Już 
w szkodzie! Bodaj się udławiła blaszanką od farb albo przebiła tym pięknym parasolem! Nie 
można się rozminąć z tą biedą! 
Przepadły samotne dumania. Cały dzień mu zeszedł w popłochu przed zielonym parasolem. 
Podróżował bezustannie ów nieszczęsny deszczochron z jednego punktu w drugi; zawsze tam, 
gdzie on był się ulokował. 
Dama była strasznie łakoma na piękne widoki, szkicowała to drzewo, to wysepkę, to strumyk, 
to bydło; nie wiadomo, kiedy jadła i odpoczywała. 
Hieronim klął na czym świat stoi. Pod wieczór, wiedząc, że nie zdoła uciec przed złym losem, 
wyszedł prosto na obmierzły parasol. 
— Niech i mnie odszkicuje! Może się uspokoi! — mruczał, zły jak piorun. 
Dama podniosła dziobaty nos, obejrzała go obojętnie i rysowała dalej dwoje młodych sarniąt 
na łączce. 
Ukłonił się i minął ją, obdarzając eleganckim przymiotnikiem. Czekała go jeszcze druga 
niespodzianka. 
Pod kwitnącymi różami stał stolik z herbatą, przy którym, rozparty w fotelu, siedział dziad 
Polikarp, paląc flegmatycznie fajeczkę, a naprzeciw niego, plecami do ogrodu, postać kobieca. 
Rozmawiali wesoło. Było zbyt daleko, żeby głos rozróżnić i Hieronim widział tylko białą sukienkę 
i słomiany, duży kapelusz. Schował się za krzak. 
Dziad go widocznie zobaczył, bo rzekł słów parę, biała sukienka mignęła na ganku i zniknęła 
wewnątrz domu. Wówczas chłopiec podszedł. 
— Coś taki kwaśny, Hieronimie? — zagadnął dziad. 
— Czy to dziadka wychowanka, ta dama z zielonym parasolem? — zawołał cały wzburzony. 
— Albo co? Poznajomiłeś się z nią? 
— Uchowaj Boże! Ścigała mnie bezustannie swą pasją malarską. 
Nie dala tchnąć, zjeść, odpocząć. 
— No, to siądź tu, posil się, uspokój! Będę cię strzegł. 
— Dziękuje, pójdę do siebie. Mam list do pisania. 
— Do kogo? 
— Do mego naczelnika. Wzywa mnie od dawna. Myślę wziąć się do pracy. Już wyzdrowiałem 
zupełnie. 
— Czyś się zaraził pracowitością od pani z parasolem? 
— Nie, ale czas wziąć się do czego. Trzy miesiące jem darmo dziadka chleb. To dla mnie 
niesłychana rzecz. Zresztą teraz goście... 
— Nie sądziłem, żeś taki dziki. Co ci szkodzą te dwie damy? Od jutra zabronię robić studiów 
w tej stronie, gdzie się obracasz. Zostań jeszcze! 
— Dziękuję, dziadku, za waszą dobroć! Czy wam się może próżniak podobać? Lubicie samotność. 
— Lubiłem — poprawił stary — teraz rad jestem tobie. Chodź do siebie! Każesz sobie tam podać 
jeść. 
Wieczór był chłodny i mglisty. Bazyli rozłożył ogień na kominie, dziad z wnukiem usiedli 
koło niego. Trzask suchych szczap zastępował rozmowę, milczeli obadwa. 
Słyszeli za to wyraźnie, za ścianą, powrót malarki, zachwyty nad przyrodą, wołanie o posiłek, 
zapytania, wykrzykniki, wybuchy śmiechu. Mieszało się w tym kilka języków. 
— Twoja prześladowczyni jest znów niedaleko — rzekł dziad z cicha. 
Hieronim nic nie odrzekł. Może nie słyszał. Patrzył w węgle po dawnemu, bezmyślnie. Wyglądał 
zmęczony, osłabły. Zwiesił ręce i głowę. 
— Może ci czego braknie, Ruciu? 
— Mnie, dziadku? Nie, nic mi się nie chce. 
Po chwili pan Polikarp zadzwonił na Bazylego, dał mu jakieś zlecenie po cichu i zabrał się 
do czytania gazet. Gwar za ścianą się oddalił. Nagle Hieronim podniósł głowę. W sąsiednim 
pokoju rozległy się delikatne tony fortepianu. 
Ktoś preludiował bardzo biegle, snadź bez nut, z myśli; dotknięcie było mistrzowskie. 
Smętna, cicha melodia snuła się, milknąc chwilowo zupełnie, czasem parę huczniejszych 
akordów i znów ta sama pieśń bez słów, z ciągłą zmianą jednego motywu, dziwnie przejmującą. 
— Kto to gra, dziadku? 
— A któż by? Bronia zapewne. 
Młody podniósł oczy. 
— Bronia nazywa się dziadka pupilka? 
— A tak. Albo co? Znasz ją może? 
— Ej, nie. Ale mi to imię kogoś przypomina. Dziwna rzecz. I tamta była sierotą. Nigdy bym 
nie przypuszczał, żeby ta dama z parasolem nosiła to imię. 
— A któż mówi o damie z parasolem? Ona się wabi Adelgunda podobno, czy coś równie 
dzikiego. 
— Więc to nie wychowanica dziadka? 
— Cóż za absurdum! Jest to dama do towarzystwa, cerber strzegący zaczarowanej księżniczki! 
Wychowano ją w zamierzchłej przeszłości. 
— Ach, tak! Ta panienka ślicznie gra! 
— A nieźle! Patrz no, twój naczelnik podjął się budowy drogi żelaznej w guberni samarskiej. 
Siedemnaście mostów żelaznych. I ty się tam wybierasz? 
— Tak. Mosty to moja specjalność. Zamilkł i słuchał. Z preludiów wybiła się wreszcie czysta 
melodia pieśni i śliczny sopran zaczął śpiewać. 
Pan Polikarp udawał, że czyta. Znad gazety utkwił oczy we wnuka, śledził wrażenia. 
Hieronim słuchał, przejęty nie tyle pięknością głosu, jak znajomym dźwiękiem. Gdzieś go 
on już słyszał w życiu, ale gdzie i kiedy, nie mógł sobie przypomnieć. 
Zrazu cichy głos opanował po kilku taktach akompaniament i brzmiał pełnią młodych płuc. 
Można było rozróżnić słowa: 
A gdy będziesz dzwon ulewał, 
Czarodziejski dzwon, 
Co by szczęścia pieśni śpiewał 
Przecudowny ton — 
To nie wrzucaj doń metali 
Ani srebra, ani stali, 
Ani w wrzątek strun lutnisty, 
By dźwięk był jak lutnia czysty, 
Ani ognia po iskierce, 
Ale daj mu złote serce! 
Daj mu serce!... 
— Dziadku — szepnął Hieronim niepewnym głosem — gdzie ja słyszałem ten dźwięk? 
— Słyszałeś? Może za granicą. Bronia tam się kształciła. 
— A ona sama skąd, dziadku? 
— Sierota po żołnierzu. 
— Dziad ją dawno wychowuje? 
— Och, dawno. Może ci przykry ten śpiew? Każę przestać. 
— Przykry! Ale to śliczne, słuchałbym wieki! Ten głos tak mi kogoś przypomina! 
— No, to zamiast tu pleśnieć, chodźmy do niej. Będziesz słyszał wyraźniej. 
— Może ta pani będzie nierada przerwie? 
Mówił to, a drżał z niepokoju. 
— Ten głos, ten głos! 
Zamiast odpowiedzi dziad podszedł do drzwi i zapukał. 
Śpiew ustał. 
— Broniu, czy przyjmiesz gości na herbatę? 
— Z całą przyjemnością, dziadku! — odparł srebrny głosik. 
Otwarto żwawo drzwi. 
Hieronim spojrzał. Przed nim, oświetlona z góry wiszącym świecznikiem, stała smukła postać 
dziewczęcia, otulona w biały batyst i koronki. Jedną ręką podnosiła wdzięcznym ruchem 
portierę u drzwi, drugą wyciągnęła z powitaniem. 
Twarz ściągła miała wyraz trochę dziki w piwnych głębokich oczach, ale za to na ustach 
błyszczał szczery uśmiech, pokazując dwa rzędy drobnych białych ząbków. 
Nie widziała Hieronima w cieniu i on ją ledwie dostrzegł zza pleców dziada. 
— Ale ja nie jestem sam. Jest ze mną kawaler, który chce usłyszeć drugą zwrotkę tej piosenki. 
Oto go masz. Czy mam go przedstawić? 
Pan Polikarp się usunął. Młodzi spojrzeli sobie w oczy i nagle, jednocześnie, dwa okrzyki 
wyrwały im się z piersi. Był to wybuch szczęśliwości, rozradowania, bezbrzeżnego podziwu. 
Dziewczyna puściła portierę, przez chmurne jej oczy mignęła fala blasków, pokraśniała jak 
różyczka. 
Rzucili się ku sobie. Rączki jej chwycił Hieronim i patrzyli na siebie, nie mogąc się nasycić 
widokiem, odurzeni kompletnie. 
— Bronka, mój dzieciak! — mówił chłopak zmienionym głosem. 
— Panie mój, panie! — szeptało dziewczę. 
Zza portiery wyplątał się wreszcie dziad i zajrzał. 
— To wy się znacie? — spytał. 
Hieronim się obejrzał. 
— Dziadku! — zawołał z wyrzutem. — Toście wy mi ją wzięli wtedy. Zabraliście mi słońce 
życia! 
— Oddaję ci teraz to słońce. Niech ci świeci. Zżymać się nie masz czego. Płataliśmy sobie 
nawzajem figle, alem ci tego skarbu strzegł jak oka w głowie. Oddaję w całości. Proszę tylko o 
szklankę herbaty. Zadowolę się towarzystwem panny Adelgundy tymczasem. 
Ale młodzi nie słyszeli, co mówił. Pan Polikarp zeszedł na drugi plan. Niemka spała od 
dawna; herbaty mu przyniósł Bazyli; zostały mu na pociechę gazety. 
Tych dwoje usiadło obok, patrzyli na siebie i opowiadali dzieje długich lat. 
Było tyle do mówienia. Zapomnieli o świecie. Oczy dziewczęcia podczas opowieści Hieronima 
stanęły łez pełne za Żabbą i panią Dulską. O swojej nędzy nie wspomniał Hieronim; zapomniał, 
że niegdyś istniała, był niezmiernie szczęśliwy. 
Potem on słuchał. Dziecko porwano podstępem ze stolicy. Gryzła i drapała; nic nie pomogło. 
Bazyli coś wiedział o tym; on ją przywiózł do Tepeńca. Niesłodki mieli żywot nauczyciele 
i służba; nie chciała słuchać nikogo ani się uczyć. Morzyła się głodem, próbowała ucieczki. 
Złowiona, zapadła w swój upór piekielny; była na wszystko głuchą i niemą. 
Wówczas to dziad Polikarp użył innego argumentu: 
— Jeżeli się będziesz uczyć i ulegniesz, to cię oddam Ruciowi. Inaczej go nigdy nie zobaczysz! 
Nauka poszła jak czarem na to zaklęcie. Znalazła się ochota i zdolności, rosła, kształciła się, 
ale nie zapomniała nigdy obietnicy dziada. Od roku w Dreźnie uczyła się rzeźby, skończywszy 
zakład zagraniczny. Do Tepeńca przyjeżdżała co jesień. Oto i wszystko. 
Spojrzeli znów na siebie. W oczach chłopca błyskała gorąca łuna, w jej źrenicach zjawił się 
cień jakiś; spuściła powieki. Milczeli, ogarnięci wielką potęgą, co nagle stanęła wśród nich. 
— Czy to już koniec, dzieci? — zagadnął pan Polikarp, wstając. — Rucio wyznał swoje grzechy, 
a ty, Broniu, wyspowiadałaś się detalicznie, ilu podrapałaś ludzi, gdy cię od niego zabrali? 
No, teraz gdzie ta piosenka? Chcemy ją słyszeć. 
— Jutro, dziadku! — prosiła dziewczyna. — Dzisiaj nie mogę! 
— A to coś nowego! Nabierasz chimerów, dziecko! To zły znak. Za to zabieram ci teraz Rucia. 
Nie zobaczysz go więcej; wyślę na koniec świata. 
— Dwa razy jedna sztuka się nie udaje! — zaśmiał się chłopiec. — Ze mną by sobie dziad nie 
dał rady. 
— Z człowiekiem bez woli można zrobić, co się chce! Jemu wszystko jedno! Dobranoc, 
Broniu!... 
Stary pocałował ją w czoło i wyszedł. Hieronim wyciągnął dłoń. I on ją całował niegdyś, ale 
dziś, zamiast w skroń, podniósł rączkę do ust. Wyrwała mu ją i spojrzała z wyrzutem, lecz nie 
przygarnęła się, jak niegdyś, do jego ramion; pożegnała chmurnym spojrzeniem. 
Dawny stosunek ich był pochowany bezpowrotnie. 
Nazajutrz rano Hieronim wyszedł do ogrodu. Przed nim mignął zielony parasol. Szanowna 
Adelgunda uprzedziła go. Teraz to go mało obchodziło. 
Spojrzał w okna lewego, skrzydła; były jeszcze zasłonięte, ruszył więc do grobowca. 
Przez tę jedną noc stał się z niego inny człowiek. Dawny szalony Rucio zbudził się znów, z 
domieszką czegoś głębszego, poważniejszego w błyszczących oczach. Szedł lekko, wesoło, 
znikła chorobliwa bladość i znękanie. Był wyświeżony, ogolony, ubrany elegancko, z kwiatkiem 
u surduta, z uśmiechem na ustach. I — rzecz dziwna, przez tę noc stracił też swój brak 
chęci do czegokolwiek. 
O, teraz pragnął wielu rzeczy, pragnął gorąco, niecierpliwie, całą siłą duszy. Był zdrów na
reszcie. 
Ktoś go uprzedził i w odwiedzinach katakumby. Na progu spotkał oko w oko Bronię. 
Powitali się rumieńcem i uśmiechem. 
— Pani tak rano! — rzekł. 
Owo „pani” urosło także przez tę jedną noc, nie wiadomo skąd. 
— O, ze mnie ranny ptak! Oboje z dziadkiem wstaliśmy o świcie, on mnie przyprowadził tu i 
pojechał w pole do robót. 
Hieronim dużo by dał za usłyszenie owej wczesnej rozmowy opiekuna z pupilka! 
— Pani tu na długo? — spytał. 
— Ja, ile dziadek zechce. A pan? 
— Tydzień. Czekają na mnie roboty. 
— Tylko tydzień! — szepnęła smutno. 
W tej chwili sylwetka Bazylego ukazała się na zakręcie, oznajmił śniadanie. 
Hieronim napadł na niego z góry. 
— Szpiegu! Zaprzedańcze! Toś ty donosił o wszystkim dziadowi! Toś ty dręczył panienkę! 
— Uchowaj Boże! Panienka mnie drapała i gryzła; sądny dzień miałem. Służyłem wiernie 
staremu panu; co kazał, robiłem. Wy go nie znacie, paniczu. On mi nie mówił, po co to lub 
owo każe robić, ale ja pojąłem. Chciał, żeby z panicza był człowiek, jakiego drugiego nie znaleźć 
na świecie, i zrobił. Oj, to wielki pan, rozumny! Prowadził was przez biedę i różne utrapienia, 
żeby wypróbować. Ot, i ma pociechę! A tamtemu sypali złoto i zmarniał! Kto chce duszę 
zgubić, niech się czepia pieniędzy. 
— Tyś na to niełakomy, zdaje się? 
— Ja? Ot, pieniądze kosztowały mnie oko, to dosyć! Nie cierpię ich za to. 
— A to jakim sposobem? — zagadnęła dziewczyna. — Dziad zawsze się drażni, żeś je postradał 
w przeprawie ze mną. 
— Rodzony brat mi je wybił kamieniem w kłótni o dziesięć rubli! Warto było? A panicz 
niech do mnie złości nie ma. Pan każe, sługa musi! 
— Ja dziś nawet bym do diabla złości mieć nie potrafił! — zaśmiał się chłopiec. 
Śniadali we dwoje w wielkiej jadalni, potem dziewczyna wezwała go za sobą. 
— Pokażę panu moją pracownię. Pamięta pan główkę Medora? Figurek nie zapomniałam lepić. 
Pracownia ta była urządzona z całym przepychem. Mnóstwo studiów, modeli, gipsów napełniało 
ją po brzegi. Zaprowadziła go do niewielkiej grupy z gliny, świeżo ukończonej. 
— To moja pierwsza praca na wystawę — rzekła. Grupa przedstawiała młodzieńca wyzwolonego, 
kruszącego w ręku laskę, godło niewoli. Ruch był śmiały i naturalny, postać gibka i wyniosła, 
szczęście promieniało z oblicza. 
— Pani lubi sztukę? — spytał Hieronim. 
— Ubóstwiam! W życiu kochałam tylko figurki swoje i... 
Zająknęła się i urwała: 
— I co?– spytał, obejmując ją spojrzeniem. 
— Ej, nie! Pomyliłam się! Widzi pan tę głowę dziada? Czy podobna? 
— Figurki i kogo? — spytał powtórnie. 
Podniosła na niego przelotnie oczy. 
— Po co pan pyta, kiedy wie? — rzuciła z odbłyskiem dawnej dzikości. 
Męczyła ją ta rozmowa widocznie. Nie umiała udawać. 
— Znałem panią dzieckiem. Co mogę wiedzieć o dorosłej? 
— A jednak ja wiem wszystko o panu! I pan kochał w życiu tylko matkę i... 
— I panią! — rzekł. — Ot, jestem szczery! 
Uśmiech szczęścia rozjaśnił chmurną twarzyczkę. Spojrzała mu w oczy tak cudnie, tak miłośnie, 
że ani się spostrzegł, jak po dawnemu wziął ją w ramiona i przycisnął do piersi. 
— Figurki i mnie? — szepnął pochylony. 
— A kogóż by innego? — mruknęła niewyraźnie. — Ja nie zapominam nigdy! 
— Dziękuję! 
Usta chłopca znalazły koralowe wargi dziewczęcia i spoczęły na nich długo, gorąco. 
Bronia po chwili podniosła głowę i spojrzała mu w oczy przejmująco. 
— Niech pan pamięta jak ja — szepnęła głucho — bo teraz już nie potrafię żyć bez pana. Wolę 
umrzeć. 
— Jeśli dochowałem wiary dziecku, to teraz nie będę miał żadnej trudności i zasługi! — odparł 
wesoło, całując jej spuszczone powieki. 
— Broniu, Broniu! — rozległ się w dalszych pokojach głos dziada Polikarpa. 
Dziewczyna spojrzała żałośnie na ukochanego i wyrwała mu się z objęć. 
— Słucham! — zawołała, wybiegając na spotkanie. 
— Czy nie wiesz, gdzie się schował Hieronim? — pytał dziad. 
— Jest tutaj. Pokazywałam mu pracownię. 
— To jednak dziwne, żeby się przy artystycznych odwiedzinach tak zgrzać okropnie. Czerwonaś 
jak upiór! Myślałem, że co najmniej tańczyliście trzy godziny mazura. 
Hieronim parsknął śmiechem. 
— Mogę zaręczyć, żeśmy nie pokazywali żadnych sztuk choreograficznych! — zawołał zza 
pleców Broni. 
— Coście robili zatem? 
— Kochaliśmy się, dziadku! — zaśmiał się chłopiec, cały promieniejąc szczęściem. 
— W to wierzę. To wam z oczu patrzy. Bronia od wczoraj nauczyła się kłamać. To smutny 
nabytek! No, nie licz kwadratów posadzki, dziewczyno! Nie marnuj chwil szczęścia! Ono się 
wam obojgu całe, wielkie należy. Nie rozrzuciliście go po świecie, jesteście warci dobrej doli. 
Oboje pochylili się do jego rąk. Objął dwie młode głowy i przycisnął je do piersi. 
— Słuchajcie mnie! — rzekł. — Byłem suchy jak próchno, to dziecko nauczyło mnie kochać. 
Pogardzałem ludźmi, nie cierpiałem ich. Ten chłopiec wrócił mi wiarę w szlachetność i dobroć. 
Przeprowadziłem go przez piekło życia, wyszedł z niego czysty jak złoto; weź go sobie, Broniu, 
on cię potrafi uszczęśliwić. A ty, chłopcze, byłeś wzorowym synem, bratem, przyjacielem 
— wszystkim. Bądźże mi teraz wnukiem i podporą, a ją kochaj i szanuj. To nie petersburska 
studentka. No, a teraz powiem wam naukę na przyszłość. Jeśli będziecie wychowywać ludzi, 
bierzcie lepiej dziewczęta. To wynik mego doświadczenia. 
— A chłopcom nie dawajcie pieniędzy! — dopowiedział wesoło Hieronim. 
— A prawda! Przypomniałeś mi, z czym szedłem do ciebie. Masz — czytaj! 
Starzec podał mu gazetę. W rubryce faits divers paryskiego „Figara” Hieronim przeczytał: 
„Wczoraj w klubie X zdarzył się tragiczny wypadek. Podczas gry w baccarat wynikła 
sprzeczka, wskutek której jeden z grających wystrzałem z rewolweru zabił na miejscu przeciwnika, 
któremu dowiedziono oszustwo. Zabójcą był książę O., zabitym Albert B., przybyły 
od niedawna do Paryża. Śledztwo się toczy”. 
— Jakie życie, taka śmierć! — rzekł ponuro Hieronim, opuszczając gazetę.. 
— Kosztował mnie dwa miliony rubli. Mogę ci pokazać rachunki — dodał stary. 
— Wielkopolski patron nie dodał mu wiele cnót, a miliony nie dały szczęścia. Szkoda Wojtaszka. 
— Bardzo mała! Nie sfałszuje nic więcej. Niech go tam sobie chowają. Ten kochany książę 
O. godzien orderu. Oczyścił świat z jednego zbrodniarza. Dosyć o nim. Niewart wzmianki. 
Chodźcie, dzieci, do salonu. Bronia nam dokończy piosenki. Jest tu jeszcze list do ciebie. Naczelnik 
widocznie nie może istnieć bez twojej obecności. Dziś ci pozwalam odpisać! Spokojny 
jestem, że nie zdezerterujesz! Piosenki, Broniu! 
Dziewczynka siadła do fortepianu i, zapatrzona marzycielsko przed siebie, snuła melodię: 
A gdy będziesz kuł z granitu 
Posąg bohatera, 
Aby stworzyć cel zachwytu, 
Który nie umiera: 
Nie kładź laurów mu na skronie, 
Nie dawaj mu gromów w dłonie, 
Nie staraj się, żeby głazy 
Były śnieżne i bez skazy, 
Bo te ludzi nie poruszą, 
Lecz pierś natchnij wielką duszą! 
Natchnij duszą!... 
Przy końcowych wierszach oczy jej przeszły na Hieronima, pełne gorących blasków i zachwytu. 
Śpiewała o nim i dla niego z serca. 
A naczelnik wyglądał z dnia na dzień przybycia swego socjusza; zamiast niego przyszedł 
nareszcie list następującej treści: 
„Szanowny Panie! Nie mogę Panu służyć, bo dziś wyszły moje pierwsze zapowiedzi. 
Zresztą nie mógłbym być teraz użyteczny, bo zapomniałem nie tylko matematyki, ale nawet 
prostego dodawania. Smutne to byłyby mosty, budowane przez zakochanego, i to szalenie! 
Popsułbym sobie reputację i stracił pańskie zaufanie, które cenię nade wszystko. 
Za miesiąc wyjeżdżam z żoną na zimę do Włoch. Jeżeli kiedy oprzytomnieję z miłości, a 
żona zechce, to stanę na usługi pana. Sądzę jednak, że to dalekie czasy”. 
— I ja tak sądzę! — mruknął naczelnik, rzucając ze złości list na stół. — On co robi, to robi dobrze 
i wytrwale! Jak kocha, to kocha. Już ja go nie zobaczę! Biedne moje mosty!... 
